Shymkentte kisi qolynan qaza tapqan Nuraı Serikbaıdyń isi qoǵamdy dúr silkindirdi. Oqıǵadan soń kópshiliktiń kókeıinde "adamdy kún saıyn ańdý, toqtaýsyz mazalaý, "joq" degendi elemeý - jaı ǵana "qyzǵanysh" pa, álde ómirge qaýip tóndiretin qylmys pa?" degen saýal týdy. Aqshamnews.kz tilshisi ózekti taqyryp aınalasyndaǵy túrli suraqtarǵa jaýap izdep, zańger men psıhologtyń stalkıngtiń alǵashqy belgileri, qaýipsizdik jospary jáne quqyqtyq qorǵaný tetikteri týraly pikirin tyńdady.
Arman Sháripov
zańger, quqyq qorǵaýshy
Stalkıng - "mahabbat" emes, zańsyz qýdalaý faktisi
Kóp adam stalkıngti (ańdý, sońynan qalmaı mazalaý) "jaı ǵana qyzǵanysh", "qatty jaqsy kórý, ýaıymdaý" dep qabyldaıdy. Biraq zańger Arman Sháripovtyń aıtýynsha, máseleniń ózegi - zańsyz qýdalaý. Munda mindetti túrde uryp-soǵý nemese kúsh qoldaný bolmaýy múmkin. Degenmen adamnyń turaqty túrde izine túsýi, baılanysqa májbúrleýi, kútpegen jerden paıda bolýy, tynyshtyǵyn buzýy - jábirlenýshiniń qaýipsizdigi men erkindigine qol suǵatyn áreketter.
"Eger ózińizdi jábirlenýshi retinde sezinseńiz, eń basty qadam - quqyq qorǵaý organdaryna der kezinde habarlasý. Jaqyn mańdaǵy polısıa bólimine, ýchaskelik ınspektorǵa nemese polısıa basqarmasyna baryp aryz jazý qajet. Aryzdyń naqty formasy joq, alaıda mán-jaıdy tolyq ári naqty kórsetý mańyzdy: qýdalaý qashan bastaldy, qalaı kórinis tapty, kúndelikti ómirge qalaı áser etti degen syndy saýaldardyń jaýabyn tolyq qamtý qajet", - deıdi ol.
Nuraıdyń jaǵdaıyndaı polısıa áreketsiz otyrsa, qaıtpek kerek?
Stalkıngke qatysty daýda kóp jaǵdaıda sheshýshi másele - dáleldiń sapasy. Zańger aryzǵa qosa tirkeýge bolatyn naqty dálelder paketin atap ótti:
-
messendjerlerdegi hat almasýlar (skrınshot, chat tarıhy);
-
qońyraýlar tarıhy (kúni, ýaqyty, nómiri);
-
aýdıo/vıdeo habarlamalar;
-
beınebaqylaý kameralarynyń jazbalary (úı mańy, podezd, keńse, qoǵamdyq oryndar);
-
kýágerlerdiń túsiniktemesi (kórshi, áriptes, dos, týys - kez kelgen kýá).
"Osyndaı dálelder bolyp turyp, polısıa aryzdan keıin tıisti shara qoldanbasa, jábirlenýshi polısıa basshylyǵyna, mınıstrlikke nemese prokýratýraǵa shaǵym túsirýge quqyly. Shaǵymda aryzdy qabyldamaý, tirkemeý, tekserýdi sozý, áreketsizdik sıaqty jaıttardy naqty kórsetý qajet", - dep qosty zańger.
Ulmeken Sándibekqyzy
psıholog, geshtal-terpaevt
Qyzyl jalaýshalar: stalkerdi qalaı erte baıqaımyz?
Psıholog Ulmeken Sándibekqyzy stalkıngtiń qaýipti tusy - onyń kóbine "jyly" keıipten bastalatynyn aıtady. Alǵashqy kezeńde adam óte qamqor, romantık, "minsiz" bolyp kórinýi múmkin: jyly sóz, áserli áńgime, ózin ózgelermen salystyryp, "men qandaı tamashamyn" dep úzdiksiz dáleldeýi yqtımal.
Biraq stalkerdiń boıynan erte baıqalatyn naqty "qyzyl jalaýshalar" bar:
-
shekten tys baqylaý: qaıdasyń, kimmensiń, nege onlaın emessiń, "tekserý";
-
qajetsiz jıi baılanys, birneshe messendjerden qatar jazý;
-
"joq" degendi elemeý, "ýaıymdaımyn" dep ózin aqtaý;
-
kútpegen jerden paıda bolý, jeke aqparatty ruqsatsyz jınaý;
-
"sen mendiksiń" degen ıelik sezimi, agresıaǵa jaqyndaý.
"Stalkıng - mahabbat emes, baqylaý men bılik. Qýdalaý kúsheıgen saıyn jábirlenýshiniń oılaýyna áser etip, "men ózim kinálimin be?" degen kognıtıvti burmalanýdy da týdyrýy múmkin", - deıdi maman.
Qaýipsizdik jospary jáne manıpýlásıaǵa jaýap berý taktıkasy
Stalkıng jaǵdaıynda "ózimdi qalaı ustaımyn?" degen suraq tek quqyqtyq emes, psıhologıalyq ta másele. Psıholog qaýipsizdik jospary úreıdi azaıtyp, baqylaý sezimin qaıtaratynyn aıtady. Ol úshin:
-
úreıdi retteý: qorqynyshty «qorǵanysh reaksıasy» dep ataý, baıaý tynys alý tehnıkasy, A/V jospary (qajet bolsa balama marshrýt/áreket);
-
qaýipsiz orta jáne qaýipsiz 3 adam: senetin adamdardy aldyn ala belgileý;
-
kod sóz/qupıa belgi: jaqyndarmen «shuǵyl kómek kerek» degen belgi bolatyn sóz kelisý;
-
qozǵalys qaýipsizdigi: marshrýt pen ýaqytty ózgertý, jaryq ári adam kóp jer, jalǵyz júrmeý;
-
sıfrlyq qaýipsizdik: akkaýnttardy jabý, geolokasıany óshirý, qupıasóz aýystyrý, dálelderdi saqtaý;
-
úı/jumys ádetteri: kelý-ketý ýaqytyn almastyrý, kúzet/konserj, kórshilerdi habardar etý.
Manıpýlásıaǵa kelsek, psıholog óte praktıkalyq erejeni aıtady: ekiushty sóılem - stalker úshin "múmkindik". Sondyqtan qysqa, naqty shekara qoıý mańyzdy. Mysaly:
-
"Sensiz ómir súre almaımyn" dese → "Bul seniń sezimiń. Men ol úshin jaýapty emespin" dep jaýap berý;
-
"Óziń kinálisiń" → "Kinálaý qabyldanbaıdy. Áńgime aıaqtaldy" deý;
-
"Aıyrylsaq, óz-ózimdi óltiremin" degen jaǵdaıda → "Men mundaı jaýapkershilikti almaımyn. Bul úshin mamandar bar" (sodan keıin baılanysqa shyqpaý, buǵattap tastaý t.b.)
Negizgi qaǵıda: jaýap bermeý, qajet jerde buǵattaý, áreketterdiń bárin tirkeý. Tipti ashýmen jaýap qaıtarý da stalker úshin "nazar bildirý" bolyp, minez-qulqyn kúsheıtýi múmkin.
Nuraı Serikbaı oqıǵasy: qandaı sabaq alýymyz kerek?
Shymkentte stalkıng qurbany bolǵan Nuraı Serikbaıdyń isi qoǵamǵa kóp shyndyqty aıqyndady: stalkıngti usaq nárse dep qaraý - qaýipti. Psıholog ta, zańger de ortaq bir oıdy oramdap eshqashan qurban kináli emes ekenin aıtady. Kıim kıis, minez-qulyq, «"nege oǵan jaýap berdiń/bermediń?" degen sıaqty suraqtar máseleni sheshpeıdi, kerisinshe jábirlenýshiniń jaǵdaıyn qıyndata túsedi.
"Qurbandarǵa jaqyndardyń qoldaýy, tyńdaý jáne sený, qorqynysh pen qobaljýyn bólisý óte mańyzdy. Qaýipsizdikke kómek kórsetý úshin marshrýtty, baılanys rejımin birge ózgertý, qajet bolsa birge júrý. Dálel jınaýǵa skrınshottar, habarlamalar, kúndelik júrgizýge qoldaý bildirý. Mamandarǵa jol kórsetý - psıholog, polısıa, krızıstik ortalyqtary. Eger qurbanǵa der kezinde senim bildirip, tyńdap kómek bermeseńiz qoldaý tappaı sýısıdke bolmasa, stalkerdiń yǵyna jyǵylýǵa jol ashylady. Ómir boıy úreı-qorqynyshpen ómir súrýge májbúr bolady", - deıdi psıholog Ulmeken Sándibekqyzy.