Qazaqstannyń azyq-túlik ónerkásibi búginde tek un men makaron ónimderimen shektelmeıdi. Qazir bul – túıe sútinen balmuzdaq ázirlenetin, óndiristik qaldyqtardy qaıta óńdeý joldary izdeletin jáne jańa ónim túrleri jasalatyn joǵary tehnologıaly sala. Osy ınovasıalardyń artynda kimder tur? Negizgi tulǵa – taǵam óndirisiniń tehnology. Almatyda mundaı mamandardy qalaı daıarlaıtyny, olardyń eńbek naryǵyndaǵy suranysy men kásibı ambısıalary týraly MITÝ kolejiniń dırektory Maıra Shalabaevamen suhbatta áńgimeleımiz.
Maıra Hýsaınovna, áńgimeni basty suraqtan bastaıyq. Búgingi tańda Qazaqstanda taǵam ónimderi tehnology mamandyǵy qanshalyqty suranysqa ıe?
Ashyǵyn aıtsaq, bul – eń «ash qaldyrmaıtyn» ári bolashaǵy zor mamandyqtardyń biri. Adamdar árqashan tamaqtanýyn toqtatpaıtyndyqtantehnologtarǵa degen qajettilik arta beredi. Biraq qazirgi talap basqa: konveıerde tek baqylaýshy emes, jańashyl oılaıtyn maman kerek. Otandyq naryq ımportqa toly, al jergilikti ónim básekege qabiletti bolýy úshin sapaly, qaýipsiz ári biregeı bolýy shart. Mine, osy tusta jańa ıdeıalar men bilim qajet. Reseptýrany saqtap qana qoımaı, ony jetildirip, jańa ónimder jasaı alatyn tehnologtar – kez kelgen zamanaýı kásiporynnyń altyn qory. Olarǵa suranys óte joǵary: kondıter fabrıkalarynan bastap, iri sút jáne et óńdeý kombınattaryna deıin.
Iaǵnı ıdeıa zerthanadan naqty óndiriske deıingi joldan ótedi ǵoı. Stýdentterdi osyǵan qalaı úıretesizder?
Bul – tutas bir tizbek, biz stýdentterdi soǵan tolyqtaı engizýge tyrysamyz. Aldymen teorıalyq negizdeme men zerthanalyq tájirıbe: reseptýra men tehnologıalyq rejımderdi tańdaý. Odan keıin kolejdegi zerthanada óndiristik jaǵdaıǵa barynsha jaqyn ortada synamalyq ónim shyǵarylady. Osy kezeńde ónimniń dámi, túsi, qurylymy, saqtaý merzimi zertteledi.
Kelesi asa mańyzdy kezeń retinde ónimdi nemese jobany iske asyrýǵa qajetti barlyq tehnıkalyq qujattamany ázirleý qarastyrylady. Bul qujattamalarǵa tehnologıalyq nusqaýlyqtar, reseptýralar, óndiristik prosesterdiń sıpattamasy, qaýipsizdik talaptary men sapany baqylaý tetikteri kiredi. Atalǵan qujattar jobanyń júıeli, tıimdi jáne standarttarǵa sáıkes júzege asyrylýyn qamtamasyz etedi. Sebebi tıisti qujattamasyz eń ozyq ári ınovasıalyq ıdeıanyń ózi tájirıbelik deńgeıde qalyp, óndiristik ortaǵa engizilmeı qalýy múmkin.
Sonymen qatar jobanyń ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý de mańyzdy kezeńderdiń biri bolyp tabylady. Bul baǵytta ónimniń ózindik qunyn esepteý, óndiristik shyǵyndardy taldaý, baǵa saıasatyn qalyptastyrý, rentabeldilik deńgeıin anyqtaý jáne jobanyń qarjylyq turaqtylyǵyn baǵalaý máseleleri qarastyrylady. Ekonomıkalyq esepteýler jobanyń tıimdiligin dáleldeýge jáne onyń uzaq merzimdi perspektıvada tabysty bolýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Atalǵan úderisterge kásibı daıarlyq barysynda erekshe nazar aýdarylady. Atap aıtqanda, «Azyq-túlik ónimderin óndirý tehnologıasy» mamandyǵynda tehnologıalyq qujattamany durys ázirleý, óndiris prosesin josparlaý jáne sapa kórsetkishterin saqtaý daǵdylary qalyptastyrylsa, «Esep jáne aýdıt» mamandyǵynda ekonomıkalyq esepteýler júrgizý, qarjylyq taldaý jasaý jáne jobanyń tıimdiligin baǵalaý máseleleri tereńdetilip oqytylady. Bul óz kezeginde bilim alýshylardyń teorıalyq bilimin tájirıbemen ushtastyryp, naqty óndiristik jáne kásipkerlik mindetterdi sheshýge qabiletti maman retinde qalyptasýyna yqpal etedi.
«Glútensiz keks óndirý tásili» paıdaly modeline patent alýdyń óndiris úshin mańyzy qandaı?
Glútenge tózimsizdigi bar adamdarǵa glútensiz ónimderdi turaqty túrde tutyný usynylady. Alaıda Qazaqstan naryǵynda mundaı ónimder óte sırek kezdesedi jáne kóbinese shetelden ımporttalady. Bul olardyń joǵary baǵasyna, saqtaý merziminiń qysqarýyna jáne uzaq saqtaý kezinde sapasynyń tómendeýine ákeledi. «Glútensiz keks óndirý tásili» atty paıdaly modelge №9810 patent 08.11.2023 j. arnaıy pánder oqytýshylary ıelendi.
Oqý oryndarynda shaǵyn bıznes jobasyn qurýdyń negizgi maqsaty qandaı?
Qazirgi tańda Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznes ekonomıkanyń turaqty damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. Naryqtyq qatynastardyń damýy, jańa tehnologıalardyń engizilýi men halyqtyń kásipkerlik belsendiliginiń artýy – bıznes júrgizýdiń ózekti jáne tıimdi baǵyttaryn qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady. Sonymenqatar kolejde bastaý alyp otyrǵan «Metu cakes» shaǵyn kásiptik bıznesi kondıterlik ónimder, naýbaıhana jáne unnan jasalǵan ónimder óz bıznes josparlaryn iske asyrýda jáne 2025 jyldyń qazan aıynda oqytýshylar men «Týrızm» mamandyǵy boıynsha bilim alatyn stýdentterdiń bastamasymen «Step Up» jastar kásipkerlik ortalyǵy ashyldy. Atalǵan ortalyqtyń qurylýy bilim berý men tájirıbeni ushtastyrý, stýdentterdiń kásipkerlik quzyretterin damytý, sondaı-aq týrızm salasynda ınovasıalyq ıdeıalardy júzege asyrý maqsatynda qolǵa alyndy.
«Step Up» týrısik birlestigi stýdentterdiń kásibı áleýetin arttyrýǵa, olardyń bastamashyldyǵy men shyǵarmashylyq oılaý qabiletin damytýǵa baǵyttalǵan. Ortalyq aıasynda týrızm ındýstrıasyna qatysty jobalar ázirlenip, startap-ıdeıalardy qoldaý, tájirıbelik jumystardy uıymdastyrý, sonymen qatar kásipkerlik daǵdylardy qalyptastyrýǵa arnalǵan is-sharalar ótkizilýde.
Ortalyqtyń qyzmeti oqytýshylardyń ádistemelik qoldaýymen jáne stýdentterdiń belsendi qatysýymen júzege asyrylady. Bul óz kezeginde bilim alýshylardyń teorıalyq bilimin tájirıbemen ushtastyryp, eńbek naryǵynda suranysqa ıe maman retinde qalyptasýyna múmkindik beredi. «Step Up» jastar kásipkerlik ortalyǵy qazirgi zaman talaptaryna saı básekege qabiletti, kásipkerlik oılaý qabileti joǵary jas mamandardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy alań bolyp tabylady.
Qazirgi tańda bilim berý salasynda jańa tehnologıalardyń róli qandaı?
Qazirgi bilim berý júıesinde tehnologıalardyń róli óte zor. Sıfrlyq quraldar, onlaın-platformalar jáne jasandy ıntellekt bilim mazmunyn jańartyp, oqytýdyń jańa formattaryn qalyptastyryp jatyr. Buryn teorıalyq materıaldar basym bolsa, qazir praktıkalyq daǵdylar men sıfrlyq quzyretter aldyńǵy orynǵa shyqty.
Tehnologıalardyń engizilýi bilim berý baǵdarlamasyna qalaı áser etti?
Eń aldymen baǵdarlamanyń mazmuny jańardy. Jańa sıfrlyq quzyretter – medıasaýattylyq, baǵdarlamalaý, aqparattyq qaýipsizdik, derekterdi taldaý – oqý josparlaryna engizildi. Ekinshiden, sabaq berý formaty da ózgerip, dástúrli ádisterdiń ornyna ınteraktıvti oqytý keńinen qoldanyla bastady. Beınesabaqtar, vırtýaldy zerthanalar oqytýdyń dástúrli ádisterin tolyqtyryp, stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Búgingi tańda eńbek naryǵy tehnologıalardy ıgere alatyn mamandardy talap etedi.
Talapkerler men ata-analardy jıi mazalaıtyn suraq: kolej dıplomy suranysqa ıe bolý úshin jetkilikti me, álde mindetti túrde joǵary oqý ornyn bitirý kerek pe?
Birjaqty jaýap joq, bári mansaptyq maqsatqa baılanysty. Kolej dıplomy – jumysshy mamandyǵy men orta býyn mamany biliktiligin beredi. Túlek birden óndiriste jumys isteýge daıyn: aýysym sheberi, jeli operatory, laborant, seh tehnology qyzmetterinen bastaýǵa bolady. Bul – tájirıbege baǵyttalǵan bilim, sondyqtan bizdiń túlekterdi jumys berýshiler sońǵy kýrstan-aq alyp ketedi.
Al joǵary oqý orny tereń teorıalyq jáne praktıkalyq daıyndyq beredi. Bul – joǵary basqarý deńgeıine, zertteýshi nemese ǵalym bolýǵa bastaıtyn jol. Kóptegen túlekterimiz 2–3 jyl jumys istegennen keıin óz baǵytyn anyqtap, JOO-ǵa qysqartylǵan oqý túrimen túsedi.
Oqytý ádisterinde qandaı ózgerister baıqalady?
Oqytý ádisteri burynǵydan da kóptúrli boldy. Qazir oqytýshylar jobalyq oqytý, ınteraktıvti, praktıkalyq jáne toptyq sıfrlyq jumystardy jıi qoldanady.. Qazir oqytýshylarvıdeosabaqtardy, anımasıalardy, ınteraktıvti tapsyrmalardy, vırtýaldy zerthanalardy jıi qoldanady. Bul ádister oqýshynyń pánge qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, oqý materıalyntereńirek túsinýge múmkindik beredi. Bul – tehnologıalardyń eń úlken artyqshylyqtarynyń biri.
Aldaǵy ýaqytta bilim berý baǵdarlamasy qalaı ózgeredi dep oılaısyz?
Bolashaqta jasandy ıntellektke negizdelgen adaptıvti oqytý júıeleri keń taralady. Bilim berý baǵdarlamasy odan ári sıfrlandyrýǵa, jasandy ıntellektti qoldanýǵa, vırtýaldy zerthanalardy keńeıtýge, jeke oqý traektorıalaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalady. Bul ózgerister jańa býyn mamandaryn tárbıeleýge, olardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jol ashady. Oqýlyqtardyń basym bóligi sıfrlyq formatqa ótedi. Úı tapsyrmalaryn tekserý, oqý josparyn kiriktirý, stýdenttiń qabiletin boljaý sıaqty fýnksıalar avtomattandyrylýy múmkin. Qysqasha aıtqanda, bolashaqtaǵy bilim berý baǵdarlamasy tehnologıaǵa negizdelgen, ıkemdi, jeke baǵyttalǵan jáne ómirmen tyǵyz baılanysty bolmaq. Biraq tehnologıa qanshalyqty damysa da, oqytýshynyńróli joıylmaıdy. Sebebi bilim – tek aqparat berý emes, adamdy tárbıeleý, bolashaq mamannyń boıyna adamgershilik, rýhanı, patrıottyq qundylyqtar sıaqty qasıetterdi qalyptastyrý.
Aıtpaqshy, Almaty kolejderi stýdentteriniń daıarlyq deńgeıin damyǵan elderdegi qatarlastarymen salystyrsańyz, qalaı baǵalar edińiz?
Teorıalyq irgeli bilim jaǵynan stýdentter daıyndyqtar ótedi. Biz olardy óńirimizge tán ártúrli shıkizatpen jumys isteýge úıretemiz. Ol óte myqty praktıkalyq tájirıbe. Kolejdiń áleýmettik seriktes kásiporyndarymen tyǵyz baılanysynyń arqasynda stýdentter birinshi kýrstan bastap naqty óndiristi kóredi, uzaq merzimdi tájirıbeden ótedi. Olar tek eseptep qana qoımaı, óndiristegi máseleni jedel sheshýge qabiletti.
Biz zamanaýı tehnologıalardy Qazaqstannyń biregeı shıkizat áleýetimen úılestire otyryp, óz jolymyzdy qalyptastyryp kelemiz. Bizdiń túlekter úzdik tájirıbe men elimizde suranysqa ıe óz isiniń myqty mamandaryn daıarlap shyǵaramyz.
Jańa tehnologıalardy engizýdiń negizgi maqsaty qandaı?
Kolledjiniń búgingi basty strategıalyq maqsaty – eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerge jyldam beıimdeletin, sıfrlyq saýatty, joǵary tehnologıalyq jobalardy júzege asyra alatyn bilikti maman daıarlaý. Búgingi kúni telekomýnıkasıa, IT, óndiristik tehnologıalar salasy óte qarqynmen damyp jatyr.
Sondyqtan bilim berý mazmuny tek teorıalyq emes, eń bastysy praktıkalyq jáne ınovasıalyq baǵytta bolýy qajet. Jańa tehnologıalardy engizý arqyly biz:
stýdentterdiń kásibı quzyretterin arttyramyz;
oqytý prosesin zamanaýı standarttarǵa sáıkestendiremiz;
bilim alýshylardy naqty óndiriske beıimdeımiz;
jumys berýshilerdiń talaptaryna tikeleı jaýap beretin daǵdylar qalyptastyramyz.
Kolej aldaǵy ýaqytta qandaı tehnologıalyq is-sharalar ótkizýdi josparlap otyr?
Aldaǵy ýaqytta birneshe iri kólemdi is-shara ótkizýdi josparlap otyrmyz. Atap aıtqanda qalalyq, respýblıkalyq hakatondar, jumys berýshilerdiń forýmy, kásiptik praktıkadaǵy master klastar, óndiristen kelgen mamandarmen kezdesýler.
Bul sharalardyń eń basty qundylyǵy – stýdentterdiń naqty daǵdylardy meńgerýi. Eńbek naryǵynda qajet daǵdylardy erte jasynan qalyptastyrady, kompanıalarmen tikeleı baılanys ornatady, hakatondarda, semınarlarda tájirıbe jınap, portfolıo qalyptastyrady.
Kóptegen stýdentterimiz is-sharalardan keıin praktıkaǵa nemese jumysqa usynys alyp jatady
Kolej halyqaralyq baılanystardy damytý boıynsha jumys júrgizedi me?
Kolej sheteldik oqý oryndarymen, bilim berý uıymdarymen jáne ártúrli halyqaralyq ortalyqtarmen seriktestik ornatýǵa umtylady. Atap aıtqanda Qyrǵyzstan, Ózbekstan kolejderimen halyqaralyq baılanysornatyldy. Aldaǵy maqsatta Túrkıa, Qytaı jánebasqa da TDM elderinde halyqaralyq baılanys ornatý oıda bar.
Bul jumys aıasynda:
sıaqty baǵyttar qarastyrylady.
Kolejde akademıalyq utqyrlyq baǵdarlamasy júzege asyryla ma?
Iá, kolejde akademıalyq utqyrlyq baǵdarlamasy júzege asyrylady.
Baǵdarlama aıasynda bilim alýshylar men pedagogtar basqa oqý oryndarynda bilim alýǵa, tájirıbe almasýǵa, qysqa merzimdi kýrstarǵa, semınarlarǵa jáne óndiristik praktıkaǵa qatysý múmkindigine ıe.
Kolej ishki (Qazaqstan ishindegi) jáne syrtqy (halyqaralyq) seriktes oqý oryndarymen birlese otyryp, akademıalyq utqyrlyqty damytý baǵytynda jumystar júrgizedi. Baǵdarlamanyń maqsaty – bilim alýshylardyń kásibı daǵdylaryn arttyrý, kókjıegin keńeıtý, aldyńǵy qatarly tájirıbelermen tanysý jáne básekege qabiletti mamandar daıarlaý.
Oqytýshylar jańa tehnologıalyq ózgeristerge qalaı beıimdelýde?
Oqytýshylar – kolejdiń basty qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan biz pedagogtardyń kásibı damýyna erekshe kóńil bólemiz. Oqytýshylarymyz jyl saıyn sıfrlyq pedagogıka, EdTech, WorldSkills standarttary boıynsha kýrstar ótedi, jańa IT quraldarymen jumys isteý boıynsha ishki trenıńter uıymdastyrylady;
Bul jumystar oqytýshylardyń jańashyldyqqa beıimdelýine jáne sabaq sapasynyń artýyna tikeleı áser etedi.
Kolejde bilim alýshylar men pedagogtardyń biliktiligin arttyrý kýrstary uıymdastyryla ma?
Iá, kolejde bilim alýshylar men pedagogtardyń biliktiligin arttyrý kýrstary uıymdastyrylady.
Kolej jyl saıyn pedagogtardyń kásibı quzyrettiligin damytý maqsatynda zamanaýı oqý ádistemeleri, sıfrlyq saýattylyq, ınklúzıvti bilim berý, STEM tehnologıalary, dýaldy oqytý jáne pándik sheberlik baǵyttary boıynsha biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótkizedi.
Sonymen qatar bilim alýshylar úshin de qosymsha oqytý kýrstary, kásibı daǵdylardy damytý trenıńteri, óndiristik sheberlik sabaqtary jáne túrli baǵyttaǵy qosymsha bilim berý baǵdarlamalary qarastyrylǵan.
Bul kýrstar oqý prosesiniń sapasyn arttyrýǵa, pedagogtar men stýdentterdiń kásibı damýyna jáne eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolýyna yqpal etedi.