Búgínde tsıfrlyq tehnologıyalar adam ómíríníń ajyramas bólshegíne aınaldy. Bíraq, onyń kóleńkelí tūstary da joq emes. Sonyń bírí – «tsıfrlyq autızm» dep atalyp júrgen qūbylys. Ǵylymı qauymdastyq álí moıyndaı qoımaǵanymen, psıhologtar būl qūbylystyń balalar arasynda keń tarala bastaǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp keledí.
Tsıfrlyq autızmíníń kodtaluy álí tírkelmegendíkten, sáıkesínshe resmı dıagnozy da joq. Al autızm boıynsha qazír esepte tūrǵan balalar sany shamamen 13 myńǵa jetken. Ekí jyl būryn būl kórsetkísh 9 myńnan sál asatyn. Aıta keterlígí, būl statıstıkada 5 jasqa deıíngí balalar ǵana qamtylǵan. Būl — QR Densaulyq saqtau mınıstrlígíníń derekterí. Mūndaı nauqastarǵa kómek kórsetu úshín ár óńírde 20 psıhıkalyq densaulyq ortalyǵy, emhanalar janyndaǵy 78 bastapqy ortalyq jáne audandarda 206 arnaıy kabınet jūmys ísteıdí. Psıhıkalyq densaulyq ortalyǵynyń málímetínshe, elde eresek, yaǵnı kámelet jasyna tolǵan autıster sany nebárí 247 adam. Alaıda aurular tízímínde «eresek autızmí» degen ūǵym múlde joq.
Tsıfrlyq autızm degenímíz ne?
«Virtual autism» termınín alǵash 2013 jyly rumyn psıhology Marıus Teador Zamfır qoldanysqa engízgen. Ol ūzaq jyldar boıy autızmge shaldyqqan balalarmen jūmys ístegen. Zamfırdíń aıtuynsha, balanyń gadjetpen shekten tys uaqyt ótkízuí onyń psıhıkasyna kerí áser etíp, autızmge ūqsas belgíler tuyndatady.
Keıín būl píkírdí Frantsıya, Japonıya, AQSh, Taıland, Tunıs dárígerlerí de qoldap, táulígíne 4 saǵattan artyq ekran aldynda otyrǵan balanyń boıynda auytqular baıqalatynyn jetkízgen. Alaıda, Dúnıejúzílík densaulyq saqtau ūıymy ázírge mūndaı derttí resmı túrde moıyndaǵan joq.
Tsıfrlyq autızmníń belgílerí qandaı?
Tsıfrlyq autızmníń belgílerí shynaıy autızmmen ūqsas keledí:
• Bala ata-anamen taktıldí baılanysqa túspeıdí;
• Sóıleuí kesheuíldeıdí;
• Qarym-qatynasqa qūlyqsyz;
• Qorshaǵan ortamen baılanys ornatpaıdy;
• Qımyl-qozǵalysy oǵash bolady.
Psıholog ne deıdí?
Tūran unıversıtetí Psıhologıya joǵary mektebíníń senıor-lektory, árí «Arsha» balalardy damytu ortalyǵynyń mamany Gúlnūr Tíleubaıqyzy sońǵy jyldary tsıfrlyq autızmge shaldyqqan balalar sany artqanyn aıtady. Onyń píkírínshe, būl – qoldan jasalǵan, bíraq aldyn aluǵa bolatyn qūbylys.
«Bala tua bítken klassıkalyq autızmmen emes, qalypty dúnıege kelíp, keıín ata-anasynyń gadjetke baılap qoyuynyń saldarynan tsıfrlyq autızm belgílerín kórsetedí», – deıdí maman.
Klassıkalyq pen tsıfrlyq autızmníń aıyrmashylyǵy nede?
• Klassıkalyq autızm – tua bíttí, genetıkalyq nemese ananyń júktílík kezíndegí densaulyǵyna baılanysty paıda bolatyn auru.
• Tsıfrlyq autızm – keıínnen paıda bolatyn qūbylys. Yaǵnı, balanyń ómíríníń alǵashqy 1-3 jasynda gadjetke ūzaq úńíluí nátıjesínde tuyndaıdy.
Basty sebep – ata-ananyń beıqamdyǵy
Balanyń ómíríndegí eń sezímtal kezeń – 1 men 3 jas aralyǵy. Būl kezde ata-ananyń zeıíní, mahabbaty, tíkeleı qarym-qatynasy – balanyń bolashaq psıhologıyalyq jáne kognıtıvtí damuyna tíkeleı áser etedí.
Búgínde ata-analardyń basym bólígí bala tynysh otyrsa boldy degen jeleumen onyń qolyna gadjet ūstatyp, YouTube-taǵy túrlí jarqyn multfılmderdí qosyp beredí. Bíraq būl qatelík keıín úlken máselelerge alyp keledí.
Tsıfrlyq autızmníń túrlerí
Gúlnūr Ysqaqtyń aıtuynsha, tsıfrlyq autızmge shaldyqqan balalar:
• Qarym-qatynasqa túse almaıdy;
• Emotsıyany kórsetpeıdí nemese túsínbeıdí;
• Agressıyaǵa beıím bolady;
• Bírge oınauǵa, ortaǵa beıímdeluge qınalady.
Tsıfrlyq autızmnen aıyǵu múmkín be?
Klassıkalyq autızmníń tolyq emí joq, tek beıímdeuge bolady. Al tsıfrlyq autızm – qaıtymdy qūbylys. Bastysy – uaqytynda anyqtap, úzdíksíz jūmys jasau.
«Sau tuǵan bala telefonǵa baılanǵan soń, agressıyaǵa beıímdelíp, sóılemeı qalady. Bíraq mūndaı jaǵdaılar der kezínde túzetílse, oń nátıje beredí», – deıdí psıholog.
Balanyń taǵdyry – ata-ananyń qolynda
Tsıfrlyq autızm – aldyn aluǵa bolatyn másele. Mūnyń basty jauapkershílígí ata-anada. Balaǵa jaı ǵana telefon ūstata salu – uaqyt únemdeu emes, bolashaqtaǵy kúrdelí máselelerdíń bastauy boluy múmkín.
«Auyryp em ízdegenshe, auyrmaudyń jolyn ízde». Balanyń damuyna, ásírese alǵashqy úsh jylynda, erekshe kóńíl bólíńíz. Telefon emes, mahabbat pen nazar – balanyń basty qajettílígí.