Ótken ǵasyrdyń aýmaly-tókpeli kezeńinde ulttyń rýhanı qazynasyn qorǵap, joǵyn túgendeýdi maqsat etken zıalylardyń basyna bult úıirildi. Bul zobalań «qazaqtyń bas aqyny» Abaıdy kúresinge ıtere salýǵa tyrysqan áreketterge toıtarys bermek bolǵan azamattardy da aınalyp ótken joq. Aǵysqa qarsy júzgen sondaı tulǵanyń biri – Qaıym Muhamedhanuly edi. Ómiriniń bir qıyn-qystaý shaǵynda ǵalymnyń ózi de ishki arpalysyn:
It bop úrip, men eshkimdi qappadym,
Qastyq jasap, kisige oq atpadym
Altyn kórip, adal joldan taımadym,
Suǵanaq bop aram astan tatpadym.
Men kisiniń qol sozbadym baǵyna,
Men eshkimniń talaspadym taǵyna.
Keń dúnıe, jolyń dańǵyl bop júrip,
Kez bolyppyn súrinetin shaǵyma, – dep óleńmen órnektedi.
Bul – bir sáttik syr emes, taǵdyrdyń talaı qaqpanynan ótse de, azamattyq ustanymynan aınymaǵan qaıratker bolmysynyń aıǵaǵy.
Qaıym Muhamedhanulynyń qalyptasý qaınary eń aldymen ózi týǵan ortadan bastaý aldy. Ol yntymaǵy jarasqan, rýhanı taza ortada ósip jetildi.
«Ákesi Muhamedhan Seıtqululy ozyq oıly, kókirek kózi oıaý jan bolǵan. Úıindegi erekshe qazynasy – bir bólmeni tutas alyp turǵan baı kitaphana-tuǵyn», – deıdi fılosofıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Ǵarıfolla Esim.
Óner-bilimge qushtar, arab, orys, tatar tilderine júırik Muhamedhan, el aýzynan eski dastandardy jınaǵan. Jomarttyǵymen de tanylǵan onyń úlken bir eńbegi – sol ýaqytta Semeıde basylǵan, Alash úni «Saryarqa» gazetine jáne Júsipbek pen Muhtar shyǵarǵan «Abaı» jýrnalyna demeýshilik etýi boldy. Bul jóninde Qaıym aǵanyń ózi: «Alash arystary týraly sóz qozǵaıtyn bolsaq, ákem Muhamedhan Seıitqulov týraly aıtpaı kete almaımyn. ...Meniki keıbireýler sıaqty kórpeni ózime qaraı tartý emes, dep ákesiniń Alash arystarymen jaqyn syılas bolǵanyn aıtqany bar.
Aıtsa-aıtqandaı, Muhamedhannyń eńseli úıi sol ýaqytta qazaqtyń ardaqtylary jıi bas qosatyn kıeli shańyraqqa aınalǵan. Syıly qonaq túsetin, berekeli, merekeli shańyraqqa Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Sultanmahmut, Maǵjan, Júsipbekten bastap, Alashtyń búkil ardaqtylary jıi kelip turǵan. Sondaı-aq bul – óńirdiń daryndy jastary da bas qosyp, tarıh, ádebıet, mádenıet jóninde erkin oı bólisetin, pikir talastyratyn rýhanı orda boldy. Abaıtanýǵa den qoıyp, jyraýlar murasyn tiriltýine, Shákárimge joqshy, shyǵarmalaryna janashyr bolýyna tikeleı yqpal etken ustazy Muhtar Áýezovti de Qaıym bala kezinde osy áke shańyraǵynan kórdi. Zańǵar jazýshynyń «Eńlik-Kebek», «Qaragóz» pesalarynyń daıyndyq jumystary Muhamedhan úıinde pysyqtalyp, qazaq teatrynyń negizi de sonda qalandy. Bala Qaıym, mine, osyndaı ulaǵatty ortada ósip-jetildi. Onyń bolashaqta kórnekti zertteýshi, ǵulama ǵalym bolýyna munyń úlken septigi tıdi.
«Qaıymǵa ákesi Muhamedhannyń kórsetken úlgi-ónegesi, tárbıesi erekshe bolǵan. Ol kisi balasyna: «sen Alash arystarynyń tizesinde otyryp óstiń, erjettiń, sondyqtan seniń jaman bolýǵa haqyń joq» deıdi eken. Al «Alash ustazy» atanǵan Ahmet Baıtursynov bolsa, «zamannan zaman ótkende bizdiń esimimizdi jańǵyrtatyn osy Qaıym bolady» degen kórinedi. Osy sóz sáýegeılikpen júzege asty. 1918 jyldary Semeıde Júsipbek pen Muhtardyń uıymdastyrýmen shyqqan «Abaı» jýrnalyn elimiz táýelsizdik tabaldyryǵyn attaǵaly jatqan shaqta qaıta jańǵyrtqan da osy Qaıym boldy. Qaı jaǵynan alsaq ta Qaıymdy Alash izbasarlarynyń, Abaıdyń, tikeleı Áýezovtiń shákirti dep esepteýimiz kerek, – deıdi Q.Muhamedhanuly jóninde «Er qazaq» kitabyn jazǵan Dáýlet Seısenuly.
· Áýletke tóngen aýyr zobalań
Qyzyl júıeniń Alashqa degen ósh kózqarasy Muhamedhan shańyraǵyn da jaıyna qaldyrmady. Muhamedhannyń óz eńbegimen turǵyzǵan úıi 1921 jyly tárkilenip, eki bólmesi ǵana qalady. Keıin «baı, feodal» degen jeleýmen tutqyndalyp, mal-múlkinen aıyrylady. 1932 jyly satyp alǵan úıi de tartyp alynyp, áýlet Soldat kóshesindegi shaǵyn úıdi panalaýǵa májbúr bolady. Al 1937 jyldyń qarashasynda otaǵasy «sovetke qarsy uıymǵa qatysy bar» degen aıyppen ustalyp, atý jazasyna kesiledi. Búkil qaǵaz-qujaty, kitaphanasy typ-tıpyl etilgeni sonsha, tipti bir sýreti de qalmaıdy.
Osy tragedıa Qaıymnyń ózi: «Álekeń 1938 jyldyń mamyr aıynda, al onyń qurdasy, joldasy Muhamedhan 1937 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda atylǵan… Bul jaza ol qamaýǵa alynǵan soń nebári 4–5 kún ishinde oryndalǵan. Bizge ol kezde «10 jylǵa sottaldy» degen habar tıgen edi. Negizgi shyndyqty táýelsizdik alǵan soń, arada 55 jyl ótkennen keıin ǵana bildik», – dep eske alǵan.
Ákesin tórt ret tárkilep, mańdaı terimen jınaǵan dáýletin, mal-múlkin túgel qoldy etkenimen qoımaı, ozbyr saıasat «baıdyń balasy» dep mektepten shyǵaryp, Qaıymdy da alańsyz balalyq shaǵynan aıyrdy. Ádiletsizdik pen ozbyrlyqty ol, osylaısha, basynan erte keshirdi. Ákeden aıyrylýdyń sońy Qaıymnyń ınstıtýttan qýylyp, «halyq jaýynyń» balasy retinde esh jerge jumysqa da qabyldanbaýyna negiz boldy. Otbasynyń, týǵan-týysynyń jaýapkershiligi moınyna túsken jas jigit, jumys talǵamady: vokzalda júk te túsirdi, kómir de tasydy, aýyr, jeńil dep qaraǵan joq.
...Osylaısha, Qaıymnyń talaı synnan ótýine, talaı sharýa atqaryp, talaı taǵdyrdy basynan keshirýine týra keldi. Qazaq tili men ádebıeti mamandarynyń eki jyldyq daıyndyq kýrsyn támamdaǵan soń, Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyna tústi, biraq ákesine taǵylǵan aıypqa baılanysty, odan da qýyldy. Osy qıyn sátte oǵan ákesiniń dosy Muhtar Áýezov úlken qoldaý kórsetti. «Abaı jolyn» jazýǵa daıyndyq ústindegi qalamger, Qaıymdy soǵan baılanysty túrli tapsyrma oryndaıtyn ǵylymı kómekshi etip alady. Ózi sol kezde Almatyda bolǵan Muhańa shyǵarmaǵa qajetti detaldardy anyqtaý, aýyldaǵy aqsaqaldarmen áńgimelesip, habar almasý turǵysynda Qaıym taptyrmas qolǵanat boldy. Budan bólek, 30 jyldardyń sońynda Abaı murasyna joıylyp ketý qaýpi tóndi. Kemeńger aqynnyń óleń sózderi burmalanyp aıtyla bastady, shyǵarmalary ǵylymı kózqaras turǵysynan zerttelmedi. Uly Abaı murasyn saqtaý qalý maqsatynda Muhtar Áýezov Qaıymǵa birneshe mindet júktedi, Abaı murajaıyn ashýǵa qatysty kóptegen jaýapty jumysty da ol jas shákirtine senip tapsyrdy.
Sóıtip, jas zertteýshi Jıdebaıdan bastap talaı aýyldy aralap, Abaıdy kórgen jandardy izdep taýyp, ár derekti salystyryp, mýzeı qoryn tolyqtyrdy. Ekspedısıa barysynda mýzeı qory Abaıdyń jeke zattary, turmystyq buıymdary, kitaptary men qoljazbalary sıaqty 500-den astam qundy jádigermen baıytyldy. Sóıtip, Abaıdyń el tarıhyndaǵy tuńǵysh Memlekettik ádebı-memorıaldyq mýzeıi ashyldy.
· Ǵylymǵa qaıta oralý
Degenmen qyzyl júıe Qaıymnan kúdigin úzbedi. Uly Otan soǵysy jyldary ony «saıası senimsiz» sanap, eńbek maıdanyna jiberip, 1941–1942 jyldary Sverdlovsk pen Magnıtogorsk óńirinde qorǵanys shebin jasaýǵa jegedi. Densaýlyǵy syr bergen Qaıym elge oralyp, oqytýshylyqpen qatar ǵylymı iske birjola bet buardy. Bul joly da ol óz arnasy – Abaı áleminen teris aınalǵan joq.
Fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Aıgúl İsimaqova osy baǵytta atqarylǵan ǵylymı jumystyń mánin: «Aýyzeki tilde ártúrli aıtylyp júrgen óleń mátinderin qalpyna keltirý, jazba úzindilerdi muqıat zerdeleý, durys nusqasyn tekstologıalyq taldaý arqyly anyqtaý sıaqty kúrdeli jumystar kerek boldy. Ýaqyt óte tyǵyz edi, qoljazbalar joǵalyp, óleńder umytyla bastady», – dep sıpattaıdy. Ádebıettanýshy pikirinshe, Qaıymnyń iri eńbeginiń biri de – Abaıdyń ádebı mektebin ǵylymı túrde tuńǵysh ret negizdeýi deýge bolady.
Belgili jazýshy Tursyn Jurtbaı bul kúresti keńirek kontekste túsindirip:
«Abaıdyń ulylyǵyn tanytý barysynda qanshama abaıtanýshylar ómirden qıametpen ótti. Sonyń basty azabyn kórgen, árıne, Muhtar Áýezov. Sol Muhtar Áýezovtiń túsirgen shyraǵymen Abaı álemine jankeshti eńbek etken adam – Qaıym Muhamedhanuly», – deıdi.
40-jyldardyń orta sheninde Qaıym Abaıdyń buǵan deıin beımálim bolyp kelgen óleńderin taýyp, olardyń Abaı qalamyna tıesiligin ǵylymı tekstologıa negizinde dáleldedi. Sonyń nátıjesinde 1945 jyly, Abaıdyń 100 jyldyǵy qarsańynda shyqqan jınaqqa aqynnyń 9 óleńi jańadan qosyldy. Bul – jeke olja ǵana emes, Abaı murasyn «ǵylymı dáldikpen» qorǵaýdyń úlgisi edi.
Tursyn Jurtbaı keńestik ıdeologıanyń «Abaıdy qazaq ultymen qosa qara taqtaǵa jazý» pıǵyly bolǵanyn aıta kelip: « Qaıym jasóspirim kezinen bastap qashan kózi jumylǵanǵa deıin Abaı maıdanynan ketken joq» dep baǵalady. Bul Qaıym eńbeginiń tek ǵylymı turǵyda ǵana emes, azamattyq kúres retinde de órbigenin kórsetedi.
Qaıym Muhamedhanuly 1947 jyly Abaı mýzeıiniń dırektory bolyp taǵaıyndalǵannan keıin de pedagogıkalyq qyzmetten ketken joq. Sonymen qatar, kún saıyn arhıv aqtaryp, ǵylymmen aınalysý da onyń turaqty ómir úrdisine aınaldy. Pedagog, ǵalym, muraǵatshy, ólketanýshy, abaıtanýshy sıaqty san alýan qasıet, san túrli qabilet bir basyna toǵysqan Qaıym Muhamedhanulynyń qazaq ultyna, rýhanıatyna sińirgen úlken eńbeginiń biri – Alashtaný baǵytynda atqarǵan qyzmeti boldy.
Alash arystaryn bala kezinen kózimen kórip, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Sultanmahmut, Shákárim shyǵarmalaryn jattap ósken Qaıym, olardyń «qarańǵy qazaq kóginde» kún bolyp jarqyrar sáti týatynyna sendi jáne árqaısysynyń ózine málim shyǵarmalaryn, sýretterin ózge de derektermen qosyp jınap, kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýmen boldy. 70 jyl qur qudyqta jatqan Shákárimniń aıaýly beınesi de Qaıymnyń ákesi Muhamedhan shańyraǵynda túsirilgeni belgili boldy.
· Rýh qaısarlyǵy
Qaıymnyń «Abaıdyń ádebı mektebi» degen taqyryptaǵy dısertasıasyn qorǵaýy – el tarıhyndaǵy eleýli oqıǵanyń biri boldy. Sodan bastap Áýezov pen Muhamedhanulyn aıyptaý kúsheıe tústi. Sol kezdegi sovettik ádebıettanýshylar, «Abaı – feodal, bular taǵy da feodaldar men solardyń aınalasyn kóterip jatyr» dep syndy qarsha boratty. Munyń sońy Qaıym Muhamedhanulyn Abaı murajaıy dırektory jáne oqytýshy qyzmetinen bosatýmen aıaqtaldy. Kóp uzamaı Qaıym Muhamedhanuly 1951 jyly 1 jeltoqsanda tutqynǵa alynyp, Karlagqa jiberildi.
«Qaıymnyń Abaıtanýdaǵy kúres ıdeıasy, eń birinshi, onyń sol Abaı ósken ortada ósip, Áýezovtiń qan júgirtken tamyrymen júre otyryp, Abaıdy 20 ǵasyrdyń sońyna deıin qorǵap kelinde. «Abaıtanýdan bas tart. Abaıtanýdy maǵan jazdyrǵan – Muhtar Áýezov» dep aıt, egerde bas tartyp, Áýezovti kórsetseń, saǵan kandıdattyq ataǵyńdy da, úıińdi de, jumysyńdy da qaıtaryp beremiz» degen. Sonyń ózinde «joq, eki aıtatyn adam emespin. Abaı bireý, Áýezov bireý» dep, 25 jylǵa jer aıdalyp ketti, ystyq-sýyq kamerany bastan keshti, sonda da, óziniń aıtýy boıynsha, «Eı, Alla, eı, Alashtyń ıdeıasy, Abaıdyń ıdeıasy, qoldaı gór» dep ishimnen qasarysyp otyrdym» deıdi. Mundaı qasarysqan tózimdi rýh kez kelgen ulttyń ıntellıgentiniń basynda óte sırek kezdesedi. Qazaqta sondaı qaısar tulǵanyń biri de, biregeıi de – Qaıym Muhamedhanuly. Onyń bul qaısarlyǵyna Muhtar Áýezovtiń ózi de tań qalǵan», – deıdi Tursyn Jurtbaı.
Túrmede Qaıymdy Abaıtaný men uly aǵartýshynyń aqyndyq mektebine, alashtanýǵa qatysty atqarǵan jumystarynyń barlyǵynan bas tartqyzyp, kináni Muhtar Áýezovke aýdartýǵa tyrysqan qara nıettilerdiń áreketinen túk shyqqan joq. Týmysynan tekti, qaısar Qaıym ustazyna qıanat jasamady, «...Ólsem, Alash azamattarynan janym artyq emes...» dep, adam aıtqysyz azaptyń túr-túrine tózip baqty.
Tursyn Jurtbaı Qaıymnyń Abaıtanýdaǵy jáne adam retindegi biz ustanatyn uly qasıeti, ol – rýh qaısarlyǵy ekenin aıtady. Qalamger: «Rýh qaısarlyǵy bolmasa, biz ózgeni bylaı qoıyp, Áýezovtiń ózinen 51-53 jyldary aıyrylyp qalǵan bolar edik. Al Áýezovsiz qazaq ádebıetin de, mádenıetin de, rýhanı ómirin de elestetý múmkin emes. Bir qara túnek jaǵdaıǵa tap bolatyn edik. Eń bastysy, «Abaı joly» epopeıasy aıaqtalmaı qalatyn edi. Biz dúnıe mádenıetine ózimizdiń ultymyzdyń taǵdyry týraly eń ozyq shyǵarmany jetkize almaıtyn edik. Eger Áýezov «Abaı jolyn» jazyp tanystyryp ketpegende biz osy kúnge deıin «qazaq halqynyń rýhanı tarıhynda mynadaı bar» dep tanystyryp jatar edik, «búgingi qazaqta terıtorıasy joq, memleket joq» degender ol kezde «óner de joq» dep, eń birinshi qara túnekti bizdiń jerimizge ǵana emes, júregimizge de tógetin edi. Mine, osy rýhtyń ushqyny qalýynda Qaıymnyń eńbegi zor», – dep esepteıdi.
· Ar-ujdan men adamgershilik kepili
Jazyqsyz jazaǵa ushyraǵan ǵalym abaqtydaǵy azapty tórt jyldan soń, áýpirimdep áreń degende erkindikke shyǵady. Shákirtiniń aqtalyp oralǵanyna balasha qýanǵan Muhtar Áýezov odan aldaǵy ýaqytta ne isteıtinin suraıdy. Alǵan betinen qaıtpaıtyn, azamattyq ustanymynan taımaıtyn qaısar Qaıym aspaı-saspaı, shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýyna aınalǵan – Abaıtanýdy jáne Abaıdyń aqyndyq mektebin zertteýdi jalǵastyratynyn aıtady.
Tursyn Jurtaı Qaıymnyń ǵylymdaǵy qos úlken arnasyn atap: «Qaıym «Abaı jáne onyń aqyndyq mektebi» degen ǵylymı baǵyt qalyptastyrdy. Ekinshisi – Abaı poezıasynyń tekstologıasy. Qazaq ádebıettanýynda tekstologıa ilimin ǵylymı baǵyt retinde qalyptastyrǵan – Qaıym. Sonymen qatar, onyń halyq poezıasy, jyraýlar poezıasynyń testologıasy, jeke aqyndardyń, halyq aqyndarynyń tekstologıasy jónindegi pikirleri keshe de, búgin de, erteń de qunyn joımaıdy. Ásirese, Shákárimniń tekstologıasy jónindegi maqalasy kúni búginge deıin ózekti», – deıdi.
«Ǵalymnyń esimi, keleshek urpaǵyna arnaǵan sózderi, Abaı arqyly, «jyly júrek jáne ystyq qaıratpen» máńgilik este qalýy tıis. Qazaq ıntellıgensıasynyń shynaıy ókili Qaıym Muhamedhanulynyń sońyna qaldyrǵan murasy – ómirsheńdik, shynaıy aqıqat, erik-jiger, bekzattyq, rýhanı tazalyq, bıikke umtylý qasıetteri» dep jazǵan eken kezinde Gerold Belger.
Al Tursyn Jurtbaı sózimen aıtsaq, Qaıym óziniń ómir súrýmen de Abaıtanýshylardyń, qazaq ádebıettanýshylarynyń, jalpy, qazaq zıaalylarynyń rýh senimi, rýh qaısarlyǵy boldy.
«Ol azamat retinde de qaısarlyqpen, qajyrlyqpen, qajymaı ómir súrdi. Tipti kóz jumarynyń aldynda da «jasymaımyn, rýhym taza, adal boldym. Maǵjan aıtqandaı, «áldıle, ólim, áldıle» dep, «ólim meni áldılesin, ólim máńgiliktiń besigi», – dep meniń ózimdi qaırap saldy. Sonda rýhy qajymaǵan adam Qaıym qaı ýaqytta da bolsyn, qaısarlyqtyń, erliktiń, ójettiktiń, bilimniń, ar men ujdannyń jáne adamgershiliktiń kepili bolyp tabylady. Ol óziniń 10 balasyn da osy ulttyq rýhta tárbıeledi» , – deıdi Tursyn Jurtbaı.
Qoryta aıtqanda, «Aldymda aqyn Abaı – Temirqazyq» dep, uly hakimniń ustanǵan jolyn, tanymyn, tulǵasyn jadyna berik toqyǵan, tálimgeri, aǵa-dosy, ustazy Muhtardy qadirlegen, jete almaı ketken arman-murattaryn ózine amanattaǵan Alash arystary aldyndaǵy paryzyn adal ótegen Qaıym Muhamedhanuly ómirde de, ǵalymdyq, tulǵalyq turǵyda da naǵyz er qazaq bolyp kún keshti. Sol bıiginen alasarmaǵan kúıi ómirden ótti. Búgingi urpaq úshin Qaıym Muhamedhan tulǵasy sonysymen bıik, sonysymen biregeı.
