Ótken ǵasyrdyń aumaly-tókpelí kezeńínde ūlttyń ruhanı qazynasyn qorǵap, joǵyn túgendeudí maqsat etken zıyalylardyń basyna būlt úıíríldí. Būl zobalań «qazaqtyń bas aqyny» Abaıdy kúresínge ıtere saluǵa tyrysqan áreketterge toıtarys bermek bolǵan azamattardy da aınalyp ótken joq. Aǵysqa qarsy júzgen sondaı tūlǵanyń bírí – Qaıym Mūhamedhanūly edí. Ómíríníń bír qıyn-qystau shaǵynda ǵalymnyń ózí de íshkí arpalysyn:
It bop úríp, men eshkímdí qappadym,
Qastyq jasap, kísíge oq atpadym
Altyn kóríp, adal joldan taımadym,
Sūǵanaq bop aram astan tatpadym.
Men kísíníń qol sozbadym baǵyna,
Men eshkímníń talaspadym taǵyna.
Keń dúnıe, jolyń dańǵyl bop júríp,
Kez bolyppyn súrínetín shaǵyma, – dep óleńmen órnektedí.
Būl – bír sáttík syr emes, taǵdyrdyń talaı qaqpanynan ótse de, azamattyq ūstanymynan aınymaǵan qaıratker bolmysynyń aıǵaǵy.
Qaıym Mūhamedhanūlynyń qalyptasu qaınary eń aldymen ózí tuǵan ortadan bastau aldy. Ol yntymaǵy jarasqan, ruhanı taza ortada ósíp jetíldí.
«Ákesí Mūhamedhan Seıtqūlūly ozyq oıly, kókírek kózí oyau jan bolǵan. Úıíndegí erekshe qazynasy – bír bólmení tūtas alyp tūrǵan baı kítaphana-tūǵyn», – deıdí fılosofıya ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵarıfolla Esím.
Óner-bílímge qūshtar, arab, orys, tatar tílderíne júırík Mūhamedhan, el auzynan eskí dastandardy jınaǵan. Jomarttyǵymen de tanylǵan onyń úlken bír eńbegí – sol uaqytta Semeıde basylǵan, Alash úní «Saryarqa» gazetíne jáne Júsípbek pen Mūhtar shyǵarǵan «Abaı» jurnalyna demeushílík etuí boldy. Būl jónínde Qaıym aǵanyń ózí: «Alash arystary turaly sóz qozǵaıtyn bolsaq, ákem Mūhamedhan Seıítqūlov turaly aıtpaı kete almaımyn. ...Meníkí keıbíreuler sıyaqty kórpení ózíme qaraı tartu emes, dep ákesíníń Alash arystarymen jaqyn syılas bolǵanyn aıtqany bar.
Aıtsa-aıtqandaı, Mūhamedhannyń eńselí úıí sol uaqytta qazaqtyń ardaqtylary jıí bas qosatyn kıelí shańyraqqa aınalǵan. Syıly qonaq túsetín, berekelí, merekelí shańyraqqa Álıhan, Ahmet, Mírjaqyp, Sūltanmahmūt, Maǵjan, Júsípbekten bastap, Alashtyń búkíl ardaqtylary jıí kelíp tūrǵan. Sondaı-aq būl – óńírdíń daryndy jastary da bas qosyp, tarıh, ádebıet, mádenıet jónínde erkín oı bólísetín, píkír talastyratyn ruhanı orda boldy. Abaıtanuǵa den qoıyp, jyraular mūrasyn tíríltuíne, Shákárímge joqshy, shyǵarmalaryna janashyr boluyna tíkeleı yqpal etken ūstazy Mūhtar Áuezovtí de Qaıym bala kezínde osy áke shańyraǵynan kórdí. Zańǵar jazushynyń «Eńlík-Kebek», «Qaragóz» pesalarynyń daıyndyq jūmystary Mūhamedhan úıínde pysyqtalyp, qazaq teatrynyń negízí de sonda qalandy. Bala Qaıym, míne, osyndaı ūlaǵatty ortada ósíp-jetíldí. Onyń bolashaqta kórnektí zertteushí, ǵūlama ǵalym boluyna mūnyń úlken septígí tıdí.
«Qaıymǵa ákesí Mūhamedhannyń kórsetken úlgí-ónegesí, tárbıesí erekshe bolǵan. Ol kísí balasyna: «sen Alash arystarynyń tízesínde otyryp óstíń, erjettíń, sondyqtan seníń jaman boluǵa haqyń joq» deıdí eken. Al «Alash ūstazy» atanǵan Ahmet Baıtūrsynov bolsa, «zamannan zaman ótkende bízdíń esímímízdí jańǵyrtatyn osy Qaıym bolady» degen kórínedí. Osy sóz sáuegeılíkpen júzege asty. 1918 jyldary Semeıde Júsípbek pen Mūhtardyń ūıymdastyrumen shyqqan «Abaı» jurnalyn elímíz táuelsízdík tabaldyryǵyn attaǵaly jatqan shaqta qaıta jańǵyrtqan da osy Qaıym boldy. Qaı jaǵynan alsaq ta Qaıymdy Alash ízbasarlarynyń, Abaıdyń, tíkeleı Áuezovtíń shákírtí dep esepteuímíz kerek, – deıdí Q.Mūhamedhanūly jónínde «Er qazaq» kítabyn jazǵan Dáulet Seısenūly.
· Áuletke tóngen auyr zobalań
Qyzyl júıeníń Alashqa degen ósh kózqarasy Mūhamedhan shańyraǵyn da jaıyna qaldyrmady. Mūhamedhannyń óz eńbegímen tūrǵyzǵan úıí 1921 jyly tárkíleníp, ekí bólmesí ǵana qalady. Keıín «baı, feodal» degen jeleumen tūtqyndalyp, mal-múlkínen aıyrylady. 1932 jyly satyp alǵan úıí de tartyp alynyp, áulet Soldat kóshesíndegí shaǵyn úıdí panalauǵa májbúr bolady. Al 1937 jyldyń qarashasynda otaǵasy «sovetke qarsy ūıymǵa qatysy bar» degen aıyppen ūstalyp, atu jazasyna kesíledí. Búkíl qaǵaz-qūjaty, kítaphanasy typ-tıpyl etílgení sonsha, típtí bír suretí de qalmaıdy.
Osy tragedıya Qaıymnyń ózí: «Álekeń 1938 jyldyń mamyr aıynda, al onyń qūrdasy, joldasy Mūhamedhan 1937 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda atylǵan… Būl jaza ol qamauǵa alynǵan soń nebárí 4–5 kún íshínde oryndalǵan. Bízge ol kezde «10 jylǵa sottaldy» degen habar tıgen edí. Negízgí shyndyqty táuelsízdík alǵan soń, arada 55 jyl ótkennen keıín ǵana bíldík», – dep eske alǵan.
Ákesín tórt ret tárkílep, mańdaı terímen jınaǵan dáuletín, mal-múlkín túgel qoldy etkenímen qoımaı, ozbyr sayasat «baıdyń balasy» dep mektepten shyǵaryp, Qaıymdy da alańsyz balalyq shaǵynan aıyrdy. Ádíletsízdík pen ozbyrlyqty ol, osylaısha, basynan erte keshírdí. Ákeden aıyryludyń sońy Qaıymnyń ınstıtuttan quylyp, «halyq jauynyń» balasy retínde esh jerge jūmysqa da qabyldanbauyna negíz boldy. Otbasynyń, tuǵan-tuysynyń jauapkershílígí moınyna túsken jas jígít, jūmys talǵamady: vokzalda júk te túsírdí, kómír de tasydy, auyr, jeńíl dep qaraǵan joq.
...Osylaısha, Qaıymnyń talaı synnan ótuíne, talaı sharua atqaryp, talaı taǵdyrdy basynan keshíruíne tura keldí. Qazaq tílí men ádebıetí mamandarynyń ekí jyldyq daıyndyq kursyn támamdaǵan soń, Semeı pedagogıkalyq ınstıtutyna tústí, bíraq ákesíne taǵylǵan aıypqa baılanysty, odan da quyldy. Osy qıyn sátte oǵan ákesíníń dosy Mūhtar Áuezov úlken qoldau kórsettí. «Abaı jolyn» jazuǵa daıyndyq ústíndegí qalamger, Qaıymdy soǵan baılanysty túrlí tapsyrma oryndaıtyn ǵylymı kómekshí etíp alady. Ózí sol kezde Almatyda bolǵan Mūhańa shyǵarmaǵa qajettí detaldardy anyqtau, auyldaǵy aqsaqaldarmen áńgímelesíp, habar almasu tūrǵysynda Qaıym taptyrmas qolǵanat boldy. Būdan bólek, 30 jyldardyń sońynda Abaı mūrasyna joıylyp ketu qaupí tóndí. Kemeńger aqynnyń óleń sózderí būrmalanyp aıtyla bastady, shyǵarmalary ǵylymı kózqaras tūrǵysynan zerttelmedí. Ūly Abaı mūrasyn saqtau qalu maqsatynda Mūhtar Áuezov Qaıymǵa bírneshe míndet júktedí, Abaı mūrajaıyn ashuǵa qatysty kóptegen jauapty jūmysty da ol jas shákírtíne seníp tapsyrdy.
Sóıtíp, jas zertteushí Jıdebaıdan bastap talaı auyldy aralap, Abaıdy kórgen jandardy ízdep tauyp, ár derektí salystyryp, muzeı qoryn tolyqtyrdy. Ekspedıtsıya barysynda muzeı qory Abaıdyń jeke zattary, tūrmystyq būıymdary, kítaptary men qoljazbalary sıyaqty 500-den astam qūndy jádígermen baıytyldy. Sóıtíp, Abaıdyń el tarıhyndaǵy tūńǵysh Memlekettík ádebı-memorıaldyq muzeıí ashyldy.
· Ǵylymǵa qaıta oralu
Degenmen qyzyl júıe Qaıymnan kúdígín úzbedí. Ūly Otan soǵysy jyldary ony «sayası senímsíz» sanap, eńbek maıdanyna jíberíp, 1941–1942 jyldary Sverdlovsk pen Magnıtogorsk óńírínde qorǵanys shebín jasauǵa jegedí. Densaulyǵy syr bergen Qaıym elge oralyp, oqytushylyqpen qatar ǵylymı íske bírjola bet būardy. Būl joly da ol óz arnasy – Abaı álemínen terís aınalǵan joq.
Fılologıya ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Ísímaqova osy baǵytta atqarylǵan ǵylymı jūmystyń mánín: «Auyzekí tílde ártúrlí aıtylyp júrgen óleń mátínderín qalpyna keltíru, jazba úzíndílerdí mūqıyat zerdeleu, dūrys nūsqasyn tekstologıyalyq taldau arqyly anyqtau sıyaqty kúrdelí jūmystar kerek boldy. Uaqyt óte tyǵyz edí, qoljazbalar joǵalyp, óleńder ūmytyla bastady», – dep sıpattaıdy. Ádebıettanushy píkírínshe, Qaıymnyń írí eńbegíníń bírí de – Abaıdyń ádebı mektebín ǵylymı túrde tūńǵysh ret negízdeuí deuge bolady.
Belgílí jazushy Tūrsyn Jūrtbaı būl kúrestí keńírek kontekste túsíndíríp:
«Abaıdyń ūlylyǵyn tanytu barysynda qanshama abaıtanushylar ómírden qıyametpen óttí. Sonyń basty azabyn kórgen, árıne, Mūhtar Áuezov. Sol Mūhtar Áuezovtíń túsírgen shyraǵymen Abaı álemíne jankeshtí eńbek etken adam – Qaıym Mūhamedhanūly», – deıdí.
40-jyldardyń orta shenínde Qaıym Abaıdyń būǵan deıín beımálím bolyp kelgen óleńderín tauyp, olardyń Abaı qalamyna tıesílígín ǵylymı tekstologıya negízínde dáleldedí. Sonyń nátıjesínde 1945 jyly, Abaıdyń 100 jyldyǵy qarsańynda shyqqan jınaqqa aqynnyń 9 óleńí jańadan qosyldy. Būl – jeke olja ǵana emes, Abaı mūrasyn «ǵylymı dáldíkpen» qorǵaudyń úlgísí edí.
Tūrsyn Jūrtbaı keńestík ıdeologıyanyń «Abaıdy qazaq ūltymen qosa qara taqtaǵa jazu» pıǵyly bolǵanyn aıta kelíp: « Qaıym jasóspírím kezínen bastap qashan kózí jūmylǵanǵa deıín Abaı maıdanynan ketken joq» dep baǵalady. Būl Qaıym eńbegíníń tek ǵylymı tūrǵyda ǵana emes, azamattyq kúres retínde de órbígenín kórsetedí.
Qaıym Mūhamedhanūly 1947 jyly Abaı muzeıíníń dırektory bolyp taǵaıyndalǵannan keıín de pedagogıkalyq qyzmetten ketken joq. Sonymen qatar, kún saıyn arhıv aqtaryp, ǵylymmen aınalysu da onyń tūraqty ómír úrdísíne aınaldy. Pedagog, ǵalym, mūraǵatshy, ólketanushy, abaıtanushy sıyaqty san aluan qasıet, san túrlí qabílet bír basyna toǵysqan Qaıym Mūhamedhanūlynyń qazaq ūltyna, ruhanıyatyna síńírgen úlken eńbegíníń bírí – Alashtanu baǵytynda atqarǵan qyzmetí boldy.
Alash arystaryn bala kezínen kózímen kóríp, Ahmet, Mírjaqyp, Maǵjan, Sūltanmahmūt, Shákárím shyǵarmalaryn jattap ósken Qaıym, olardyń «qarańǵy qazaq kógínde» kún bolyp jarqyrar sátí tuatynyna sendí jáne árqaısysynyń ózíne málím shyǵarmalaryn, suretterín ózge de derektermen qosyp jınap, kózíníń qarashyǵyndaı saqtaumen boldy. 70 jyl qūr qūdyqta jatqan Shákárímníń ayauly beınesí de Qaıymnyń ákesí Mūhamedhan shańyraǵynda túsírílgení belgílí boldy.
· Ruh qaısarlyǵy
Qaıymnyń «Abaıdyń ádebı mektebí» degen taqyryptaǵy dıssertatsıyasyn qorǵauy – el tarıhyndaǵy eleulí oqıǵanyń bírí boldy. Sodan bastap Áuezov pen Mūhamedhanūlyn aıyptau kúsheıe tústí. Sol kezdegí sovettík ádebıettanushylar, «Abaı – feodal, būlar taǵy da feodaldar men solardyń aınalasyn kóteríp jatyr» dep syndy qarsha boratty. Mūnyń sońy Qaıym Mūhamedhanūlyn Abaı mūrajaıy dırektory jáne oqytushy qyzmetínen bosatumen ayaqtaldy. Kóp ūzamaı Qaıym Mūhamedhanūly 1951 jyly 1 jeltoqsanda tūtqynǵa alynyp, Karlagqa jíberíldí.
«Qaıymnyń Abaıtanudaǵy kúres ıdeyasy, eń bírínshí, onyń sol Abaı ósken ortada ósíp, Áuezovtíń qan júgírtken tamyrymen júre otyryp, Abaıdy 20 ǵasyrdyń sońyna deıín qorǵap kelínde. «Abaıtanudan bas tart. Abaıtanudy maǵan jazdyrǵan – Mūhtar Áuezov» dep aıt, egerde bas tartyp, Áuezovtí kórsetseń, saǵan kandıdattyq ataǵyńdy da, úıíńdí de, jūmysyńdy da qaıtaryp beremíz» degen. Sonyń ózínde «joq, ekí aıtatyn adam emespín. Abaı bíreu, Áuezov bíreu» dep, 25 jylǵa jer aıdalyp kettí, ystyq-suyq kamerany bastan keshtí, sonda da, ózíníń aıtuy boıynsha, «Eı, Alla, eı, Alashtyń ıdeyasy, Abaıdyń ıdeyasy, qoldaı gór» dep íshímnen qasarysyp otyrdym» deıdí. Mūndaı qasarysqan tózímdí ruh kez kelgen ūlttyń ıntellıgentíníń basynda óte sırek kezdesedí. Qazaqta sondaı qaısar tūlǵanyń bírí de, bíregeıí de – Qaıym Mūhamedhanūly. Onyń būl qaısarlyǵyna Mūhtar Áuezovtíń ózí de tań qalǵan», – deıdí Tūrsyn Jūrtbaı.
Túrmede Qaıymdy Abaıtanu men ūly aǵartushynyń aqyndyq mektebíne, alashtanuǵa qatysty atqarǵan jūmystarynyń barlyǵynan bas tartqyzyp, kínání Mūhtar Áuezovke audartuǵa tyrysqan qara nıettílerdíń áreketínen túk shyqqan joq. Tumysynan tektí, qaısar Qaıym ūstazyna qıyanat jasamady, «...Ólsem, Alash azamattarynan janym artyq emes...» dep, adam aıtqysyz azaptyń túr-túríne tózíp baqty.
Tūrsyn Jūrtbaı Qaıymnyń Abaıtanudaǵy jáne adam retíndegí bíz ūstanatyn ūly qasıetí, ol – ruh qaısarlyǵy ekenín aıtady. Qalamger: «Ruh qaısarlyǵy bolmasa, bíz ózgení bylaı qoıyp, Áuezovtíń ózínen 51-53 jyldary aıyrylyp qalǵan bolar edík. Al Áuezovsíz qazaq ádebıetín de, mádenıetín de, ruhanı ómírín de elestetu múmkín emes. Bír qara túnek jaǵdaıǵa tap bolatyn edík. Eń bastysy, «Abaı joly» epopeyasy ayaqtalmaı qalatyn edí. Bíz dúnıe mádenıetíne ózímízdíń ūltymyzdyń taǵdyry turaly eń ozyq shyǵarmany jetkíze almaıtyn edík. Eger Áuezov «Abaı jolyn» jazyp tanystyryp ketpegende bíz osy kúnge deıín «qazaq halqynyń ruhanı tarıhynda mynadaı bar» dep tanystyryp jatar edík, «búgíngí qazaqta terrıtorıyasy joq, memleket joq» degender ol kezde «óner de joq» dep, eń bírínshí qara túnektí bízdíń jerímízge ǵana emes, júregímízge de tógetín edí. Míne, osy ruhtyń ūshqyny qaluynda Qaıymnyń eńbegí zor», – dep esepteıdí.
· Ar-ūjdan men adamgershílík kepílí
Jazyqsyz jazaǵa ūshyraǵan ǵalym abaqtydaǵy azapty tórt jyldan soń, áupírímdep áreń degende erkíndíkke shyǵady. Shákírtíníń aqtalyp oralǵanyna balasha quanǵan Mūhtar Áuezov odan aldaǵy uaqytta ne ísteıtínín sūraıdy. Alǵan betínen qaıtpaıtyn, azamattyq ūstanymynan taımaıtyn qaısar Qaıym aspaı-saspaı, shyǵarmashylyǵynyń altyn arqauyna aınalǵan – Abaıtanudy jáne Abaıdyń aqyndyq mektebín zertteudí jalǵastyratynyn aıtady.
Tūrsyn Jūrtaı Qaıymnyń ǵylymdaǵy qos úlken arnasyn atap: «Qaıym «Abaı jáne onyń aqyndyq mektebí» degen ǵylymı baǵyt qalyptastyrdy. Ekínshísí – Abaı poezıyasynyń tekstologıyasy. Qazaq ádebıettanuynda tekstologıya ílímín ǵylymı baǵyt retínde qalyptastyrǵan – Qaıym. Sonymen qatar, onyń halyq poezıyasy, jyraular poezıyasynyń testologıyasy, jeke aqyndardyń, halyq aqyndarynyń tekstologıyasy jóníndegí píkírlerí keshe de, búgín de, erteń de qūnyn joımaıdy. Ásírese, Shákárímníń tekstologıyasy jóníndegí maqalasy kúní búgínge deıín ózektí», – deıdí.
«Ǵalymnyń esímí, keleshek ūrpaǵyna arnaǵan sózderí, Abaı arqyly, «jyly júrek jáne ystyq qaıratpen» máńgílík este qaluy tıís. Qazaq ıntellıgentsıyasynyń shynaıy ókílí Qaıym Mūhamedhanūlynyń sońyna qaldyrǵan mūrasy – ómírsheńdík, shynaıy aqıqat, erík-jíger, bekzattyq, ruhanı tazalyq, bıíkke ūmtylu qasıetterí» dep jazǵan eken kezínde Gerold Belger.
Al Tūrsyn Jūrtbaı sózímen aıtsaq, Qaıym ózíníń ómír súrumen de Abaıtanushylardyń, qazaq ádebıettanushylarynyń, jalpy, qazaq zıyaalylarynyń ruh senímí, ruh qaısarlyǵy boldy.
«Ol azamat retínde de qaısarlyqpen, qajyrlyqpen, qajymaı ómír súrdí. Típtí kóz jūmarynyń aldynda da «jasymaımyn, ruhym taza, adal boldym. Maǵjan aıtqandaı, «áldıle, ólím, áldıle» dep, «ólím mení áldılesín, ólím máńgílíktíń besígí», – dep meníń ózímdí qaırap saldy. Sonda ruhy qajymaǵan adam Qaıym qaı uaqytta da bolsyn, qaısarlyqtyń, erlíktíń, ójettíktíń, bílímníń, ar men ūjdannyń jáne adamgershílíktíń kepílí bolyp tabylady. Ol ózíníń 10 balasyn da osy ūlttyq ruhta tárbıeledí» , – deıdí Tūrsyn Jūrtbaı.
Qoryta aıtqanda, «Aldymda aqyn Abaı – Temírqazyq» dep, ūly hakímníń ūstanǵan jolyn, tanymyn, tūlǵasyn jadyna berík toqyǵan, tálímgerí, aǵa-dosy, ūstazy Mūhtardy qadírlegen, jete almaı ketken arman-mūrattaryn ózíne amanattaǵan Alash arystary aldyndaǵy paryzyn adal ótegen Qaıym Mūhamedhanūly ómírde de, ǵalymdyq, tūlǵalyq tūrǵyda da naǵyz er qazaq bolyp kún keshtí. Sol bıígínen alasarmaǵan kúıí ómírden óttí. Búgíngí ūrpaq úshín Qaıym Mūhamedhan tūlǵasy sonysymen bıík, sonysymen bíregeı.
