«Adam balasynyń enshísíne būıyrǵan barlyq qūraldyń íshíndegí eń ǵajaby árí eń keremetí – tíl. Árbír eńbek qūraly ony tereń zerttep, sheber meńgergen adamǵa ǵana úlken paıda ákeledí» degen eken áldebír danyshpan. Būl sózben kelíspeu múmkín emes. Qūral retínde alyp qaraǵannyń ózínde, tíl arqyly tas jaruǵa da, bas jaruǵa da bolady.
Qylyshtan ótkír, qyldan jíńíshke tíl qūdíretín «Kórínedí tílden túısík, bílím de, Bíle-bílseń jarylqaushy – tílíń de». «Bílímsízder tílíne berík bolsyn, Bílímdíníń tílíne erík bolsyn» dep kezínde Júsíp Balasaǵūn da tamyrshydaı tap basyp aıtqany bar.
Jalpy, aıtylǵan árbír sóz – adamnyń íshkí mádenıetí men jeke tárbıesíníń kórínísí. Bylaısha aıtqanda, tíl – árkímníń íshkí álemíníń aınasy. Qalaı sóıleımíz – solaı oılaımyz. Qalaı oılaımyz – solaı ómír súremíz. Ókíníshke qaraı, kópshílígímíz sózímízge, aıtar oıymyzǵa kóńíl bólmeuge aınaldyq. Tíl mádenıetíne nemqūraıdy qarau jıílep barady. Kóshede, qoǵamdyq kólíkterde, kópshílík oryndarda aınaladaǵy jūrttan qymsynbastan beıádep sózderdí aralastyryp sóıleıtínder kóp.
Bírde Astanaǵa bara jatqanda erlí-zaıypty kísílermen bír kupege túsíp qaldyq. Jasy 70-ke tayanǵan otaǵasynyń ınsult alyp, tílden qalǵanyna 5-6 jyl bolypty. Qozǵalysy da shekteulí. Ózí sóılep otyrmyn dep oılaı ma eken, álgí kísí «tttttt» dep úzdíksíz qaıtalaı beredí. Sóıtedí de, arasynda «shesheń...» dep sańq ete qalady. Kádímgí sau adamsha boqtaıdy. Yńǵaısyzdanǵan áıelí: «Tílí keletín jalǵyz sózí sol. Dárígerler «aıta bersín» dedí», – dep qoyady. Arasyndaǵy bír áńgímede kúıeuí osy kúıge túskenge deıín óte sózsheń bolǵanyn, bíraq báıádep sóılemese sózíníń dámí kírmeıtíndeı, ekí sózíníń bíríne boqtyq aralastyratyn ádetí bolǵanyn aıtty. «Jynym kelgende «auzyńdy japshy» deushí edím. Sol sózím qabyl bolǵandaı, tílden qaldy. Bíraq o, toba, qansha jerden tílí baılansa da, boqtyq sózínen arylmady» deıdí. Estíp otyrǵan otaǵasy qolaısyzdanǵan túrí me, basyn shaıqap, kúlgen syńaı tanytty. Qasymdaǵy serígím: «Boqtamańyz. Boqtanǵan jaman. Shıpa berushí – Alla. Odan da «Alla» deńíz» dep, aıtqyzbaq bolyp edí, tílí ıkemge kelmedí. Bíraz áureleníp kórdí de, bolmaǵasyn qaıtadan «shesheń!..» dep úırenshíktí ádetíne basty. Jaman nárse jūqqysh keledí emes pe?! Demek ómír boıy auzynan túspegen sóz mıyna da ábden shegeleníp qalǵany ǵoı. Eger auzynan tek jaqsy sóz shyǵyp, sypaıy sóılegen adam bolsa, beıádep sóz de sanasyna mūnsha síńbegen bolar edí.
Ádette eresek, ásírese ómírden sharshaǵan, júıkesí jūqarǵan adamdardyń keıde qalaı bolsa solaı sóıleıtíníne túsínístíkpen qaraımyz. «Ortasy, bar kórgen-bílgení sol shyǵar» dep oılaımyz. Bíraq olar túgílí, búgínde jastar, típtí mektep jasyndaǵy balalardyń ózí qazaqsha, oryssha beıádep sózdermen boqtanyp sóıleuge qūmar ekení baıqalady. Būl endí úlkenderden jūqqan ádet ekení anyq. Onyń syrtynda, ınternettegí, áleumettík jelílerdegí ersí vıdeolar men beınejazbalardyń, kúndelíktí ómírdegí túrlí aqparat tasqynynyń da kerí áserí bolmaı jatqan joq. Al mūndaı jaǵdaıda sóz mádenıetí turaly aıtudyń ózí artyq.
Qazír úıínde kítap oqıtyn, otbasylyq oqu dástúrí bar, ata-anasy da tíl mádenıetín meńgergen jáne osyny balasyna darytqan otbasylar neken-sayaq. Ras, balanyń qaıdan ne estígenín baqylap otyru, ókíníshke qaraı, ata-ana qolynan kele de bermeıdí. Sonyń saldarynan balalardyń beıádep tírkesterdí, jargon sózderdí aıtuǵa áuestígí úırenshíktí jaǵdaıǵa aınalyp barady.
Jaman sózderdí balanyń syrttan estígení bylaı tūrsyn, keı adamdar sony úıde ózderí aıtady jáne ony balanyń da qūlaǵyna qūıyp jatqanyna bas auyrtpaıdy. Al bala tabıǵaty óte sezímtal. Olar tura sorǵysh qaǵaz sıyaqty. Jaqsyny da, jamandy da boıyna tez síńíredí. Ómírdí de óz sana-sezímí deńgeıíndegí túsíníkpen qabyldaıdy. Eger sońǵy jyldary erekshe tanymal bolǵan serıaldardaǵy keıípkerlerdíń nemese multfılmdegí personajdardyń ádebı normadan alshaq sózderí sıyaqty bízdíń de tílímíz beıádep tírkesterge toly bolsa, balalar da tura solaı sóıleuge kóshedí. Oǵan tań qaluǵa bolmaıdy.
Osyndaı qarym-qatynas stılíne úıreníp alǵan soń, adam ádepsíz sózderdí qoldanudy, árıne, ar sanamaıdy, típtí onyń ersí ekenín ózí sezínbeuí de yqtımal. Sondyqtan būl máselege salǵyrt qarauǵa bolmaıdy. Mínez-qūlyq sıyaqty, tíl mádenıetí de – adamnyń íshkí de, syrtqy da bolmysynyń aınasy ekenín esten shyǵarmauymyz kerek. Ásírese, óskeleń ūrpaqqa úlgí bolu – basty míndet.
Tíl mádenıetín qalyptastyruda kítaptyń rolí erekshe. Óıtkení ádebıettíń bír míndetí – ádebı tíldí boıǵa síńíru, sóıleu daǵdysyn qalyptastyru. Būl rette, balamen bírge kítap oqu, oqyǵan shyǵarma turaly píkírlesu óte mańyzdy. Adamdy tárbıeleudíń, ruhanı jetíldírudíń basty joly da – osy.