Arqada aqtútek boran bastaldy. Būl - osy aduyn amaldyń kórínísí.
Jeltoqsannyń sońǵy onkúndígíníń shymyldyǵyn ashatyn borandy da ayazdy bír amal bar. Ol «Teke būrqyl» (Teke būrqaq) dep atalady. Būl - kıíktíń tekesí úıírge túsíp, jūptasatyn mezgíl. Osy kezde soǵatyn qarly borandy da qazaq «tekeníń būrqyly» deıdí. Alty aı qysta shóleıt aımaqtardy mekendep jan baǵatyn túz taǵysynyń toptasyp tabysuy, tūqymyn kóbeıtu qareketíne kírísuí osy tūstan bastalady.
«Arqanyń Betpaq degen dalasy bar,
Betpaq-shól, oıly-qyrly panasy bar.
Sol shólde el joq, kún joq ósíp-óngen,
Jándíktíń kıík degen balasy bar...», –
dep Sáken (Seıfullın) aqyn jyrlaǵan dala padıshasy, míne, osy kıík...
Osy túz taǵysy ár zamanda nebír zaual kórdí. Ien dalada 20 myńy ǵana qalǵan kezí de bolǵan. Bíraq joıylyp ketpedí. Elímízdíń ekologıyasynyń eń bír mańyzdy qūramdas bólshegí ǵoı kıík degenímíz. Qazírgí uaqytta olardyń kóbeyu qarqyny jaqsy. Osyǵan baılanysty úsh geografıyalyq aumaqty mekendeıdí: Oral, Ústírt jáne Betpaqdala populyatsıyasy. Zertteushílerdíń aıtuynsha, Oral populyatsıyasynda 512 myńǵa juyq kıík bolsa, Ústírtte 12 myńdaıy, qalǵany Betbaqdala populyatsıyasynda tírshílík etude.
«Kıíktí qazaq jáne deıdí bóken,
Betpaqty baıǵūs bóken qylǵan meken.
Kıíktí atyp ańshy óltírgende,
Jazyqsyz jan óldí dep oılaı ma eken...», –
deıdí aqyn. Ol ras, qazaq kıíktí aqbóken dep te ataıdy. Sebebí, jazda saǵymǵa aralasyp sap-sary bolyp samsap jatatyn januar qar túskende aqjondanyp, qylań tartady. Osy aqbóken jaz shyqsa boldy, taǵy kóbeıe túsedí.
Ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynda saıyn dalada 2 mıllıondaı kıík jortsa, toqyrau jyldarynda sonyń 20 myńdaıy qalǵan edí.
«Jezkıík, bízdíń jaqqa qalaı keldíń?
Jolymdy tíke kesíp janaı berdíń.
Adamnyń kózderíndeı ekí kózíń,
Yapyrmaı, dátím shydap qalaı kórdím?..».
Būl - aqyn Kákímbek Salyqovtyń tolǵanysy. Iá, dala padıshasyn aqyn qımaǵanmen, tabıǵat dūshpandary ólímge qıdy... Shetínen qyrdy...
2015 jyly elímízde kıíkterdíń qyryluynan keıín Úkímet túz taǵysyn barynsha qorǵauǵa alyp, brakonerlermen kúrestí kúsheıttí. Tıístí memlekettík organdardyń jūmystarynyń arqasynda 2015 jyldan berí jyldyq ósím 40–50 paıyzdy qūrap otyr.
Kóktemgí sanaqta 840 myń kıík degenmen, olardyń tólí esepke a lynbaǵan. Qazír qūralaılar jetílíp, qatarǵa qosyldy. Qūralaıy egízden eríp, basy kóbeıdí. 1 mln 300-ge jetkenín aqparat qūraldarynan oqydyq.
Búgín qoldanystaǵy kúntízbe boıynsha, jeltoqsannyń – 22-sí. Aı júıesí – 28-ín kórsetíp tūr. Qazaqy esepke (eskíshe) súıensek, jeltoqsannyń – 9-y. Apta aıdyń basyn da, ortasyn da, sońyn da qamtyp tūr. Būl kórínís aldaǵy jetí kún íshínde aua raıynda ózgerís bolatynyn bíldírse kerek. Kún kúlíp te tūrady, būlt ta bolady, qar da oryn alady.
Degenmen, kún tańerteń yzǵarly bolǵanymen, tús kezínde ayaz synyp, sál de bolsa jylyp, aspan ashyq bolady.