11 shílde - oıshyl aqyn, aǵartushy, fılosof Shákárím Qūdaıberdíūlynyń tuǵan kúní. Aqshamnews.kz tílshísí ǵūlama turaly síz bílmeıtín derekter men onyń naqyl sózderín jınap shyqty.
Qazaq ruhanıyatynyń alyp tūlǵasy, Abaı dástúrín jalǵap, ūltqa oı salǵan Shákárím Qūdaıberdíūly 1858 jylǵy 11 shíldede Shyńǵystauda dúnıege kelgen. Búgínde būl jer - Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Abaı audanyna qarasty Keńbūlaq mekení.
Shákárímníń ákesí - Qūdaıberdí Qūnanbaıūly, yaǵnı ūly Abaıdyń tuǵan aǵasy. Qūdaıberdí jastaıynan óleń men ónegení boıyna síńíríp ósken, el íshínde abyroıly adam bolǵan. Bíraq ókpe auruynan erte qaıtys bolady. Sol kezde Shákárím nebárí jetí jasta edí. Osydan keıín jas balany Abaı óz tárbıesíne alady.
"Jalynalyq Abaıǵa, júr baralyq" dep aǵasynyń jolyn qua bílgen Shákárím keıín búkíl qazaqty Abaıǵa eruge shaqyrǵan alǵashqy ízbasar boldy.
Bílím men eńbek - ómírlík qaǵıdasy
Shákárím - tek aqyn emes, entsıklopedıst ǵalym. Arab, parsy, orys tílderín meńgeríp, shyǵys pen batys ádebıetín oqyp, olardan úzdík audarmalar jasady. Hafız, Fızulı, Pushkın, Tolstoı shyǵarmalaryn qazaqqa tanytty.
Ol tek oı eńbegímen shektelmeı, dene eńbegín de jan rahatyna balaǵan. Qolynan balta da, qalam da túspegen tūlǵa bolǵan. Qysta ot jaǵudyń jańa tásílín úıretíp, sym arqyly auyldar arasyn baılanystyruǵa tyrysqan, dárí-dármekten habary bar, alǵashqy kómek kórsete alatyn sauatty adam retínde de tanyldy.
Shákárímníń shejíresí men sayahaty
1905 jyly ol qajylyqqa baryp, Mekke men Mysyrdy, típtí Parıj kítaphanalaryn aralaıdy. Būl sapar aqynnyń dúnıetanymyn tereńdete tústí.
1911 jyly "Túrík, qyrǵyz, qazaq hám handar shejíresí" atty eńbegí jaryq kóríp, Alash zıyalylary arasynda zor yqylasqa ıe bolady. Shákárím keıín Alash qozǵalysynyń sot júıesínde de qyzmet etken.
Quǵyn, qasíret jáne qaıǵyly qazasy
Keńestík kezeńde "būqara halyqqa qarsy shyqty" degen jalǵan aıyppen aqyn oqshaulanyp, keıín Shyńǵystau kóterílísín ūıymdastyrdy degen jalamen 1931 jyly NKVD tarapynan atyp óltíríldí. Onyń súıegí qūdyqqa tastalyp, 30 jyl boıy ūmyt qaldy. Tek 1961 jyly ūly Ahat ákesíníń súıegín Jıdebaıǵa, Abaı zıraty qasyna jerledí.
1958 jyly Shákárím resmı túrde aqtaldy. Al 1988 jyly Qazaqstan Kompartıyasy ony tolyq aqtau turaly sheshím qabyldady. Búgínde Shákárím mūrasy - ūlttyq qūndylyq. Onyń "Úsh anyq", "Qalqaman-Mamyr", "Láılí-Májnún" sıyaqty tuyndylary qazaq ruhanıyatynyń altyn qorynda.
Shákárím - Abaı jolynyń jalǵasy ǵana emes, ózíníń dara súrleuín salǵan oı alyby. Ol qazaqtyń kím ekenín, qaıdan shyqqanyn, qaıda bara jatqanyn óz dáuírínde-aq oılap, soǵan qalamymen jol síltedí. Búgínde onyń mūrasy jas ūrpaq úshín temírqazyq boluǵa tıís.
Shákárím Qūdaıberdíníń naqyl sózderí
- Keı adamnan ıt ílgerí, dostyqty ūmytpaıdy, adal qyzmet etedí.
- Shyn dos - jaqsylyqty ūmytpaǵan dos.
- Meıírím, ynsap, ádílet, adal eńbek, taza júrek, tatu dos - ómíríńde ókíndírmes qasıetter osylar.
- Aqyl - ólsheusíz jaryq nūr.
- Jan tán qamyn jep tynyshtyq tappaıdy.
- Ekí juan syımaıdy jer júzíne - toǵyz kedeı sıyady alashaǵa.
- Sókkeníń bolsyn - súıgeníń, dostyǵyń bolsyn - kúıgeníń.
- Júregí taza adam qıyanatqa barmaıdy.
- Anyq baq: kírsíz aqyl, mínsíz sóz, adal eńbek.
- Ózímshíldíń íshí - tar, oıy - shartyq.
- Abaı - aqyl darıyasy.
- Adam úshín eńbek et.
- Nadandardyń sóguí aıyp emes.
Jūqpaıdy eken aıtqan sóz,
Ǵylymy joq nadanǵa.
Sańyrau men nadanǵa,
Estíle me qūr aıqaı.
Emdelmegen adamǵa,
Em bola ma qūr oıbaı.
El qūlaǵyn, kózín ash,
Oqu oqyt, ǵylym jaı.
- Ras sózge - egespe.
- Bílu, nanu, ūnatu - aqyl ísí.
- Tíl - būlbūl, sóz - būlaq.
- Ótken baq - ókínísh.
Meıírím, ynsap, ádílet,
Shydam, shynshyl, haraket,
Túp qazyǵy - aq nıet.
- Júregíńdí nūrmen ju.
- Ótíríktíń tílín tıya almaǵan adam - adamdyqtyń yndynyn tıya almaıdy.
- Men zıyany tıer dep kúdíktengen kísíme jyly júzben qaraımyn: mūnym - píshínímmen aıtqan ótírík.
- Men tarydaı jaqsylyq qylsam, taudaı zūlymdyǵymdy jasyrǵaly qylamyn: sóıtíp júríp adam atanuǵa ūyalmaımyn.
- Qyzyl gúlge qyzyǵyp saıraǵan būlbūl - gúl solaryn bílgende zarlamaı qaıtsín?
- Tereń oı, túzu tájírıbesí bar adam ǵaıyptan habar beredí - áulıe degen sol bolsa kerek.
- Eger aqylym da, janym da menímen bírge jolyǵatyn bolsa - onda men janyp-óshken ot qanamyn: dúnıení órtesem de, mení eshkím jazalaı almaıdy.
- Dúnıege qyzyǵatyn kózímdí topyraq baspaı tūryp, beınetten qūtyla almaımyn: osynsha táttí kóretín ómírden górí tatpaı tūryp ashchy degeng ólím jaqsy bolsa kerek.
- Men jastyqta balalyqqa qyzyqtym, odan bozbalalyqty baq dep bíldím. Odan árí adamshylyq atty baqqa qyzmetker boldym. Aqyrynda baqqa qūl boldym. Sebebí, jasaǵan saıyn aldyńǵy būzylyp, artqy baq túzu syqyldandy. Tendí oılasam: ólmegím haq. Já sol baqtarymnyń eń jaramdysyn ūstap qana ólgennen basqa ne bar dep oılajdym. Baıqasam: jas bala kúnímdegí baǵymnyń artyǵy joq. Sebeb - qaıǵy da joq, ar-ımannan taıǵyzatyn ísí de joq.
- Shyn baq - ata-ananyń mahabbaty men balalardyń taza júregínde.
- Adamnyń būl dúnıede, būl tabıǵatta joq nársení oılanuynyń ózí múmkín emes, boluǵa múmkín ístí ǵana oılaı alady. Būl - bír. Ekínshí - sol qıyal, bolmaıtyn nárse dep otyrǵanymyz ūlǵaıtylyp, ózgertílíp, auystyrylyp aıtylǵan bolashaq boluy múmkín.
- Bíreuler adam ómírí jaratqan ıesín tanumen túzeledí dese, keıbíreulern úkímet joıylsa, árkím óz betímen ómír súrse túzeledí deıdí. Al endí bíreuler oqu-bílímmen, halyqty aǵartumen adam ómírí túzeledí dep oılaıdy. Taǵy bíreuler baı-kedeıdí teńeumen túzeledí dese, bíreuler tárbıemen túzeuge bolady deıdí. Bízdíńshe, būlardy jekeleı alǵanda, eshqaısy da adam ómírín túzeı almaıdy.
- Oqu-bílím úırengen adam ónerlí keletíní ras. Bíraq ony qandaı íske, qaı maqsatqa jūmsamaq? Úırengen ǵylymymen túrlí qaru jasap, uly gazdar tauyp, basqa adamdarǵa ań esebínde oq atyp, álsízdí qūl etíp, jerdíń betín adam qanyna bóktírushíler de bar ǵoı! Eń ónerlí, bílímdíge sanalatyn Amerıka, Anglıya elderíne qarańyz.
- Baı men kedeıdí teńeu, baıdyń malyn kedeıge bólíp beru - kedeıdí erínshektíkke, eńbeksíz mal tabuǵa daǵdylandyryp jíberetín jol.
- Meıírímdílík, mahabbat, qaıyrymdylyq pen adaldyq aq júrekten shyǵady.
- Arly, aqyldy adam qıyanat, zorlyq jasamaıdy, ózímshíldík pen maqtandy súımeıdí.
- Júsíp: Láılíníń anyq nūryn kórem deseńíz, meníń kózímmen qarap, meníń júregímmen sezíngeısíz.