Qazírgí qoǵamda zańdylyq pen qūqyqtyq tártíptí qamtamasyz etu memlekettíń tūraqty damuynyń negízí bolyp sanalady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádílettí Qazaqstan: zań men tártíp, ekonomıkalyq ósím, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldauynda basqarushy organdar aldyna árbír azamat ózín qorǵauda sezínetín jáne memlekettík ınstıtuttarǵa senetín tıímdí qauípsízdík júıesín qūru míndetín qoıdy. Búgínde Qazaqstanda Úkímet būl jūmysty keshendí túrde júrgízude: qylmystyń aldyn alu sharalary kúsheıtílíp, tsıfrly tehnologıyalar engízílude, zańnama jetíldírílíp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy áríptestík nyǵaıtylyp jatyr.
Memleket basshysynyń Joldauy jáne ózge de tapsyrmalarynda qoıylǵan míndetterdíń oryndalu barysy turaly tolyq aqparatty Primeminister.kz saıtynda jarıyalanǵan sholudan oqyńyzdar.
Qūqyqtyq tártíptí jáne patruldík qyzmettí kúsheıtu
QR Íshkí íster mınıstrlígí óz kúsh-jígerín qala jáne auylda qauípsíz orta qūruǵa baǵyttap otyr. Kún saıyn 14 myńnan astam polıtsıya qyzmetkerí men Ūlttyq ūlannyń áskerı qyzmetshílerí qūqyqtyq tártíptí qamtamasyz etude. 15 myńnan astam patruldík marshrut ázírlendí, būl problemaly barlyq aımaqty qamtuǵa múmkíndík berdí. Sonymen qatar qaıtalanatyn qylmystardyń aldyn alu jūmystary júrgízílude.
Atalǵan sharalar qazírdíń ózínde aıtarlyqtaı nátıje berude. Jyl basynan berí qoǵamdyq oryndarda jáne kóshelerde, sondaı-aq būryn sottalǵandar arasynda qūqyq būzushylyqtar sanynyń azayuy tírkeldí. Polıtsıyanyń úılesímdí ís-áreketteríníń arqasynda 10 myńnan astam qylmys ashylyp, 10 mln-ǵa juyq ákímshílík qūqyq būzushylyqtyń jolyn kesíldí.
«Bízdíń jūmysymyzdyń negízí – «zań men tártíp» qaǵıdasy. Aldyn alu sharalarynyń arqasynda qylmystar sany 13%-ǵa tómendedí, būl ótken jylmen salystyrǵanda 9 myńǵa az. Kísí óltíru, qaraqshylyq áreketí, tonau, būzaqylyq, ūrlyq jáne mal ūrlyǵy azaıdy. Būryn sottalǵandar qoǵamdyq oryndarda jáne qaru qoldanu arqyly jasalǵan qylmystyq qūqyq būzushylyqtar sany kemídí, qylmystyń ashylu kórsetkíshí jaqsardy», — dep atap óttí íshkí íster mınıstrí Erjan Sádenov.
Tsıfrlandyru jáne beınebaqylau
Tsıfrly tehnologıyalardy engízuge erekshe kóńíl bólínude. Beınebaqylau jelísí búkíl el boıynsha keńeıíp keledí: 19 myńnan astam kamera bet-álpettí tanuǵa, qarausyz qalǵan zattardy túsíruge jáne típtí kólík aǵyndaryn taldauǵa qabílettí jasandy ıntellektímen jabdyqtalǵan. Būl júıelerdí Jedel basqaru ortalyqtarymen bíríktíru oryn alǵan oqıǵalarǵa naqty uaqyt rejımínde árket etuge múmkíndík beredí.
Polıtsıya qyzmetkerlerí zamanauı planshetter men smart-jetondarmen jabdyqtaluda. Būl olardyń jyldam áreket etuíne jáne qyzmet tıímdílígín arttyruǵa múmkíndík beredí. Azamattarǵa qolaıly boluy úshín «102» mobıldí qosymshasy íske qosyldy, sondaı-aq eGovMobile men ekínshí deńgeılí bankterdíń qosymshalarynda «Zań jáne tártíp» qyzmetí paıda boldy. Endí kez kelgen azamat qūqyqbūzushylyq jaıly «bír batyrma» arqyly habarlap, qoǵam men qūqyq qorǵau organdary arasyndaǵy baılanysty jeńíldete alady.
«Alayaqtardyń 2,2 mlrd teńgení alyp qoyuyna tosqauyl qoıyldy. Sonymen qatar azamattardyń qūqyqtyq jáne qarjylyq sauattylyǵy da artyp keledí», — dedí Erjan Sádenov.
Áıelder men balalardy qorǵau
Úkímettíń basym baǵyttarynyń bírí – azamattardyń eń osal sanattary – áıelder men balalardyń qauípsízdígín qamtamasyz etu. Íshkí íster mınıstrlígínde tūrmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres jóníndegí arnaıy basqarma qūryldy.
Ūryp-soǵu jáne densaulyqqa qasaqana jeńíl zıyan keltíru qylmystyq sıpatqa ıe boldy. Bıylǵy jyldyń 7 aıynda otbasylyq zorlyq-zombylyq derekterí boıynsha 8 myńnan astam qylmystyq ís tírkeldí.
Jańa qūqyqtyq tetíkterdíń arqasynda sottar 56 myńnan astam qorǵau nūsqamasyn shyǵardy, al 19 myńnan astam qūqyqbūzushy ákímshílík qamauǵa alyndy. Myńdaǵan áıel men balaǵa daǵdarys ortalyqtarynda kómek kórsetíldí. Būl memleket tarapynan azamattardyń qūqyǵyn qorǵau baǵytynda naqty jūmystar júrgízílíp jatqanyn kórsetedí.
Qarjylyq alayaqtyqpen kúres
Tsıfrlandyru jaǵdaıynda ınternet-alayaqtyq qylmystarynyń sany kúrt ósíp keledí. Azamattardy qorǵau úshín Íshkí íster mınıstrlígí júıelí sharalardy júzege asyruda: erte áreket etu júıelerí engízílude, kúmándí qońyraular men tranzaktsıyalar būǵattalady. Tek sońǵy aılarda ǵana 2,6 mlrd teńgeden astam qarjy ūrlyǵynyń aldy alyndy.
Jedel qyzmetter alayaqtar paıdalanǵan 88 myńnan astam SIM-kartany tárkíledí, sondaı-aq 67 mln-nan astam jalǵan halyqaralyq qońyraudyń joly kesíldí. Būdan bólek, Mınıstrlík aldyn alu jūmystaryn belsendí júrgízíp jatyr. Atap aıtqanda, mektep oqushylaryna, studentterge jáne zeınetkerlerge arnalǵan semınarlarda qauíptí alayaqtyq ís-qımyldardy tanı bílu jáne qarjyny qorǵau joldary úıretíledí.
Esírtkí qylmysyna jáne ekstremızmge qarsy ís-qımyl
Búgínde esírtkí qylmysy kúrdelí másele kúıínde qalyp otyr. 2024 jyldan berí veıpterdíń zańsyz aınalymy úshín qylmystyq jauapkershílík engízíldí, esírtkí bıznesín ūıymdastyrushylarǵa jaza ómír boıyna bas bostandyǵynan aıyruǵa deıín qatańdatyldy. Bıylǵy 7 aıda esírtkíge qatysty 4,6 myńnan astam qylmys anyqtalyp, 13 ūıymdasqan qylmystyq top joıyldy, 11 tonnadan astam esírtkí men 23 tonna hımıyalyq zat tárkílendí.
Ekstremızmmen kúres te nazardan tys qalmaıdy. 2025 jyly ekstremıstík sıpattaǵy 44 qylmystyq qūqyq būzushylyq anyqtalyp, onyń 23-” ís sotqa jíberíldí.
Jol-kólík qauípsízdígí
Erekshe baǵyt – joldaǵy apattardy azaıtu. Jańa zań boıynsha ortasha jyldamdyqty asyrǵany úshín jauapkershílík kúsheıtíldí, mopedterdí tírkeu míndeteldí. Sonymen qatar aıyppūldardy eskertulermen almastyra otyryp, ūsaq būzushylyqtar úshín jazalardy jeńíldetu qarastyryldy.
Bıylǵy 7 aıda joldarǵa 25 myńnan astam tekseru júrgízíldí, qozǵalys qauípsízdígíne qauíp tóndíretín san myń aqaular anyqtaldy. Soǵan saı drondardan bastap avtomatty tírkeu kameralaryna deıíngí baqylaudyń jańa ádíster qoldanyla bastady. Mūnyń bárí búgínde nátıje beríp, respublıkalyq trassalarda jol-kólík oqıǵalarynda qaza tapqandar sany 12%-ǵa tómendedí.
«Joldarda 8,5 mln jol-qozǵalysy erejesín būzu faktísíníń joly kesíldí. Onyń íshínde 14 myńnan astam mas kúıde kólík júrgízu faktílerí bar. Būl sharalar auyr zardaptardyń aldyn aluǵa múmkíndík berdí. Búgínde tsıfrlyq sheshímder qarqyndy túrde engízílude. Máselen, qūqyq būzushylyqty tírkeu kameralary, mobıldí "jasyryn" patruldík júıeler, drondar, qauíptí júrgízushílerdí anyqtauǵa arnalǵan "Qorǵau" júıesí. Avtojoldarda ortasha jyldamdyqty baqylau júıesí engízíldí, būl osy aımaqtardaǵy apattyq jaǵdaılardy azaıtty. Jol ınfraqūrylymyna baqylau kúsheıtíldí», — dedí Erjan Sádenov
Zańnamany jetíldíru
Ádílet mınıstrlígí zańdylyq pen tártíptí qamtamasyz etudegí qūqyqtyq bazany qalyptastyruda sheshushí rólge ıe. Sońǵy jyldary vedomstvo zańnamanyń mańyzyn arttyru, qūqyqtyq rásímderdí ońaılatu jáne azamattar úshín sot tórelígín qoljetímdí ete túsu boıynsha kóp jūmys júrgízude. Sonyń íshínde eń bír mańyzdy baǵyt qylmystyq jáne ákímshílík qūqyqty, onyń íshínde jeke qūqyqtardy qorǵau jáne qaıtalama qylmys deńgeıín tómendetuge baǵyttalǵan jańa normalardy jetíldíru turaly boldy.
«Bízdíń ádílet salasynda, sot júıesínde jáne jalpylama alǵanda júrgízíp jatqan reformalarymyz bírínshí kezekte zańnamanyń sapasyn arttyruǵa, sonyń íshínde, eń aldymen zań báríne bírdeı degen qaǵıdaǵa negízdelgen, al onda ornatylǵan tártíp talaptary zańdy ádíl qoldanylu saldary retínde tanyluy tıís», — dep atap óttí ádílet mınıstrí Erlan Sársembaev.
Sot tórelígíníń qol jetímdílígí jáne qūqyqtyq bílím
Ádílet mınıstrlígíníń basymdyqtarynyń bírí – halyqtyń qūqyqtyq sauattylyǵyn arttyru. Vedomstvo onlaın-qyzmetterdí qarqyndy damytyp, elektrondyq formatta memlekettík qyzmetter spektrín keńeıtude. Azamattarǵa tsıfrlyq platformalar arqyly sottar men memlekettík organdarǵa júgínuge múmkíndík beríledí, būl byurokratıyalyq júktemení azaıtady jáne uaqytty únemdeıdí.
Halyq arasynda aǵartushylyq jūmys júrgízu mańyzdy míndet bolyp qala beredí. Qūqyqtyq mádenıettí nyǵaıtuǵa baǵyttalǵan aktsıyalar men bílím beru nauqandary únemí ótkízílíp tūrady, būl qoǵamda zań men memlekettík ınstıtuttarǵa degen qūrmettí qalyptastyrady.
«Eger būryn zańsyz áreketterdí dáleldeu jáne barlyq ınstantsıyalardan ótu qajet bolsa, endí atqarushylyq ís-qımyldardyń ashyqtyǵy men tsıfrlyq sheshímderdíń múmkíndíkterí esebínen belgílengen rásímderdíń būzyluy bírden anyqtalatyn bolady. Al azamattar zańsyz áreketke tíkeleı júıeníń íshínde «bír batyrma» arqyly shaǵymdana alady», — dedí Erlan Sársembaev.
Adam qūqyqtary salasyndaǵy reformalar
Ádílet mınıstrlígí adam qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǵauǵa kóp kóńíl bóledí. Kemsítushílíkke qarsy ís-qımylǵa, halyqtyń osal toptaryn qorǵauǵa jáne ádíl sot tórelígíníń kepíldíkterín nyǵaıtuǵa baǵyttalǵan jańa tetíkter ázírleníp, engízílude. Būl saladaǵy qazaqstandyq bastamalar halyqaralyq deńgeıde qoldau tabuda, būl eldíń qūqyqtyq memleket retíndegí bedelín nyǵaıtady.
«Osylaısha, «Zań jáne tártíp» tūjyrymdamasyn basshylyqqa ala otyryp, atqarushylyq ís júrgízu taraptarynyń árqaısysy sot tórelígín júzege asyru kezínde boljamdy, zańdy jaǵdaıǵa jáne daulardy sheshudíń ózge de tásílderíne senímdí bolǵan kezde ádíl zańdardyń qabyldanuy ǵana emes, olardyń sapaly oryndaluy da qamtamasyz etíletín bolady», — dep atap óttí Erlan Sársembaev.
ÍÍM men Ádílet mınıstrlígí qabyldaǵan sharalar memlekettíń «Zań jáne tártíp» bírtūtas jáne tıímdí júıesín qūruǵa ūmtylatynyn kórsetedí. Būl júıe zamanauı tehnologıyalarǵa, zańnamany jetíldíruge, qoǵamnyń belsendí qatysuyna jáne qūqyq būzushylardyń qatań jauapkershílígíne súıenedí.
Memlekettíń míndetí – syn-qaterlerge jauap beríp qana qoımaı, qūqyqtyq tártíp ómír súru normasyna aınalatyn jaǵdaılardy qalyptastyru. Búgíngí tańda Qazaqstan azamattardyń senímín nyǵaıta otyryp jáne eldíń bolashaq damuy úshín berík írgetas qalap, osy baǵytta senímdí túrde qadam basuda.