Búgín Metrlík konventsıyaǵa qol qoıylǵanyna 150 jyl toldy. Metrlík konventsıya – jahandyq ólshem bírlígíníń bastau núktesí boldy. Onyń arqasynda 100-den astam memleket – AQSh-tan bastap Japonıyaǵa deıín – bírdeı etalondar men qaǵıdattardy qoldana otyryp, bír-bírín túsíníp, ádíl sauda júrgízuge múmkíndík aldy.
Qazaqstan aumaǵyndaǵy alǵashqy ólsheu qūraldarynyń jaramdylyǵyn anyqtaıtyn mekeme 1923 jyly Semeı qalasynda Omby tekseru palatasynyń bólímshesí retínde qūrylǵan.
Búgínde Qazaqstannyń Ūlttyq etalondyq bazasy elímízdegí ólshemderdíń bírlígín qamtamasyz etudíń negízí bolyp tabylady jáne 104 memlekettík etalonnan tūrady. Onyń 50-í – memlekettík etalon, al 54-í – memlekettík jūmys etalony. Būl etalondar ūzyndyq, massa, temperatura, qysym, elektrlík jáne magnıttík shamalar, sondaı-aq fızıka-hımıyalyq parametrler sıyaqty keń ólshem auqymyn qamtıdy.
Metrologıya – būl abstraktyly ǵylym emes, kúndelíktí ómírde ár adam kezdesetín praktıkalyq qūral. Dál ólshemdersíz tauarlardyń sapasyn obektıvtí baǵalau, resurstardy dūrys esepteu, medıtsınalyq dıagnoz qoyu nemese ǵylymı zertteu júrgízu múmkín emes.
Ólsheu jabdyqtarynyń típtí bolmashy auytqularynyń ózí auyr saldarǵa ákeluí múmkín. Mysaly, medıtsınalyq tájírıbede jabdyqtardy uaqtyly teksermeu tekseru nátıjeleríníń būrmalanuyna ákelíp soǵady, būl dıagnoz qoyu men emdeu ádísín tańdauǵa áser etedí. Sol sıyaqty, su, gaz nemese elektr energıyasy eseptegíshteríníń qate kórsetkíshterí tūtynushylardyń qarjylyq shyǵyndaryna ákeledí.
Qūrylys jáne basqa da salalarda ólshemderdíń dáldígí nysandar men tehnologıyalyq protsesterdíń qauípsízdígín qamtamasyz etedí.
QR Sauda jáne ıntegratsıya mınıstrlígí Tehnıkalyq retteu jáne metrologıya komıtetíníń tóraıymy Janna Esenbekovanyń aıtuynsha, qazírgí zamanǵy jáne tehnologıyalyq jaǵynan jetíldírílgen etalondyq baza Qazaqstanda ólsheu, synaq jáne óním sáıkestígín rastau qyzmetíne halyqaralyq senímníń qalyptasuyna jaǵdaı jasaıdy. Būl óz kezegínde saudadaǵy tehnıkalyq kedergílerdí joyuǵa jáne ıntegratsıya jaǵdaıynda tauarlar men qyzmetterdíń erkín aınalymyna yqpal etedí.
Búgíngí tańda Qazaqstanda 340-tan astam ólsheu qūraldaryn tekseru zerthanalary jūmys ísteıdí, olar ólsheu qūraldarynyń belgílengen talaptarǵa sáıkestígín qamtamasyz etedí. Būǵan qosymsha, kalıbrleu baǵyty da belsendí damyp keledí. Ekonomıka salasynyń ártúrlí salalaryna qyzmet kórsetetín 70-ten astam kalıbrleu zerthanasy bar, būl tehnologıyalyq protsesterdíń dáldígín arttyruǵa yqpal etedí.
Ónímderdíń, qyzmetterdíń jáne tehnologıyalyq protsesterdíń qauípsízdígíne qoıylatyn talaptar qoldanystaǵy normatıvtík-qūqyqtyq baza arqyly bekítílgen. Qazaqstan Respublıkasynda metrologıya salasyndaǵy qyzmettí retteıtín 13 negízgí normatıvtík-qūqyqtyq akt ázírleníp, qoldanysqa engízíldí. Olardy íske asyru úshín ólshemderdíń keń spektrín qamtıtyn 700-den astam ūlttyq standart qabyldanǵan. Sonymen qatar, densaulyq saqtau, mūnaı-gaz salasy, ónerkásíp, aqparattyq tehnologıyalar jáne áleumettík baǵyttardy qosa alǵanda, ekonomıkanyń túrlí salalarynda qoldanylatyn ólsheulerdíń 14 tízbesí bekítíldí.
«Ólsheu nátıjeleríníń senímdílígí naryqtyq qatynastarǵa qatysushylardyń yaǵnı memlekettík organdardyń, óndírushílerdíń, jetkízushílerdíń jáne tūtynushylardyń arasyndaǵy senímníń negízín qalyptastyrady. Memlekettík ǵylymı metrologıyalyq júıe ólsheulerdíń bastapqy etalondardan jūmys qūraldaryna deıíngí ízgílígín (trassabeldígín) qamtamasyz etedí. Būl — ádíl baǵa belgíleu, adal básekelestík pen naryqtyń tūraqty damuy úshín ajyramas shart», — dedí Janna Esenbekova.
Sondaı-aq Qazaqstan metrologıya salasyndaǵy halyqaralyq baılanystardy belsendí damytuda. ASTM, API, DIN, AFNOR jáne basqa elderdíń ūlttyq metrologıya ınstıtuttaryn qosa alǵanda, jetekshí sheteldík standarttau jáne metrologıya ūıymdarymen 70-ten astam kelísím men memorandumǵa qol qoıylǵan.
Búgín bíz ózímízdíń kalıbrleu jáne ólsheu múmkíndíkterímízdí (CMCs — Calibration and Measurement Capabilities) halyqaralyq deńgeıde rastau jūmysyn júrgízíp kelemíz. Būl múmkíndíkter Halyqaralyq ólshemder jáne salmaqtar byurosy (BIPM) sheńberínde jarıyalanady. Qazaqstan CMC joldary boıynsha Ortalyq Azıya elderí arasynda bírínshí oryndy ıeleníp otyr.
Bízdíń 119 CMC jazbamyz elektr, geometrıyalyq shamalar, massa, uaqyt pen jıílík, qattylyq jáne basqa da ólsheu salalarynda halyqaralyq talaptarǵa sáıkestíktí kórsetedí.
Bír qaraǵanda, CMC degenímíz – jaı ǵana halyqaralyq derekqordaǵy jazbalar sekíldí. Alaıda olardyń árqaısysynyń artynda naqty ólsheulerdí belgílengen dálsízdíkpen júrgíze alatyn dáleldengen jáne halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan qabílet jatyr.
Osylaısha, metrologıya adamnyń búkíl ómír salasyna – mektepten bastap joǵary tehnologıyalyq óndírís pen medıtsınaǵa deıín – áser etedí. Ol qauípsízdíktí, ekonomıkalyq tıímdílíktí jáne qoǵamdaǵy senímdí qamtamasyz ete otyryp, memlekettíń tūraqty damuynyń negízín qalaıdy.