· Jan azyǵy
Ásem Erlanqyzy Almatydaǵy Amjilt Cyber Academy-da IT salasyna mamandanyp júr. Ol kítap oqyǵandy ūnatady. Jyldam oqu tehnıkasyn meńgergen Ásem, mınutyna 3 myń sóz oqı alady. Aptasyna 7-8 kítapty erkín oqyp bítíretín ol, endí jylyna myń kítap oqudy maqsat etude. Ásem Erlanqyzymen áńgímemíz kítap oquǵa qūshtarlyq pen onyń mańyzy tóńíregínde órbídí.
– Ásem, kítapqa qyzyǵushylyǵyń qaı kezde, qalaı oyandy? Oǵan kím sebep boldy?
– Kítapqa qyzyǵushylyǵym 11 synypta oqyp júrgende oyandy. Oǵan ūstazym Nūrbergen aǵaı sebepker boldy. Este saqtau máselesí boıynsha sol kísíden kóp nárse úırendím. Ózímdí damyta bastaǵannan kítappen erekshe dos boldym. Qazír aıtsam kúlkílí shyǵar. Bíraq shyndyǵynda dostyqqa senbeıtín adamnyń bírímín. «Dos», «dos» dep adamǵa táueldí bolǵanymdy jasyrmaımyn. Kítappen syrlas bolǵanǵa deıín adamdarmen aralasyp júrgende shynaıylyqty kórmeıtínmín. Múmkín, kúızelís te boldy. Aınalamda qansha adam bolsa da, keı sátterde eshkím meníń íshkí kúıímdí shyn mánínde seze almaıdy. Al kítap – únsíz bolsa da mení tyńdaıtyn, menímen bírge uaıymdaıtyn, mení sógíp te, jūbatyp ta alatyn serígím sıyaqty. Ol meníń oıymdy oqymasa da sol sáttegí kúıímdí dál tabady. Keıípkerlerdíń júríp ótken joly, avtordyń íshkí tolǵanysy, bárí íshkí álemímmen úndesíp ketedí. Sonysymen de kítap – men úshín erekshe, ózímdí jalǵyz túsínetín, eshqashan renjítpeıtín keńesshí. Alǵashqy oqyǵan kítabym – Berdíbek Soqpaqpaevtyń «Balalyq shaqqa sayahaty». Osylaısha, kítap oqu boıynsha jarystarǵa, olımpıadalarǵa qatysyp, keremet avtorlardyń tuyndylaryn oqyp shyqtym.
– Jyldam oqu tehnıkasynyń qūpıyasy nede? Ony meńgerudíń ádís-tásílí bar ma?
– Jyldam oqu tehnıkasynyń basty qūpıyasy – būl tek jyldam ǵana oqu emes, túsínu, zeıín qoyu, oqylǵan aqparattardy ūmytpau. Adam jyldam oqı bastaǵanda mı avtomatty túrde kóbírek aqparatty óńdeuge beıímdeledí. Būl daǵdyny damytu úshín bírneshe naqty tehnıka men íshkí qūpıyany ūsynamyn. Mıdy sendíru qajet. Jyldam oqudyń arnaıy jattyǵulary bar. Mysaly, shulte kestesí, pıramıda ádísí, mıdy jattyqtyratyn ádístemeler, vızualızatsıyany damytu, oıdy basqaru jáne myqty dıstsıplına. Mıdy sendíru kerek degende, mysaly, aam óz-ózíne, jyldam oqudy arttyratyn jattyǵularǵa senbese, mı shyndyǵynda shektelíp qalady. Maqsat belgísíz bolsa, oryndalmaıdy. Naqty maqsattarmen jūmys jasau mańyzdy. «Men osyndaı nátıjege qol jetkízemín, qolymnan keledí, jyldam oqu álemde bar, bír adamnyń jasaǵanyn ekínshí adam jasaı alady» degen sıyaqty sózdermen jígerlendíríp, mıdy tolyq sendíru kerek. Eger kítap oquǵa shynaıy qyzyǵushylyǵyńyz bolsa, jyldam oqudy meńgeru ońaı.
– Mınutyna 3 myń sóz oqu arqyly kúníne, aptasyna jáne aıyna neshe kítap oqısyń? Būl ádíspen osy uaqytqa deıín qansha kítap oqydyń?
– Men kólemdí bír kítapty ekí-úsh saǵatta oqyp shyǵamyn. Osylaısha, kúníne bír kítap oqysam, bír aptada jetí-segíz kítap oqyp bítíremín. Negízínen, jaz aıynda bír túnníń íshínde, yaǵnı 6 saǵatta toqtausyz 6 kítap oqyp shyqqanmyn. Men ózímdí shektemeımín. Qansha kítap oqyǵym kelse, sonsha kítapty tez oqyp tastaımyn. Árí Tonı Byuzon, Karnello ádísterímen analız jasap, kítaptaǵy bílímdí ertesí kúní qoldanyp, ómíríme engízemín.
Jyldam oqu boıynsha osy uaqytqa deıín 350-400-ge juyq kítap oqyp bítírdím. Kítap oqımyn degen adam oǵan árqashan uaqyt taba alady. Men mınutyna úsh myń sóz oquǵa úsh aı úzdíksíz jattyǵu arqyly jáne ūstazymnyń qoldauymen jettím. Álí esímde, úıdegílerge «jyldam oqu kursyna qatysaıynshy» degende, «ol ne kerek, ony qaıtesíń» dep túsínbedí. Bíraq maǵan ol sóz áser etpedí. Sebebí men kítap oqudyń qanshalyqty mańyzdy ekenín túsíndím. Áuelde «jyldam oqu múmkín emes qoı» degen syndy qorqynysh boldy... Mı shyndyǵynda kúsh túskenín qalamaıdy. Qorǵanys qyzmetímen barynsha qorǵanady. Bíraq keıínnen jattyǵu jasaudyń arqasynda mı kítap oqu arqyly demalatynyn túsíndí. Eger ózíme senbegenímde dál qazírgí bolmysymdy qalyptastyrmas edím. Ózímdí tanymaı, terís kózqaraspen álemdí basqa reńkte kórer edím. Qazírgí maqsatym – mınutyna 5 myń, 10 myń sóz oquǵa qol jetkízu.
– Oqyǵandaryńnyń íshínde ózíńe erekshe áser qaldyrǵan kítaptardy jáne olardyń avtorlaryn ataı alasyń ba? Olar nesímen tartymdy boldy jáne ózíńe sabaq bolardaı qandaı erekshe oı túıdíń?
– Maǵan erekshe áser qaldyrǵan – Í.Esenberlın, S.Mūratbekov, M.Maǵauın, Imam Hazalıdíń kítaptary, «Abaı joly» (M.Áuezov), «Qarǵyn» (D.Isabekov), «Kógíldír kítap» (L.Heı) «Oılan da, baıy» (B.Treısı), «Ego-Dūshpan» (D.Keho), «Quyskeude», «Ómírge ǵashyq bolu» (S.Kerímbaı), aıta bersem, óte kóp..Fantastıkalyq janrdaǵy kítaptardy zerttegením bar. Qazír klassıkalyq janrǵa qyzyǵyp júrmín. Meníń álí oqysam degen kítaptarym óte kóp. Aldaǵy úlken maqsattarymnyń bírí – bír jylda myń kítap oqu.
– Osy kítaptardyń arasynda ómírge bolmasa basqa bírdeńege kózqarasyńdy ózgertken qandaı da bír shyǵarma turaly áńgímelep bere alasyń ba?
– Kítaptar mendegí máselelerdí anyq sıpattaıdy jáne ony sheshudíń amalyn kórsetedí. Mysaly, «Qarǵyn» romany, bír jaǵynan, mahabbatty túsíndírse, bír jaǵynan, ákelík, aǵalyq meıírímdí sezdírdí. «Qarǵyn» kítabyn oqyǵanǵa deıín otbasymmen aramyz bírtúrlí bolatyn. Men sol sátterde áke men aǵa mahabbatyna záru edím. Ózímdegí qatelíktí túsíníp, aǵammen, ákemmen qarym-qatynasymdy túzedím. Kítaptardyń sondaı danalyǵyna tańǵalamyn, baǵalaımyn. Bílímsíz adam ár sózíne saq boluy kerek. Al bílímdíníń tílíne toqtau salmaı, erík beríluí tıís. «Bíle-bílseń, bílímdíníń sózí jerge sebílgen su sekíldí. Su aqsa, jer kógeredí, nyǵmet ónedí. Bílímsízdíń kóńílí shóldíń qūmy sekíldí. Ózen suyn ákep qūısa da, túk ónbeıdí» deıdí Júsíp Balasaǵūn «Qūtty bílíkte».
«Arman adamnyń qanaty emes pe? Olaı bolsa, nege bízer jetken soń táttí qıyalǵa beríluge, ízgí maqsatty armandauǵa uaqyt tappaı qalamyz? Típtí bos arman, qūrǵaq qıyal dep álí de jas balasha armandaı alatyn jandardy mazaq etetín kezderímíz de bolady. Bír kezde adamǵa qanat jasap, aspanǵa ūshyrudy armandaǵan jandardy: «Esí auysqan eken», – dep tírídeı otqa tastap, órtegení kónekóz tarıhqa jaqsy málím. Bíraq tabıǵattyń búkílálemdík ūly zańdaryn ashqandar sol «qıyalı jandar, esí auysqandar» ǵoı. Onda bíz nege búgíngí armanshyldarǵa mıyǵymyzdan kúlíp qaraımyz? Qazírgí qolda bar nárseníń bárí bír kezde tek adamdardyń qıyalynda ǵana boldy emes pe?» deıdí Nemat Kelímbetov «Úmít úzgím kelmeıdí» atty shyǵarmasynda.
Mūndaǵy aıtpaǵym, kúndelíktí kúıbeńmen júre bermeı, jaqsyny kóruge, bíluge ūmtylǵanǵa, úırenuge tyrysqanǵa ne jetsín!
– Saǵan qaı janr kóbírek ūnaıdy jáne ne sebeptí?
– Ádebı janrdaǵy kítaptar ūnaıdy. Sebebí ol adamnyń íshkí álemíne úńíledí. Ondaǵy ár sóılem jaı sóz emes, janǵa áser etetín ún sıyaqty. Ádebıet shynaıylyqty betke aıtyp salmaıdy, ony názík ısharamen jetkízedí. Sol úshín de oqyǵan saıyn ár joly ózíńdí tereńírek túsíne bastaısyń.
Maǵan ádebı janrdyń ūnaıtyny – onda sezím bar, únsízdík bar, íshkí arpalys bar. Ol sūraq qoyudan qoryqpaıdy. Ol maǵan álemdí emes, adamdy kórsetedí. Onyń keıípkerlerí – ıdeal emes, naǵyz tírí adamdar. Sol shynaıylyq mení bauraıdy. Bíraq barlyq janrdaǵy kítaptardy qatty oqyǵym keledí. Ádebı kítapty jan tynyshtyǵy úshín oqysam, qazírgí zaman talabyna saı kítapty tańdap oqımyn.
– Oqıtyn kítabyńdy qalaı tańdaısyń?
– Áuelí mazmūnyna úıílemín. Betteríne kóz jíberíp ótemín. Eń qyzyǵy, atauy oılandyryp, ózíne tartyp tūrady. Better sanyna nazar audaramyn. Sony qansha uaqytta bítíre alatynyma mán beríp, ekínshí kítabymdy basqa janrdan tańdap alyp oqımyn.
– Kítapty kóbíne qandaı formatta oqyǵandy ūnatasyń? Elektrondy ma álde qaǵaz túríndegísín be?
– Kítapty kóbínese qaǵaz túrínde oqyǵandy ūnatamyn. Sezíníp, avtordyń jetkízer oıyna úńílíp, píkír talastyryp, keı tūstaryn dál sol sátte ózíme túrtíp alamyn. Elektrondyq kítaptardy tek qatty oqyǵym kelgen kítaptar qolymda bolmaı, bíraq shydamaı, oqyǵym kelgen sátte qoldanamyn. Kítabymdy úıge qaldyryp ketken jaǵdaıda, jolda júrgende elektrondy nūsqasyn ashyp oqu maǵan óte yńǵaıly. Degenmen qaǵaz kítap kózge paıdaly ǵoı.
– Kítap oqu basqa sharualaryńa, jūmystaryńa kedergí bolmaı ma?
– Joq, Kítap aınalysatyn ísteríme, sabaǵyma múldem kedergí keldírmeıdí. Bes mınuttyń ózí maǵan kádímgídeı jetkílíktí. Kúndelíktí tańerteń bír nemese jarty saǵatymdy kítap oquǵa arnap qoyamyn. Sondaı-aq bos bolǵan sátterímde, josparlaǵan nársem erte bítíp qoıǵan kezde oqu maǵan erekshe sezím syılaıdy. Oqyp jatqan kítabymdy saǵynyp, qaıtadan qolyma aluǵa
– Audıokítaptarǵa qalaı qaraısyń? Seníńshe, ol da «kítap oqyǵan» bolyp eseptele me?
– Audıokítaptarǵa jaqsy kózqarastamyn. Eger kítap oquǵa shynynda múmkíndík bolmasa, muzyka ornyna kítap tyńdaǵan keremet emes pe? Audıokítap tyńdau da – men úshín kítap oqudyń bír formasy. Tek únemí audıokítappen júru degendí qūptamaımyn. Ózíń oqyǵan áldeqaıda qolaıly.
– Dál qazír qandaı kítap oqyp jatyrsyń?
– Qazír «Brıllıant Ledı» (E.Ábdíqadyr) men «Úmít úzgím kelmeıdí» (N.Kelímbetov) kítabyn oqyp jatyrmyn. Alda álí oqıtyn shyǵarmalarym óte kóp. Ózímdí qınap emes, naǵyz jannyń tynyshtyǵyn syılaıtyn kítap bolǵandyqtan oqımyn. Keńesím: kítap oqyńyzdar. Kítaptar da sízderdí kútedí. Otbasy, bala, meıírím, motıvatsıya, qoldau, tárbıeleu, barlyq máseleníń jauaby – kítapta. Mıras Kesebaı aıtqandaı, «bír máseleń úshín úsh kítap oquǵa tıíssíń».
– Áńgímeńe rahmet, Ásem. Maqsatyńa jete beruíńe tílektespíz.