تاريحي فيلمدەردىڭ ساحناسىنان ەستى كورەرمەن ەتنوگرافيالىق ناقتىلىقتى ىزدەيدى، كۇتەدى. ات-ابزەلدەرىنەن تارتىپ، تۇرمىستىق بۇيىمدارى، كەيىپكەرلەردىڭ كيىمدەرى كينو تىلىمەن سويلەپ، ادامداردى سول كينوعا ارقاۋ بولعان بايىرعى زاماندارعا الىپ بارادى. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزدىڭ ونەرى، مىنە، وسى باعىتتا. الماتىلىق ەتنو-ديزاينەر انەل اسانوۆانىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلاردى ءسىز «قازاق حاندىعى: التىن تاق»، «ۇلى دالا تاڭى»، «احمەت. ۇلت ۇستازى» سىندى تاريحي تۋىندىلاردان كورگەنىڭىز ءشۇباسىز. ۇلتتىق كيىم مادەنيەتىن، قولونەرىن جاڭعىرتىپ جۇرگەن ديزاينەردىڭ ونەرى مەن ومىرىنە بىرگە ءۇڭىلىپ كورەلىك.
انەل «كوستيۋم سەنوگرافياسى» ماماندىعىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا وقىعان. بۇل – تەاتر، كينو، وپەرا، بالەت سەكىلدى ساحنالىق ونەردىڭ بارلىق باعىتىن قامتيتىن كەشەندى ماماندىق. كۇندەلىكتى ورتاعاسىرلىق ستيلدەگى كوستيۋمدەرمەن جۇمىس ىستەۋ ونىڭ جەكە باعىتىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، كوستيۋم سەنوگرافياسى ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. 2018 جىلدان بەرى «قازاقفيلمدە» ءبىرقاتار تاريحي جوبالارعا قاتىسىپ كەلەدى.
ساپا مەن ەستەتيكا
«كينو سالاسىندا اسسيستەنت تە، قولدانبالى سۋرەتشى دە، كوستيۋمەر دە بولدىم. تاريحي فورمالارمەن جۇمىس ىستەگەن سايىن قىزىعۋشىلىق ودان ءارى ارتتى. كەيىن ءتۇسىرىلىم الاڭىندا اكتريسالار «وسى بەلدىكتى كۇندەلىكتى ومىردە دە تاققىم كەلەدى، جاساپ بەرە الاسىز با؟» دەگەن ءوتىنىش ايتتى. سول كەزدە ماعان نەگە بىزدە تاريحي ءپىشىندى ساقتاپ، زاماناۋي ۇلگىدە ساپالى بۇيىمدار جاساماسقا دەگەن وي تۋدى. قازاقستاندا بۇل باعىت ءالى تولىق دامىماعانىن بايقادىم»، – دەيدى ديزاينەر.
وسىلايشا ۇلتتىق ناقىشتاعى بەلدىكتەردەن باستاپ، تاقيا، وزگە دە باس كيىمدەر مەن ءتۇرلى بۇيىمدار شىعارۋعا كىرىسكەن. ديزاينەردىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ باستى ۇستانىمى – ساپا مەن ەتيكانى ساقتاۋ، ياعني تاريحي فورمانى بۇزباي، ونى قازىرگى زامانعا يكەمدەۋ.
كينو سالاسىنداعى العاشقى تاجىريبەلەرىنىڭ ءبىرى – «بالۋان شولاق» ءفيلمى. ال تاريحي جوبا رەتىندە «قازاق حاندىعى: التىن تاق» فيلمىندە جۇمىس ىستەگەن. سونىمەن قاتار، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى جوبالارعا، «قاجىمۇقان» فيلمىنە كوستيۋم تىككەن. كەيىنگى ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىندا رەجيسسەر اقان ساتايەۆتىڭ «ۇلى دالا تاڭى» ءفيلمى مەن «احمەت. ۇلت ۇستازى» سەريالى بار.
بۇگىندە انەل اسانوۆا تاجىريبەسىن زاماناۋي ەتنو-ديزاينمەن ۇشتاستىرىپ، ۇلتتىق كيىمدى جاڭا دەڭگەيدە ناسيحاتتاپ ءجۇر.
«ماقساتىم – قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتىن ساقتاپ، قازىرگى كۇنگە ەنگىزۋ. تاريحتى تەك مۋزەيدە ساقتاماي، كۇندەلىكتى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ءالى دە ەڭبەكتەنەمىن»، – دەيدى ول.
بۇعان دەيىنگى فيلمدەردەگى قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ كيىمدەرىنە كوڭىلىڭىز تولمادى ما؟ نەلىكتەن وسى سالاعا بەت بۇردىڭىز دەگەن ساۋالىمىزعا:
«اكادەميادا كوبىنە ەۋروپالىق ستيلگە قاراي بەيىمدەدى. وقۋ بارىسىندا دا قازاق كوستيۋمى وتە از وقىتىلاتىن. ءبىراق ءقازىر بىزدە ەۋروپالىق كوستيۋم كيەتىن ورتا از، كوبىنە fashion يندۋسترياسىندا عانا. ال مەنى fashion باعىتى ونشا قىزىقتىرمايدى، ماعان تاريحي دۇنيەلەر الدەقايدا جاقىن. قىزىعۋشىلىعىمدى ءارى قاراي دامىتۋعا كينو سالاسى ۇلكەن ىقپال ەتتى. كينو ارقىلى مەن قازاق كوستيۋمىن تەرەڭىرەك زەرتتەدىم»، – دەدى انەل.
قازاق ۇلتتىق كوستيۋمىن قاراستىرعاندا ونىڭ سان عاسىرلىق تاريحي كەزەڭدەردەن تۇراتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي، ءقازىر ۇلتتىق كيىمگە ءۇستىرت قارايتىندار دا كەزدەسەدى.
تاريحي ۇدەرىس كوستيۋمگە دە ىقپال ەتەدى
«ورتا عاسىرلىق كەزەڭدەگى كەيبىر كيىم ۇلگىلەرىن جوعالتىپ الدىق. ءقازىر سول ۇلگىلەردى ۇسىنىپ جاتساق، حالىق توسىرقاپ قارايدى. ءبىراق ول – ءبىزدىڭ تاريحي كوستيۋمىمىز. تاريحي ۇدەرىس كەزىندە مادەني الماسۋ قاتار ءجۇردى. تۇركى حالىقتارىندا ءپىشىم مەن ستيل جاعىنان ۇقساستىقتار بار. XV–XVI عاسىر ۇلگىلەرىندەگى پىشىمدەردى نەگىزگە الىپ، ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ۇلگىمەن جۇمىس ىستەيمىز جانە سول ورتا عاسىر ستيلىندەگى قازاق ۇلتتىق كوستيۋمىن قايتا جانداندىرىپ ءجۇرمىز. مۇراعاتتاعى ماتەريالداردى، تاريحي دەرەكتەردى، يلليۋستراسيالاردى تۇگەل زەرتتەدىك. سول دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، كوستيۋمدەر تىگىلدى»، – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
كوشپەلى تۇركى حالىقتارىنىڭ كيىم ۇلگىسى ەۋروپاعا ىقپال ەتىپ، ەتىك، شالبار، شاپان سەكىلدى ەلەمەنتتەردىڭ تارالۋىنا اسەر ەتسە، جالپى تاريحي ۇدەرىستەر مەن مادەني وزگەرىستەر دە كوستيۋمنىڭ تۇرلەنۋىنە سەبەپ بولدى.
شەتەلدىكتەر دە قىزىعادى
ديزاينەر كۇندەلىكتى ومىردە ەتنو كيىمگە سۇرانىس بار ەكەنىن ايتادى.
«ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدى تەك قازاقتار عانا كيمەيدى، باسقا ۇلت وكىلدەرى دە قىزىعادى. ال ولار ەڭ الدىمەن ساپاسىنا قارايدى. ەگەر ساپالى، ساۋاتتى جاسالسا، ءبىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىز دە حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭ تاراي الادى. كونە تۇركى ستيلىندەگى كوستيۋمدەر، كىسە بەلبەۋلەر، ارنايى اشەكەيلەر ءجيى سۇرالادى، قىزدار تاقيانى ەرەكشە ىقىلاسپەن تاڭدايدى. ءقازىر كوبى ءوزىن ۇلتتىق وبرازدا كورگەندى ۇناتادى، ماعان دا وسى ەركىندىك ۇنايدى».
انەل اسانوۆا ۇلتتىق كيىمدى ىشكى نارىقتا عانا ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدە دە تانىستىرىپ ءجۇر. ونىڭ شەتەلدەگى العاشقى ءىرى تاجىريبەسىنىڭ ءبىرى – ستوكگولمدە وتكەن مادەني ءىس-شارا. ونىڭ ايتۋىنشا، شەتەلدىك ازاماتتار شىعىس مادەنيەتىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن قارايدى.
«تاريحي ستيل مەن ءتۇرلى وبرازدار ولارعا وتە قىزىق. سول ساتتە قازاق مادەنيەتىن تانىستىرىپ تۇرعانىڭا قۋانىپ قالاسىڭ. العاشقى تۋىندىلارىمنىڭ دەنى شەتەل استى. اسىرەسە، قىتايدان سۇرانىس جوعارى. قىتايلىقتار وزدەرى كەلىپ، دايىن بۇيىمداردى ساتىپ الىپ كەتەدى. سونىمەن قاتار، تۇركيا، اقش، دۋباي، لوندون قالالارىندا تۇراتىن قازاقتار دا ونلاين تاپسىرىس بەرەدى»، – دەيدى انەل.
ساۋكەلە – قىزدىڭ ومىرلىك گارانتياسى
انەلدىڭ شەبەرحاناسىنا كىرگەن ساتتەن-اق ءسان-سالتاناتقا تولى، قالىڭدىقتىڭ ۇزاتۋ تويىنا ارنالعان ساۋكەلەگە كوزىمىز ءتۇستى. ءار دەتالى مۇقيات ويلاستىرىلعان، قولونەر شەبەرىنىڭ زەردەلى ويۋ-ورنەكتەرى، نازىك تۇستەر ۇيلەسىمى بىردەن سەزىلەدى.
«ساۋكەلەنى ءاتۇستى جاساپ شىعارا المايمىن. ول – زەرگەرلىك ەلەمەنتتەرى بار، وتە كۇردەلى ەڭبەك. ءتۇپنۇسقاعا بارىنشا جاقىن، تاريحي نەگىزدە جاساعىم كەلدى»، – دەيدى ول.
بۇرىن قازاق قىزىنىڭ ساۋكەلەسى ءبىر جىل بويى دايىندالعان. جەتىسپەي تۇرعان زەرگەرلىك اشەكەيلەردى تۋىستارى قوسىپ، سىي رەتىندە تاققان. ءسويتىپ، ساۋكەلە ساندىك باس كيىم عانا ەمەس، قىزدىڭ جەكە كاپيتالىنا اينالعان. قيىن كەزەڭ تۋسا، ونداعى التىن-كۇمىس اشەكەيلەردى ءبولىپ ساتىپ، كۇن كورۋگە مۇمكىندىك بولعان.
«بىلايشا ايتقاندا، ساۋكەلە – سول زاماننىڭ «ءاميانى». قىزدىڭ ومىرلىك گارانتياسى»، – دەيدى ديزاينەر.
«ميفولوگيالىق استارىنا ۇڭىلەمىن»
انەل اسانوۆا ۇلتتىق بۇيىمداردى تىككەندە تەك سىرتقى پىشىنگە ەمەس، ءار بولشەكتىڭ تاريحي، ميفولوگيالىق استارىنا ۇڭىلەتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، كەيدە ءبىر اشەكەيدىڭ ءوزى تۇتاس دۇنيەتانىمدى اشىپ بەرەدى. مىسالى، ساۋكەلە تۋرالى دەرەكتەردى زەرتتەگەندە ديزاينەر ەرەكشە تاڭقالعان. كوپشىلىك ونى تۇرمىسقا شىققان قىزدىڭ سالتاناتتى باس كيىمى رەتىندە عانا قابىلدايدى. الايدا، عىلىمي ەڭبەكتەردە ساۋكەلەنىڭ ميفولوگيالىق ءمانى الدەقايدا تەرەڭ ەكەنى ايتىلادى.
«قازاق دۇنيەتانىمىندا الەم ءۇش بولىكتەن تۇرادى: كوك اسپان، جەر ءۇستى جانە جەر استى. سول ءۇش الەمدى بەينەلەيتىن جالعىز باس كيىم – ساۋكەلە»، – دەيدى انەل. ياعني ونىڭ بيىكتىگى، قۇرىلىمى، اشەكەيلەرىنىڭ ورنالاسۋى – بارلىعى سيمۆوليكالىق سيپاتقا يە.
انەل ءۇشىن ساۋكەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ ماگيالىق ءمانى. قازاقى تۇسىنىكتە كۇمىس ادام ەنەرگياسىن تازارتادى دەگەن سەنىم بار. سوندىقتان ساۋكەلەگە التىننان گورى كۇمىس اشەكەيلەر كوپ تاعىلعان. ءار ەلەمەنتى ءجاي عانا ءسان ءۇشىن ەمەس، قورعانىش، تازارتۋ، ساقتاۋ فۋنكسياسىن دا اتقارعان.
ويۋ-ورنەكتىڭ ءوز ءمانى بار
ۇلتتىق كيىمدەگى تۇستەر مەن جاس ەرەكشەلىگىنىڭ دە ءوز ورنى بار. انەلدىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن تاقيانى تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدار كيگەن، ال تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن باس كيىم ۇلگىسى وزگەرگەن. ساۋكەلە، كيمەشەك، جاۋلىق – ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك كەزەڭى مەن ءمانى بار. ءقازىر ول ءداستۇرلى جۇيە تولىق ساقتالمايدى. «كەيدە ۇلكەن كىسىلەر «ماعان تاقيا كيۋگە بولا ما؟» دەپ سۇرايدى. مەنىڭشە، قازىرگى زاماندا ونى قاتتى شەكتەۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز كەپكا دا، ەۋروپالىق باس كيىمدەر دە كيەمىز عوي»، – دەيدى ديزاينەر.
«ءبىز كيىمنىڭ بارىنە بىردەي ويۋ جاپسىرا بەرمەيمىز، ستيل جاعىنان ۇستامدى باعىتتى تاڭدايمىز. نەگىزىنەن كۇندەلىكتى كيۋگە ارنالعاندىقتان تىم كۇردەلى ويۋلاردى قولدانباعان ءجون. وكىنىشتىسى، ءقازىر ويۋ-ورنەكتى رەتسىز قولداناتىن ديزاينەرلەر بار. قوشقار ءمۇيىز، قارلىعاش سياقتى جەڭىل ءارى قولدانىسقا ىڭعايلى ويۋلاردى بەلبەۋ، سومكە، ەتنو-كورسەت سەكىلدى ەلەمەنتتەردە پايدالانامىز. ال باسقا ويۋلاردى قولدانۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە الدىمەن زەرتتەۋ كەرەك. ماعىناسى، قاي وڭىرگە ءتان ەكەنى، جاس ەرەكشەلىگى، الەۋمەتتىك ستاتۋسى ەسكەرىلۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا، كۇردەلى، سالتاناتتى ويۋلار كوبىنە حانداردىڭ، ءىرى تۇلعالاردىڭ كيىمىندە بولعان»، – دەيدى سالا مامانى.
دەگەنمەن، ۇلتتىق كيىمدى جۇيەلى تۇردە جاڭعىرتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناسيحات پەن قولداۋ قاجەت دەپ سانايدى. جاقىندا موڭعوليا ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ وليمپيادالىق كيىمى الەم نازارىن اۋداردى. بۇل تاقىرىپقا انەل دە پىكىر بىلدىرگەن ەدى.
«ولار ۇلتتىق ءپىشىندى قالدىرىپ، وليمپيادانىڭ نىشاندارىن قوستى. تاريحىن ۇمىتپاي، قازىرگى زاماندى دا كورسەتتى. ناتيجەسىندە كەرەمەت ۇيلەسىم بولدى. ءبىز موڭعولياعا تاريحي جانە گەنەتيكالىق تۇرعىدا دا جاقىنبىز. قازاق حاندىعىنىڭ ءتۇپ-تامىرى، تورەلەر اۋلەتى – ءبارى سول كەزەڭمەن بايلانىستى. كيىم ۇلگىلەرىندە دە ۇقساستىق بار. ءبىراق بىزدە سپورتتىق كيىمدەر كوبىنە ەۋروپالىق ستاندارتپەن تىگىلەدى»، – دەدى.
ءتۇيىن
انەلدىڭ شەبەرحاناسى – ۇلكەن ونەركاسىپ ەمەس. بار بولعانى ەكى شەبەردەن تۇراتىن شاعىن ۇجىم. باستى ەرەكشەلىك تە وسىندا. ەتنو سالاسىنداعى تانىمال وتاندىق برەندتەردە ءبارى ءبىر ادامنىڭ قولىنان شىقپايدى. ءبىرى يدەياسىن ايتسا، ەكىنشىسى شەبەرحانادا تىگىپ شىعارادى. ال انەل اسانوۆانىڭ شەبەرحاناسىندا ءبارى ءوز قولىنان وتەدى. وي، ءپىشىم، ماتا، ءتۇس، تىگىس – ءبارى.
«ەتنو-ديزاين – كوممەرسيالىق جوبا ەمەس، شەبەرلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك. ەگەر ماسس-ماركەتكە كەتسە، ساپا جوعالادى. مەنىڭ باعىتىم بولەك، پايدا تابۋ ەمەس، ءار بۇيىمدى مۇرا رەتىندە قالدىرۋ»، دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەگەن ەدى.
شەبەردىڭ ءار جۇمىسى – وتكەن مەن بۇگىندى جالعاعان كوپىر ىسپەتتى. تۇتاس تاريحتىڭ، ۇلتتىق كودتىڭ كورىنىسى. ءتىپتى، شاعىن شەبەرحانادان شىققان بۇل تۋىندىلار شەتەلگە دەيىن جەتىپ، قازاق ەتنو-ديزاينىنىڭ قۇندىلىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتىپ وتىر.