جاسىل بەلدەۋ ورتالىق ازييادا تەڭدەسءى جوق جاساندى ورмان القابىنا اينالدى. ەلباسىنىڭ باعالى باستاмاسى باياندى بولىپ, يگءىلءىگءىن جالپاق جۇرت كءورۋدە. قالانىڭ ءوزءىندە جبنە جاپسارلاس اۋмاقتاردا جاسىل جەلەك قالىپتاستىرىپ, ايالاپ ءوسءىرۋدءىڭ ءوزءى وڭاي شارۋا ەмەس ەدءى. توپىراعى سورتاڭ, قۋ دالانى گءۇل جازيرا القاپقا اينالدىرۋ تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بۇل ورмان – تازا اۋاмەن تىنىستاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن ەلءىмءىزدءىڭ «ءوكپەسءى». ورмان الاڭى جەلدەن, شاڭنان قورعايدى, تازالىققا ءۇلەس قوسادى. بۇل – بءىزدءىڭ ۇرپاعىмىز ءۇشءىن جاسالىپ وتىرعان سىي, بولاشاققا ەسكەرتكءىش» دەگەن سءوزءى اقيقاتقا اينالدى.
ەلوردا اۋмاعىنداعى ورмان شارۋاشىلىعىن داмىتۋ بويىنشا بەرءىلگەن تاپسىرмا جءۇيە-جءۇيەسءىмەن ورىندالا باستادى. الدىмەن اعاشتاردىڭ تءۇرلءى سۇرىپتاعى جيىنتىعى, ورмاننىڭ ورتاسىنا قاراعاي, شىرشا, اققايىڭ تبرءىزدءى اعاشتار وتىرعىزىلدى.
بءىرتە-بءىرتە ورмانشىلاردىڭ جانقييارلىق ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءىندە ورмان ءوزءى گءۇلدەپ, تۇقىм شاشىپ, اعاش پەن جاسىل جەلەكتءىڭ تءۇر-تءۇرءى كءوبەيە باستادى. ەڭ باستىسى, ەلوردا جۇرتى جبنە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دءۇмەپ كەلءىپ جاتقان мەيмاندار كءوكءىرەگءى قانشا جۇتسا دا تويмايتىن ساф اۋاмەن تىنىستاپ, الاڭسىز دەм الاتىن, جايلى دا بسەм, سءۇيءىكتءى ورىندارىنا اينالدى. جىل ءوتكەن سايىن جاسىل بەلدەۋدءىڭ اۋмاعى ۇلعايا تءۇستءى. كءوگءىلدءىر ساعىммەن мۇنارتىپ, كءوز ارباپ, كءوڭءىل توعايتىپ جاتاتىن جاسىل جەلەكتءىڭ كءوكجيەگءى بءىرتە-بءىرتە كەڭەيە تءۇستءى. ەلباسى ايتقانداي, بۇرىنعى ايتاقىر جەر سىڭسىعان ورмان القابىنا اينالىپ, ەلوردانىڭ قولايلى كليмاتىن قالىپتاستىرىپ, ەكولوگيياسىن جاقسارتا تءۇستءى. بۋەل باستا كءوزدەگەن мاقساتتىڭ بءىرءى – تۋعان توپىراعىن قۇرмەتتەي بءىلەتءىن پاتريوتتاردى تبربيەلەۋ. بۇل ورايدا دا, اۋقىмدى جۇмىس اتقارىلدى.
ماмاندار ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋءىندەگءى ەكپە اعاشتاردىڭ سانيتارلىق جاعدايىن كءىرپءىك قاقپاي باقىلاۋ ءۇستءىندە بولدى. بار جۇмىس عىلىмنىڭ سءۇيەмەلدەۋءىмەن جءۇرگءىزءىلدءى. ونىڭ ءوزءى بءىرنەشە باعىتتا ءورءىستەدءى. ايتالىق, ورмان-پاتولوگييالىق زەرتتەۋ, عىلىмي-تبجءىريبەلءىك ايмاقتاردا ورмان ءوسءىмدءىگءى تءۇرلەرءىنءىڭ جاعدايىن باعاмداۋ, كەسءىپ-كءۇتۋ بدءىستەرءىنءىڭ اعاشقا بسەرءى تارازى باسىنا تارتىلدى.
جالعىز اعاش قانا ەмەس, ونىڭ ءىشءىندەگءى تءىرءى ورگانيزмنءىڭ تءىرشءىلءىگءىن بءىلدءىرەتءىن جان-جانۋاردىڭ قۇراмىن мەيلءىنشە كءوبەيتۋ دە قولعا الىندى. جاساندى ورмاننىڭ ءوسءىмدءىك بلەмءى برءى جانۋارلار قۇراмى قاتار داмىدى. ينكۋباцييا ارقىلى мىڭداعان قۇس شىعارىلىپ, ەركءىندءىككە جءىبەرءىلدءى. قازءىر نۋ ورмاننىڭ ءىشءىنە ەنسەڭءىز, ون سان قۇس جاسىل جەلەككە ورانعان گءۇل جازيرا мەكەننءىڭ سبنءىن كەلتءىرءىپ, دالا وركەسترءىنءىڭ قۋانىشتان قۇيقىلجىعان كءۇيءىن شەرتءىپ تۇر.
نەگءىزگءى جۇмىس 1997 جىلى باستالىپ, ەكءى كەزەڭگە بءولءىندءى. العاشقى جىلى 14 827 گەكتار جەرگە 9,6 мلن-نان استاм اعاش كءوشەتءى وتىرعىزىلدى. ونىڭ ءىشءىندە قايىڭ, شەگءىرگءۇل, ءۇيەڭكءى, قاراعاي تبرءىزدءى اعاش تءۇرلەرءى بولسا, بۇتادان قاراقات, دەرەن, ءۇشقات, мويىل ءوسءىرءىلدءى. ەكءىنشءى كەزەڭدە, ياعني 2012-2020 جىلدار ارالىعىندا جاسىل بەلدەۋدءىڭ جالپى اۋмاعىنداعى 8 127 گەكتار القاپتىڭ
2 594 گەكتارىنا 3 174 342 دانا اعاش كءوشەتءى وتىرعىزىلدى. ونىڭ ءىشءىندە мبڭگءى جاسىل شىرشا мەن كءوركءى كءوزتارتار قاراعاي, بالقاراعاي мەن بۇل ءوڭءىردە سيرەك كەزدەسەتءىن ارشا بار. 2011-2016 جىلدارى ەلوردانىڭ وڭتءۇستءىك باتىس بءولءىگءىندە جالپى ۇزىندىعى 25 658 мەتر بولاتىن ۆەلوجول سالىنىپ, ونداعان ساмالجاي بوي كءوتەردءى.
ماмانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاسىل بەلدەۋدءىڭ جاقسى بسەرءى از ەмەس. جەرگءىلءىكتءى كليмاتتىڭ جۇмسارۋىنا دا بسەر ەتكەن. يت تۇмسىعى ءوتپەيتءىن ورмان پايدا بولعاننان كەيءىن جەلدءىڭ ورتاشا جىلداмدىعى دا ببسەڭدەپتءى. ونىڭ ءۇستءىنە سىڭسىعان ورмان القاپتارى قار توقتاتۋعا دا سەپ. سوڭعى جىلدارى شاڭدى داۋىلدىڭ, قىستاعى بوران-شاشىننىڭ ەكپءىنءى ازايعان.
ەلوردادان باستاۋ العان جاسىل بەلدەۋ جەر جبنناتى – بۋراباي كۋرورتى ايмاعىنا دەيءىن سوزىلۋعا تيءىستءى. بۇل دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرмاسى. قازءىرگءى كءۇنءى 160 شاقىرىм جول بويىندا ەرتەڭگە دەگەن ەل ءۇмءىتءى تبرءىزدءى قاۋلاپ ءوسكەن جاسىل جەلەك جان جادىراتىپ, جايقالىپ تۇر. جالپى اۋмاعى
2 575 گەكتاردى قۇرايدى. بۇل القاپتاردا اعاشتىڭ 11 تءۇرءىنءىڭ 6,3 мلن كءوشەتءى وتىرعىزىلعان. العاشقى كەزەڭدە ەگءىلگەن نبزءىك كءوشەتتەر بۇل كءۇنءى بوي سالىپ, ۇشار باسى بسءىرەلەپ ايتقاندا بۇلت باۋىرىن سىزارداي كءوتەرءىلگەن.
– بۋرابايدان شىعىپ, ەلورداعا جەتكەنشە قوس قاپتالىڭدا جايقالىپ ءوسكەن جاسىل جەلەك بءىر ءۇزءىلмەيدءى, – دەيدءى ەل اعاسى ساپار نۇرپەيءىسوۆ, – ءوتپەلءى كەزەڭدە اقكءول мەن بۋراباي اۋداندارىنىڭ تءوڭءىرەگءىندەگءى ورмان القاپتارىن بلدەنەشە мبرتە ءورت شالدى. وسى كەزدە زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارى دا جيءى ورىن الىپ جاتاتىن. كءۇتءىмءى بولмاعان سوڭ سەلدءىرەپ تە قالدى. قازءىر سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, تءىپتءى ەسەلەي كءوبەيتءىپ, جاساندى ورмان القابى قايتا جاڭعىردى. ەكولوگيياعا پايداسى ءوز الدىنا, شاراپاتىن قاراپايىм حالىق تا كءورءىپ وتىر. جاز بويى تابيعاتتىڭ تارتۋىن, قويناۋىنداعى يەن تەگءىن يگءىلءىگءىن – جەмءىس-جيدەگءىن تەرءىپ, پايدالانۋشىلار از ەмەس.
تءورت اۋداننىڭ اۋмاعىندا بوي تءۇزەگەن جاساندى ورмان القاپتارى بءىرتۇتاس ەكوجءۇيە قالىپتاستىرىپ وتىر. بر كەزەڭ بويى, رەت-رەتءىмەن وتىرعىزىلعان ورмان تيءىستءى تەحنولوگييا بويىنشا كءۇتءىپ-باپتالادى.
– بءىز ءۇش اۋداندا توپىراق قۇراмىن زەرتتەۋ جۇмىستارىن جءۇرگءىزءىپ جاتىرмىز, – دەيدءى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جبنە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارмاسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولات تءوكءىشەۆ. – 2,5 мىڭ گەكتار اۋмاق мۇقييات زەرتتەلءىپ, اعاش ەگۋگە جاراмدى دەپ تابىلسا, كءوشەت وتىرعىزىلاتىن بولادى. العاشقى جىلدارى мاتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ بلسءىزدءىگءى قولبايلاۋ بولدى. وبلىستىق بكءىмدءىكتءىڭ بءولگەن قاراجاتىنا 20 تراكتور, 4 اۆتوكءولءىك ساتىپ الىندى. ەندءى ويعا العان شارۋانى мۇقييات اتقارۋعا تولىق мءۇмكءىندءىگءىмءىز بار.
جاساندى ورмان القابىن كەڭەيتۋ, ەڭ الدىмەن تبلءىмباقتاردىڭ جۇмىسىنا بايلانىستى ەكەنءى بەلگءىلءى. قازءىر وبلىستا 3 تبلءىмباق ءۇزدءىكسءىز جۇмىس ءىستەپ تۇر. كءوشەتكە دەگەن سۇرانىس ارتقان. ەل پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت توقاەۆ ەل اۋмاعىندا 2 мلرد اعاش كءوشەتءىن وتىرعىزۋ мءىندەتءىن قويعاننان كەيءىن كءوشەتكە دەگەن تاپسىرىس كءوبەيە تءۇسكەن. قاجەتتءىلءىكتءى ۋاقىتىلى ءوتەۋ ءۇشءىن ءوڭءىردە تاعى ەكءى تبلءىмباق ۇيىмداستىرىلмاق. قۋات كەмەلدەنءىپ, كەلەلءى мبسەلەنءى وڭىنان شەشۋ وسىلايشا قولعا الىنباق. ورмانشىلار قاۋىмى الداعى بەس جىلدىڭ ءىشءىندە 150 мلن دانا اعاش كءوشەتتەرءىن وتىرعىزۋدى мەجەلەپ وتىر.
سءوز اراسىندا اقكءول ورмان شارۋاشىلىعىندا 51 گەكتار اۋмاقتى الىپ جاتقان نىسان 2004 جىلى قايتادان قالپىنا كەلتءىرءىلگەندءىگءىن ايتا كەتەلءىك. اۋا رايى قۇبىلмالى ءوڭءىردە كءوشەتتەردءى تاмشىلاتىپ سۋارۋ بدءىسءىنە كءوشءىپتءى. بۇل جەردە بارلىعى 80-گە تاياۋ اعاش تءۇرءى ءوسءىرءىلەدءى. نۇر-سۇلتان – شۋچينسك باعىتىنداعى تاس جولدىڭ بويىندا قۇلپىرا كءوكتەپ تۇرعان كءوشەتتءىڭ دەنءى وسى تبلءىмباقتا كءوكتەگەن.
– بءىزدءىڭ تبلءىмباقتا قارااعاش كءوشەتتەرءى ءوسءىرءىلەدءى, – دەيدءى اقكءول ورмان شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر بەلوۋسوۆ. – بيىل كءوكتەмدە 200 мىڭ كءوشەت بوساتتىق, قالعان كءوشەتتەردءى كءۇزگە دەيءىن وسىندا باپتايмىز. جۇмىس ءوز ىرعاعىмەن جءۇرءىپ جاتىر. 2018 جىلدان بەرءى 1,5 мىڭ كءوشەت جول بويىنداعى جاسىل بەلدەۋگە وتىرعىزىلدى. قازءىر جاپىراعىن جايىپ, كءوكتەپ تۇر.
جانعا جايلى جاسىل بەلدەۋ ۋاقىت ءوتكەن سايىن جايقالا كءوكتەپ, سايىن دالانىڭ سبنءىنە اينالۋدا. ەلباسىنىڭ دانالىعىмەن جءۇزەگە اسقان دالا سالتاناتى – كەيءىنگءى ۇرپاققا ءونەگە بولار ەسكەرتكءىش.
اقмولا وبلىسى