Qazaqstanda ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý sońǵy jyldary aıtarlyqtaı kúsheıdi. Bul týraly «AI ǵylym» habarynyń kezekti shyǵarylymynda keńinen talqylandy.
Baǵdarlamaǵa QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademıasynyń Pánaralyq ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, PhD, profesor Qýantar Alıhanov pen QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetine qarasty Ekonomıka ınstıtýtynyń zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi, PhD Aısulý Moldabekova qatysyp, saladaǵy ózekti túıtkilderge toqtaldy.
Ǵylym qoldanbaly baǵytqa bet burdy
Qýantar Alıhanovtyń sózinshe, sońǵy jyldary Qazaqstanda ǵylymdy qoldaý aıtarlyqtaı kúsheıgen. Qarjylandyrý kólemi artyp, jas ǵalymdardyń ǵylymı áleýetin damytýǵa, shetelde júrgen daryndy otandas ǵalymdardy elge tartýǵa jáne halyqaralyq tájirıbeni engizýge baǵyttalǵan iri jobalar iske qosyldy.
Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ǵalymdarǵa arnalǵan granttyq qarjylandyrý konkýrstary jyl saıyn turaqty túrde ótkizilip keledi. Sonymen qatar ǵylymǵa bet burǵan jastar úshin «Jas ǵalym» atty arnaıy joba iske qosylǵan.
«Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 500 ǵalym shetelde taǵylymdamadan ótip jatyr. Ǵylymı dárejeler men ataqtar úshin beriletin qosymsha tólemder ulǵaıdy. Áleýmettik qoldaý da kúsheıdi.
«Otbasy bankpen birlesip, jas ǵalymdarǵa tómen paıyzben turǵyn úı berilip jatyr. Qazirgi tańda 500-ge jýyq jas ǵalym baspanaly bolsa, 90-ǵa jýyq jas ǵalym Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen qaıtarymsyz páter aldy», – deıdi Qýantar Alıhanov.
Onyń aıtýynsha, búginde elimizde 24 myńnan astam ǵylymı qyzmetker bar. Sonyń 46 paıyzy – 40 jasqa deıingi jas ǵalymdar. Iaǵnı ǵylymı kadrlardyń shamamen jartysy jastardan turady.
Aısulý Moldabekovanyń aıtýynsha, buryn ǵylym tek ýnıversıtet pen ǵylymı ınstıtýttardyń aıasynda ǵana qarastyrylatyn. Al qazir ǵylym qoldanbaly sıpatqa ıe bola bastady.
«Prezıdent ǵylym týraly jıi aıtyp júr. Ǵylym saıası deńgeıde aıtylǵan saıyn, qoǵamdaǵy qyzyǵýshylyq ta artyp keledi. Endigi basty maqsat – ǵylym men bıznesti ushtastyrý. Osy ekeýiniń arasynda myqty kópir ornatylsa, qoǵamǵa naqty paıda ákeletin nátıjelerge qol jetkizemiz», – deıdi ol.
Qazaqstan ǵylymy birqatar baǵyttar boıynsha artta qalyp qoıdy
Al Qýantar Alıhanov Qazaqstan ǵylymy birqatar baǵyttar boıynsha artta qalyp qoıǵanyn jasyrmady. Onyń aıtýynsha, ǵylym men bıznes, memlekettik basqarý organdary jáne ǵylym men jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy baılanys álsirep ketken.
Bul máselege óńirlik ǵylymnyń damymaýy tikeleı áser etip otyr. Qazaqstan aýmaǵy keń bolǵandyqtan, óńirlerdegi ǵylymnyń damýy tómendep ketken. Bul jaǵdaıdy statısıkalyq derekter de rastaıdy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, óńirlerde ǵylymdy qoldaýǵa nebári 0,16 paıyz ǵana qarjy bólinedi. Onyń ústine, jergilikti atqarýshy organdarda ǵylymdy qarjylandyratyn arnaıy tetikter joq. Ǵylym tek respýblıkalyq búdjet esebinen qarjylandyrylady.
«Kez kelgen ákimdikke baryp, ǵylym týraly surasańyz, naqty jaýap beretin jaýapty tulǵany taba almaısyz. Bilim, bıznes salalary boıynsha jaýapty bólimder bar, al ǵylym boıynsha joq», – deıdi ol.
Osy olqylyqty joıý úshin úshinshi Ulttyq quryltaıda Ulttyq ǵylym akademıasy «Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir» bastamasyn usyndy. Prezıdent bul usynysty qoldap, 2024 jyly barlyq ákimdikterdiń janynan ǵylym jáne tehnologıalar jónindegi keńester quryldy.
Bıyldan bastap ár ákimdikte kásipkerlik basqarmalary ǵylym baǵytyna jaýapty bolyp bekitildi.
Qýantar Alıhanovtyń sózinshe, ǵylymdy damytýda forsaıttyq zertteýlerdiń mańyzy zor. Iaǵnı Qazaqstannyń aldaǵy 5, 10, 20 jylda qaı baǵytta damıtynyn aldyn ala boljaý qajet.
Memleket basshysy Qazaqstannyń bes negizgi baǵyt boıynsha damýyna naqty tapsyrma berdi. Olardyń qatarynda jasandy ıntellekt, agrarlyq sektor, tabıǵı resýrstar, adamı kapıtal, energetıka jáne jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný bar.
Bul baǵyttar boıynsha ǵalymdar, kásipkerler, salalyq mınıstrlikter men jergilikti basqarý organdary birlesip, memleketke qajet strategıalyq ǵylymı tapsyrmalardy ázirleýi tıis.
Qýantar Alıhanovtyń aıtýynsha, buǵan deıin ǵalymdar óz múmkindigine qaraı taqyryp tańdap, granttyq ótinimder jazyp kelgen. Endi bul tásilden bas tartý qajet.
«Memleket naqty mindet qoıyp, sol baǵytta konkýrs jarıalaýy kerek. Damyǵan elderde dál osylaı jumys isteıdi», – deıdi ol.
Qýantar Alıhanov granttyq qarjylandyrýdyń úsh jyldyq merzimin tıimsiz dep sanaıdy. Sebebi kóptegen ǵylymı zertteýlerden úsh jyl ishinde naqty ónim shyǵarý múmkin emes.
Sondyqtan qarjylandyrý merzimin keminde bes jylǵa, al keıbir jobalardy jeti–on jylǵa deıin uzartý qajet. Sonda ǵana ǵylymı nátıjelerdi óndiriske engizip, komersıalandyrýǵa jol ashylady.
Aısulý Moldabekova bıznestiń uzaq kútpeıtinin aıtty. Sondyqtan kezeń-kezeńimen júrgiziletin zertteýler qajet.
«Bizde fýndamentaldy zertteý jasalyp, kitap bolyp shyǵady da, ary qaraı óndiriske engizilmeı qalady. Al bızneske naqty daıyn ónim kerek. Sol úshin sıkldi zertteýler qajet», – deıdi ol.
Ǵylymnyń basty nátıjesi – qoǵamǵa, óndiris pen ekonomıkaǵa naqty paıda ákelý. Sondyqtan taqyryptar tym aýqymdy emes, naqty máseleni sheshýge baǵyttalýy tıis.
Ǵalymdardy elde ustap qalý úshin jaqsy jalaqy jetkiliksiz
Baǵdarlamada ǵylymdy qarjylandyrý máselesi de keńinen qozǵaldy. Qýantar Alıhanovtyń aıtýynsha, damyǵan elderde ǵylymǵa ishki jalpy ónimniń keminde 1 paıyzy, al keıbir elderde 3–5 paıyzy bólinedi.
Qazaqstanda bul kórsetkish ázirge 0,16 paıyz ǵana.
Ol ǵalymdardy elde ustap qalý úshin tek jalaqy jetkiliksiz ekenin aıtty. Infraqurylym qajet. Zamanaýı zerthanalar, qymbat qondyrǵylar, sýperkompúterlersiz álemdik deńgeıdegi nátıje alý múmkin emes.
Qazirgi tańda shetelde jumys istep júrgen 298 qazaqstandyq ǵalymnyń tek 45-i ǵana elge oralǵan. Olardyń basym bóligi Nazarbaev ýnıversıtetine shoǵyrlanǵan. Bul jalaqymen qatar ınfraqurylymnyń da sheshýshi ról atqaratynyn kórsetedi.
«Mysaly, DOS SARBAZOV ókpe obyryna qatysty preparat daıyndap, Nazarbaev ýnıversıtetindegi iri zerthanany basqaryp otyr. Ǵalymdarǵa jaǵdaı jasaǵan soń, olar óz komandasymen kelip, álemdik deńgeıdegi zertteýler júrgizip, Qazaqstan ǵylymyn damytyp jatyr. Sondyqtan ınfraqurylymǵa kóńil bólip, ýaqytyly qarjylandyrý jasap, ǵalymdardy elde ustap qalý qajet. Garvardta taǵylymdamadan ótip jatqan qanshama jastarymyz bar, olar sol jaqta jumys istep júr. Erteń sol jas ǵalymdar shetelde qalyp qoıýy múmkin», – dedi Qýantar Alıhanov.
Ǵylymǵa qarjy salmaı, kadrdy ustap qalý múmkin emes
Aısulý Moldabekovanyń aıtýynsha, ǵylymda naqty nátıjege jetip, ǵalym retinde qalyptasý úshin keminde on jyl qajet. Al osy kezeńnen ótken mamandardyń shetelge ketip qalýy – eń úlken másele. Olardy elde ustap qalý úshin uzaq merzimdi, aýqymdy jobalar kerek.
«On–on bes jylyn ǵylymǵa arnaǵan adam keıin aıyna úsh júz myń teńgege jumys isteýge májbúr. Al shetelde dál sondaı mamanǵa bir jarym-eki mıllıon teńge kóleminde jalaqy usynady. Sondyqtan shaqyrtý túsken kúni-aq ǵalymdar shetelge ketip qalady», – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, ǵylymǵa bólinetin qarjyny únemdeýge bolmaıdy. Qarjy artsa, jastar da shetelge ketpeıdi. Qazir mektep bitirgen jastardyń kóbi IT, bank salasyn tańdaıdy. Sebebi ol jerde jalaqy joǵary. Ǵylymǵa barǵysy keletinder az.
«Olımpıada jeńimpazy, birneshe til biletin, shetelde oqyǵan jas ǵalym 500 myń teńge alsa, bank nemese IT salasynda júrgen qatarlasy 1,5 mıllıon teńge jalaqy alady. Mundaı jaǵdaıda jastar ǵylymda qalmaıdy», – deıdi Aısulý Moldabekova.
Ol «Bolashaq» baǵdarlamasyn da qaıta qaraý qajet ekenin aıtty. Keı elderde stıpendıa tek oqýǵa emes, otbasyna, turatyn jerine, ómir súrýge tolyq jetedi. Al bizde bir adamnyń ózine áreń jetedi. Bir jobamen ǵana kún kórý múmkin emes, keminde úsh-tórt jobada qatar jumys isteýge týra keledi.
Qýantar Alıhanovtyń sózinshe, sońǵy jyldary kadr daıarlaý júıesiniń sapasy birshama jaqsarǵan. Biraq naryqqa beıim, básekege qabiletti ǵalymdar áli de az. Jumysqa ornalasý kórsetkishi sony dáleldeıdi. Ulttyq ǵylym akademıasynda da kóptegen bos oryn bar, biraq laıyqty maman tabý qıyn. Óńirlik ýnıversıtetter de dál osy máseleni aıtyp otyr.
«Ǵylymı ınstıtýttar, joǵary oqý oryndary jáne óndiris arasyndaǵy baılanys kúsheıýi kerek. Keı jaǵdaıda óndiristiń tájirıbeli mamandaryn dáris oqýǵa tartý qajet», – dedi ol.
Doktorantýra men grant júıesin qaıta qaraý qajet
Akademıa janyndaǵy analıtıkalyq ortalyq bilim berý júıesindegi birqatar máselelerdi zerttep, Úkimetke naqty usynystar joldaǵan.
Birinshi másele – magıstratýra men doktorantýraǵa bólinetin qarjynyń tómendigi. Qarjy az bolǵandyqtan, ýnıversıtetterge magıstr men doktorant daıyndaý tıimsiz bolyp otyr.
«Ekinshiden, doktorantýraǵa qabyldaý júıesin qaıta qaraý kerek. Óıtkeni doktorantýraǵa túsý úshin IELTS sertıfıkatyn suraıdy. Aǵylshyn tilin bilý qanshalyqty qajet? Qazir jasandy ıntellekt damyǵan. ChatGPT, Gemini, Google Translate-tiń ózi mátindi sapaly aýdarady», – dedi ol.
Ǵalymdar úsh jylda sapaly ǵylymı zertteý jasap úlgermeıdi, sondyqtan qorǵaý merzimin de uzartý qajet. Stıpendıany arttyryp, tórt jyl boıy tóleý kerek. Sonymen qatar ǵylymı joba jetekshilerine kóbirek erkindik berý qajet.
«Qazir olarǵa eshqandaı qoldaý joq. Tipti alatyn jalaqysyna shekteý qoıylǵan. Osyndaı búrokratıalyq sheshimder talantty ǵalymdardyń shetelge ketýine jáne ǵylymda básekege qabiletti kadr daıarlaýǵa kedergi keltirip otyr», – dedi Qýantar Alıhanov
Infraqurylymsyz myqty ǵylym bolmaıdy
Ol doktoranttar bedeldi jýrnaldarǵa maqala shyǵara almaı otyrǵanyn alǵa tartty. Sebebi ǵylymı nátıjeler álsiz. Al nátıje alý úshin qymbat, zamanaýı qondyrǵylar qajet.
Qazirgi granttardyń 60-70 paıyzy jalaqyǵa, taǵy bir bóligi is-saparǵa ketedi. Qondyrǵylarǵa nebári 10-15 paıyz ǵana qalady.
«Sondyqtan qondyrǵylarǵa arnalǵan ınfraqurylymdy bólek qarjylandyrý qajet. Sol kezde materıaldyq-tehnıkalyq baza kúsheıip, myqty ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa múmkindik týady», – dedi maman.
Ǵylym men óndiristi qalaı jaqyndatamyz?
Aısulý Moldabekovanyń aıtýynsha, eń aldymen óndiristiń naqty qajettiligin bilý kerek. Ǵalymdar kabınette otyryp emes, óńirlerge baryp, zaýyttar men kásiporyndardyń máselesin kózben kórýi tıis.
«Qazir biz zertteýdi jasap alyp, keıin óndiriske usynamyz. Al óndiris ony qajet emes deıdi. Sondyqtan aldymen qajettilikti anyqtap, sodan keıin ǵana zertteý jasaý kerek», – deıdi ol.
Al Qýantar Alıhanov shetelde ǵylym ındýstrıadan ozyq júretinin aıtty. Al bizdiń elde, kerisinshe, ındýstrıa alda.
Mysaly, iri kompanıalar ǵylymdy basyp ozyp ketken. Olar ǵylymǵa táýeldi emes. Jeke ǵylymı zertteýler júrgizip, myqty mamandar arqyly óz aldyna ındýstrıa retinde damyp otyr.
«Olaı bolmaýy kerek. Ǵylym alda júrýi tıis. Biz bızneske qajet dúnıeni ǵalymdardyń aldyna qoıyp, birge sol baǵytta jumys jasasaq, bul óz jemisin beredi. Sebebi qazir búdjet kodeksine ózgerister engizilip, ákimdikter óńirlik ǵylymdy damytýǵa qarjy bóle bastady», – dedi ol.
Ǵylym – naǵyz shyǵarmashylyq orta
Aısulý Moldabekova jastardy ǵylymmen aınalysýǵa shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, ǵylym – naǵyz shyǵarmashylyq orta. Ǵylymda bir elmen nemese bir mekememen shektelmeısiń, kollaborasıa keńeıedi.
«Kópshilik ǵylymǵa barsam, kedeı bolam dep oılaıdy. Biraq qazir ǵylymda da qarjy bar, múmkindik te bar. Eger naqty bızneske qajet zertteý jasasań, tabysqa da jetýge bolady», – deıdi Aısulý Moldabekova.
«Ǵalym bolǵysy keletin jastar aldymen ózine qyzyq salany tabýy kerek. Sol saladaǵy máseleni zerttep, aqparat jınaǵany jón. Keıin doktorantýraǵa tússe, búkil jol sol jerde júıelenedi» – dep keńes berdi ol.
Ǵylymdy joǵary deńgeıde dáripteý qajet
Qýantar Alıhanov bar ǵylymı áleýetti joǵaltyp almaý kerek ekenin alǵa tartty. Álemdik trendterge saı naqty baǵyttar boıynsha konkýrs jarıalap, ǵalymdarǵa naqty tapsyrma qoıý qajet. Ǵylymı jetistikke jetkenderdi qoldaý qajet.
Ǵylymdy qoǵamǵa keńinen nasıhattaý da mańyzdy. BAQ ókilderi ǵalymdardy tek mereke kúnderi ǵana emes, iri jobalar men podkasttarǵa da jıi shaqyrýy kerek.
«Qazaqstanda júrek transplantasıasyna arnalǵan qurylǵylar, alergıaǵa qarsy nanovaksınalar jasalyp jatyr. Biraq muny kópshilik bile bermeıdi. Sondyqtan ǵylymdy eń aldymen dáripteý qajet», – dedi ol.
Bıyl Ulttyq ǵylym akademıasy janynan Jas zertteýshiler akademıasy quryldy. Onda 5–11-synyp oqýshylaryna ǵylym nasıhattalyp, mentorlyq qoldaý kórsetiledi.
«Elimizdiń kez kelgen óńirindegi ǵylymǵa qyzyqqan jasqa kómektesýge daıynbyz», – deıdi Qýantar Alıhanov.
Al Aısulý Moldabekova jasandy ıntellekt damyǵan zamanda jastar ǵylymda úlken serpilis jasaı alatynyna senimdi ekenin aıtty.
«Ǵylymnyń nátıjesin qoǵam, bılik jáne bıznes kútip otyrsa, ǵylym salasy jastar talpynatyn salaǵa aınalady. Jasandy ıntellekt damyǵan zamanda kez kelgen jas aldyńǵy qatarly ǵylymnyń nátıjesin kórsete alady. Sebebi jasandy ıntellektini jastar aǵa býynǵa qaraǵanda tez meńgeredi. Sondyqtan men jastardy ǵylymda serpindi jobalar jasaýǵa shaqyramyn», – dedi ol.