It ūstaıtyndardyń qaperínde júruí tıís erejeler bar. Mysaly, kez kelgen ıtpen seruendegen kezde qarǵybau taǵu míndettí.
Erejení būzǵany anyqtalǵan jaǵdaıda januar ıesí Qazaqstan Respublıkasynyń «Ákímshílík qūqyqbūzushylyqtar turaly» kodeksíníń 311-babyna sáıkes jauapkershílíkke tartylady jáne 3–10 AEK mólsherínde aıyppūl salynady, dep habarlaıdy Almaty-akshamy.kz
Mektepke deıíngí mekemeler jáne mektepterdíń, emdeu mekemeleríníń aumaǵy men tyıym belgílerí qoıylǵan jerlerde ıtpen qydyruǵa tyıym salynady. Al arnaıy jerlerge seruenge shyqqanda, ıelerí ózderímen bírge olardyń nájísterín jınap alatyn arnauly qūraldardy ala júruí tıís. Sebebí, tūrǵyndar osy máselege qatysty kóp shaǵymdanady.
Olardyń aıtuynsha, ıtter qansha qolǵa úıretílgen bolsa da qorshaǵan ortany lastap, júríp-tūrularyna yńǵaısyzdyq tudyruda. Keıde aulada qojaıyndary olardy beı-bereket jíberíp qoyady. Tórtayaqtylardy qoǵamdyq kólíkterde tasymaldau kólíktíń artqy alańdarynda, jolaushylardyń mazasyn almaıtyn jaǵdaıda júzege asyryluy tıís. Itterdíń dekoratıvtí túrlerín jáne mysyqtardy sómkede, arnaıy torlarda, konteınerde nemese qolda alyp tasymaldauǵa bolady. Kóshe qıylystary men magıstraldy joldardan ótken kezde ıttíń ıesí jol-kólík oqıǵalaryn jáne ıttí kólíktíń basyp ketpeuín boldyrmau úshín moıyn jíbín qysqartyp ūstaǵany dūrys.
Másele sheshílíp keledí
Būl másele qala basshylyǵynyń da nazarynda. Jaqynda «Aqsham» arqyly aıtamyz» aıdary arqyly bír aulanyń máselesí sheshíldí. «Mamyr-4» yqshamaudanynyń tūrǵyndary: «Aulada buldog, rotveıler, doberman sıyaqty ıtterdí jıí baıqaımyz. Tūmyldyryqsyz júrgení bylaı tūrsyn, keıbírí típtí bos jíberíp qoyady. Eń qorqynyshtysy da sol. Aulada balalar kóp. Qansha qolǵa úıretílgen ıt bolsa da, árbír ana bala úshín uaıymdaıtyny anyq. Mūndaı jaǵdaıda qaıda qaıyryluǵa bolady? Tártíptí kímder jáne qalaı talap etuge bolady?» dep shaǵymdanǵan bolatyn. Gazetímízdíń tílshílerí tıístí mekemelerge habarlasyp, máseleníń sheshílu jolyn ízdestírdí. Nátıjesínde aulaǵa arnaıy «Itpen seruendeuge bolmaıdy» degen belgí qoıylyp, tūrǵyndarǵa jalpylama eskertu jasaldy. Aula tūrǵyndary dán rıza. Rasymen, eger halyq óz jaılylyǵy úshín tártíptí talap ete bílse, kóp másele ońaı sheshílmek.
Elena FEDOROVA, qala tūrǵyny:
- It pen mysyq asyraıtyndar olardy balasyndaı kútíp-baptap, uaqytyn bólíp arnaıy qydyrtyp jatady. Keıde sol januarlardyń ıesíne «ótíp keteıín, ıtíńízdí árírek ūstaı tūryńyzshy», «ıtíńíz balamdy tístep almaı ma?» deseńíz, kádímgídeı renjíp qalatyndar bar. «Dostaryna» sóz de, sógís te juytqylary kelmeıdí. Ittíń aty ıt qoı, onyń zıyany tımegen kúnníń ózínde seruen kezínde óte abaı bolu kerek. Típtí, qojaıyny ony kúnde juyndyratynyn aıtyp aqtalsa da, ıtte ıesí bíle bermeıtín aurular boluy múmkín. Men sol baıqalmaı jūǵatyn aurulardan qauíptenemín.
Maman píkírí:
Quantar ÁLIHANOV, veterınar,
Qazaq ūlttyq agrarlyq unıversıtetíníń qauymdastyrylǵan professory:
- Jalpy, úı januarlarynyń barlyǵyna 3 aılyq merzímnen bastap míndettí túrde qūtyru auruyna qarsy ekpe jasaluy míndettí. Ony bíreu bílse, bíreu bílmeıdí. Bílse de nazar audara qoımaıtyndar bar. Árí ıelerí ıtterdí terí parazıtterí men gelmıntterínen qorǵau úshín profılaktıkalyq óńdeu júrgízíp otyruy tıís. Mūndaı tekserístíń barlyǵy ıt ıesíníń jauapkershílígínde. Sondyqtan úı januarlaryn uaqytyly veterınarlyq ortalyqtarǵa aparyp, tūraqty túrde tekserísten ótkízíp otyru januar úshín de, adamdar úshín de tıímdí bolmaq. Óıtkení, ol keıbír qauíptí aurulardyń aldyn alady. Óz betínshe tūrǵyn úıdí pıtomnıkter men panajaılarǵa aınaldyruǵa jol joq.
Shet elde ıtpen qalaı seruendeıdí?
- Fınlyandıyada ıtpen seruendeu máselesí kezeń boıynsha sheshílgen. Olarda 2003 jyly ıtterge arnaıy oryndardan basqa jerge kíruge tyıym salatyn zań qabyldanǵan. Keıínnen ıtpen seruendeuge arnalǵan sayabaqtar salu baǵdarlamasy jasaldy. Arnaıy oryndardyń sany bír Helsınkıdíń ózínde júzden asyp jyǵylady. Ol jerde kúníne 200-ge juyq úı januarlary seruendeıdí. Jalpy audany 4 gektardy qūraıtyn sayabaqqa kíru tegín, eshqandaı shekteuler joq.
- Jańa Zelandıyada úı januarlaryn elge ákeludíń qatań erejelerí bar. Árí mūnda ıtterdí qoǵamdyq kólíkte tasymaldauǵa múldem rūqsat joq. Tek arnaıy ıtterdíń sayabaǵynda ǵana tūmyldyryǵyn sheshíp, bos jíberuge bolady. Sayabaq tańǵy 7-den keshke deıín ashyq, balalar aumaqqa tek ata-analardyń baqylauymen jíberíledí.
- Nyu-Iorkte ondaǵan ıt sayabaqtary bar. Onyń íshíndegí eń alǵashqysy Tompkınsa alańyndaǵy Dog Run sayabaǵy. It ósírushílerdíń aqshasymen júzege asyrylǵan joba búgínde jerasty júıesí bar úlken jáne kíshkentaı ıtterge arnalǵan bólek aımaqtan, úsh ıt basseınínen, ıeleríne arnalǵan oryndyqtardan tūrady. Mūnda úı januarlaryna arnalǵan ártúrlí ís-sharalar ótkízíledí.
- Al Dubaıda álemdegí eń úlken jabyq ıtter sayabaǵy bar. Halyqaralyq deńgeıdegí sayabaq úı januarlaryn seruendetuge arnalǵan alań ǵana emes, sonymen qatar ómír súru múmkíndígí, qyzmet kórsetu, ashyq basseın, spa jáne basqa da ıtterdíń jaılylyǵy qarastyrylǵan oryn. Típtí mūnda ıt jattyqtyrumen aınalysyp jatqanda, ıesí veb-kamera arqyly protsestí baqylauǵa bolady.