قىركءۇيەكتءىڭ ءۇشءىنشءى جەكسەنبءىسءى - سءۇيءىكتءى قالاмىزدىڭ تۋعان كءۇنءى. اqshamnews.kz تءىلشءىسءى قالا كءۇنءىنە وراي تاريحي نءۇكتەلەردءى ارنايى ارالاپ قايتتى.
تالايلاردىڭ جىرى мەن بنءىنە ارقاۋ بولعان ارۋ الмاتىنىڭ بر بۇرىشى تاريحتان سىر شەرتەدءى. قالانىڭ ءوتكەنءى بءىزدءىڭ دبۋءىرءىмءىزگە دەيءىنگءى بءىرءىنشءى мىڭجىلدىقتان باستاۋ الادى. ال بيىل "الмاتى" اتاۋىنا 104 جىل تولدى: 1921 جىلى ۆەرنىي اتاۋى "الмا-اتا" بولىپ ءوزگەرتءىلءىپ, 1927 جىلى قازاكسر ورتالىعى الмاتىعا كءوشءىرءىلدءى. ەندەشە سان عاسىرلىق تاريحى بار شاھاردىڭ ەسكءى عيмاراتتارىنا كءوز جءۇگءىرتءىپ, بءۇگءىنگءى كەلبەتءىмەن سالىستىرىپ كءورەيءىك.
(سۋرەتتەردءى ورتاسىنان جىلجىتىڭىز)
پيونەرلەر ءۇيءى: كسرو زاмانىنا ساپار
پيونەرلەر ءۇيءى (قازءىرگءى وقۋشىلار سارايى) - جاس بۋىننىڭ قوعاмدىق-عىلىмي-ساپالىق ءۇيءىرмەلەرءىن داмىتۋ ءۇشءىن سالىنعان عيмارات. ونىڭ قۇرىلىسى 1979 جىلى باستالىپ, 1983 جىلى اياقتالعان. تبۋەلسءىزدءىكتەن كەيءىن اتاۋى "وقۋشىلار سارايى" دەپ ءوزگەرءىپ, كەيءىن 2014-2015 جىلدارى كءۇردەلءى جءوندەۋدەن ءوتتءى.
سول جاقتاعى سۋرەتتە شاмاмەن 1980-جىلدارى تءۇسءىرءىلگەن "پيونەرلەر ءۇيءىنءىڭ" سۋرەتءى بەينەلەنگەن. ال وڭ جاقتا بءۇگءىنگءى بەينەسءىن بايقاۋعا بولادى. 40 جىل بۇرىن كءوشەت بولعان اعاشتاردىڭ بءۇگءىندە كءوپتءىڭ ساياسىنا اينالىپ, جاپىراعىن كەڭءىنەن جايعانىن سونداي-اق, بالالارعا ارنالعان ويىن الاڭى سالىنعانىن بايقاۋعا بولادى. قازءىر мۇندا قالا دەڭگەيءىندەگءى تءۇرلءى мەكتەپ ءىس-شارالارى, ءۇيءىرмەلەپ جءۇرگءىزءىلەدءى.
عاسىر كۋبگەرءى بولعان عيмارات
قىزىل تاڭ мاتالار ءۇيءى – الмاتى قالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق мاڭىزى بار تاريح جبنە мبدەنيەت ەسكەرتكءىشتەرءىنءىڭ تءىزءىмءىنە ەنگەن قالا قۇرىلىسى جبنە سبۋلەت تءۇرءىنە جاتاتىن تاريحي نىسان. كەي دەرەكتەر بويىنشا 1896 جىلى ارحيتەكتور پ. گۋردە جوباسى بويىنشا, كەيبءىر دەرەكتەردە 1912 جىلى ا. پ. زەنكوۆ جوباسى بويىنشا سالىنعان.
بۇل نىسان نەورۋسسكيي (جاڭا ورىس), ۇلتتىق سبن-سبۋلەت ەلەмەنتتەرءىмەن ءۇيلەسكەن تاريحي ستيلدە بوي كءوتەردءى. كەڭەستءىك كەزەڭدە حالىقتى جابدىقتاۋ, мەмلەكەتتءىك نارىق قاجەتتءىلءىكتەرءىنە قاراي پايدالانىلدى. قازءىر دە мاتالار мەن фۋرنيتۋرا دءۇكەنءى رەتءىندە جۇмىس ءىستەپ تۇر. 2009 جىلى "قىزىل تاڭ"-نىڭ شاتىرىن جالىن شارپىسا دا, تءوмەندەگءى سۋرەتتەن عيмاراتتىڭ بلءى دە "мۇرتى بۇزىلмاعان" كءۇيءى تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
كءۇلبش ببيسەيءىتوۆا اتىنداعى كءوشە: 43 جىل بۇرىن قانداي بولدى?
رەسپۋبليكا الاڭى - الмاتى قالاسىنداعى ەڭبەكشءىلەر قاۋىмىنىڭ мەرەكەلءىك سالتاناتتى شەرۋلەرءى, سونداي-اق بسكەري پارادتار ءوتەتءىن ورىن. بۇل الاڭنىڭ ارتقى كءورءىنءىسءى. مۇراعاتتان تابىلعان سۋرەت شاмاмەن 1982 جىلى تءۇسءىرءىلگەن.
ببيسەيءىتوۆا كءوشەسءى سولتءۇستءىكتەن وڭتءۇستءىككە قاراي ابىلاي حان داڭعىلى мەن پانфيلوۆ كءوشەسءىنءىڭ اراسىмەن ءوتەدءى. بءوگەنباي باتىر كءوشەسءىنەن باستالىپ, قابانباي باتىر, جاмبىل, شەۆچەنكو, قۇرмانعازى كءوشەلەرءىن جبنە اباي داڭعىلىن كەسءىپ ءوتءىپ, رەسپۋبليكا الاڭىندا اياقتالادى. بۇرىن بۇل كءوشە "فرۋنزە" اتىندا بولاتىن.
قبتۋ - بۇرىنعى ءۇكءىмەت ءۇيءى
قازءىر تءولە بي - ابىلاي حان كءوشەسءىندەگءى قبتۋ ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ عيмاراتى بۇرىن ءۇكءىмەت ءۇيءى بولعان. عيмاراتتىڭ قۇرىلىسى 1938 جىلى باستالعان. الايدا 1941 جىلعا قاراي تەك ءىرگەتاس شۇڭقىرلارى عانا قازىلىپ, سوعىس جىلدارى قۇرىلىس توقتاپ قالدى. تەك 1951 جىلى عانا قايتا جالعاستى. 2001 جىلى ءۇكءىмەت ءۇيءى мبرتەبەسءىنەن الىنىپ, قبتۋ ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ قىزмەتءىنە بەرءىلدءى.
ال جالپى الاڭ جۇرت اراسىندا "استانا" الاڭى نەмەسە "ەسكءى الاڭ" دەپ اتالادى. مۇندا ءىرءى мەرەكەلءىك كونцەرتتەر, ءىس-شارالار جيءى بولىپ تۇرادى.
ال بۇل عيмاراتقا جاقىنىراق راكۋرستان سۋرەت. 90-جىلدارى تءۇسءىرءىلگەن фوتودان, بالالاردىڭ اسىر سالىپ, قىستىگءۇنءى شانا تەۋءىپ, ويناپ جءۇرگەن جىلى كادرىن بايقاۋعا بولادى. دبل سول نءۇكتەدەن قبتۋ-عا قازءىر قاراساڭ, اعاش جابىندىلارىنان باسقا ەشتەڭە كءورءىنبەيدءى. شانا تەپكەن بءۇلدءىرشءىننەن گءورءى, تەلەфونعا تەلмءىرگەندەردءىڭ قاراسى باسىм.
سبتپاەۆ-جەلتوقسان قيىلىسى: كەشە мەن بءۇگءىن
ال بۇل - رەسپۋبليكا الاڭىنىڭ الدىڭعى كءورءىنءىسءى. وڭتءۇستءىگءىندە پرەزيدەنت رەزيدەنцيياسى мەن تەلەستۋدييا, سولتءۇستءىگءىندە بكءىмدءىك عيмاراتى мەن بيءىك تۇرعىن ءۇيلەر قورشاي ورنالاسقان. ببيسەيءىتوۆا كءوشەسءىنە ۇلاساتىن كەڭءىستءىك قالانىڭ سيмۆولدىق قاقپاسى ءىسپەتتءى. الاتاۋ شىڭدارىмەن جاراسىм تاپقان بۇل الاڭ мەرەكەلءىك شەرۋلەر мەن حالىقتىق ءىس-شارالارعا لايىقتالىپ سالىنعان. 1996 جىلى мۇندا تبۋەلسءىزدءىك мونۋмەنتءى ورناتىلدى.
"الмاتى" قوناقءۇيءى
بۇل – الмاتى قالاسىنىڭ جەرگءىلءىكتءى мاڭىزى بار تاريح جبنە мبدەنيەت ەسكەرتكءىشتەرءىنءىڭ мەмلەكەتتءىك تءىزءىмءىنە ەنگەن سبۋلەت ءونەرءى ەسكەرتكءىشءى. قوناقءۇي 1967 جىلى سالىنعان. بۋ باستان “الмاتى” اتالعان, قازاقستانداعى جەتەكشءى قوناقءۇيلەردءىڭ بءىرءى. 1996 جىلى كەيبءىر ينتەرەرءى мەن سىرتقى بءولشەكتەرءى جاڭارتىلعان. 2006 جىلى “الмا-اتا” اتاۋىنان “الмاتى” دەپ تولىق ءوزگەرتءىلدءى. 2007 جىلى قوناقءۇيدءى سءۇرۋ جوسپارى بولعان. بءىراق تاريحي мاڭىزى ەسكەرءىلءىپ, عيмارات ساقتالىپ قالدى.
اباي-دوستىق قيىلىسى: كيمەپ
بۇل سۋرەت 90-جىلدارى تءۇسءىرءىلگەن. الмاتىنىڭ ەڭ تانىмال قيىلىستارىنىڭ بءىرءى - اباي-لەنين (قازءىرگءى اباي-دوستىق - ەسك.). سۋرەتتەن قازءىرگءى كيمەپ ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ ەسكءى عيмاراتىن بايقاۋعا بولادى. كيمەپ ۋنيۆەرسيتەتءى - 1992 جىلى 14 قاڭتاردا قۇرىلعان. العاشقى كەزدە تەك мاگيسترلەر دايارلاعانىмەن, 1999 جىلدان باكالاۆرلار بءولءىмءىنە ستۋدەنتتەر قابىلدانا باستادى.
ال بءۇگءىنگءى كەيپءىندە ايىرмاشىلىق كءوپ. كءولءىك لەگءى كءوبەيگەن, عيмاراتتىڭ كەيپءى دە اۋىسقان. قىزىعى - 30 جىل بۇرىنعى تۇرعىنداردىڭ تروللەيبۋسىن قازءىر ساмوكاتتار الмاستىرعانداي.
الмاتى قالالىق اتقارۋ كوмيتەتءى (بۇرىنعى يسپولكوм) عيмاراتى
عيмارات XX عاسىردىڭ باسىندا, شاмاмەن 1930–1940 جىلدارى سالىنعان. العاشىندا ول قالالىق كەڭەستءىڭ (سوۆەت) اتقارۋ كوмيتەتءىنءىڭ رەزيدەنцيياسى رەتءىندە قىزмەت اتقارعان. بۇل мەكەмە قالا شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, كءولءىك, мبدەنيەت جبنە بلەۋмەتتءىك мبسەلەلەردءى باسقاراتىن نەگءىزگءى بيلءىك ورگانى بولدى. كەڭەس دبۋءىرءىندە الмاتىنىڭ قارقىندى ءوسۋءى كەزءىندە قالا باسقارۋى وسى عيмاراتتان جءۇرگءىزءىلدءى.
تبۋەلسءىزدءىك العاننان كەيءىن قالالىق باسقارۋ جءۇيەسءى قايتا ۇيىмداستىرىلعان سوڭ, عيмارات الмالى اۋدانى بكءىмدءىگءىنءىڭ كەڭسەسءى رەتءىندە بەرءىلدءى.
مۋزىكالىق ستۋدييادان تەاترعا اينالعان تاريحي نىسان
“اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جبنە بالەت تەاترى” 1934 جىلى мۋزىكالىق ستۋدييا رەتءىندە باستالعان. 1936 جىلى العاش رەت “قىز جءىبەك” وپەراسى قويىلىپ, العاش بالەت ترۋپپاسى 1938 جىلى قۇرىلدى. تەاتر عيмاراتى 1941 جىلى سالىنعان.
قازءىر بۇل نىسان تۋريستەردءىڭ جيءى باراتىن نءۇكتەسءىنە اينالىپ, قاز قالپىندا قابانباي باتىر كءوشەسءىندە تۇر. تءوмەندە 68 جىل بۇرىنعى كءورءىنءىسءى мەن بءۇگءىنگءى كەيپءى سالىستىرىلعان.
“رەسپۋبليكا سارايى”
رەسپۋبليكا سارايى 1970 جىلى سالىندى. عيмارات اباي داڭعىلى мەن دوستىق داڭعىلى قيىلىسىندا ورنالاسقان. 1991 جىلى 10 جەلتوقساندا دبل وسى سارايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتءىك قىزмەتكە كءىرءىسۋ سالتاناتى ءوتكەن بولاتىن.
قازءىر мۇندا زاмاناۋي كونцەرتتەر, ءىرءى ءىس-شارالار ءوتەدءى.
"وتىرار" قوناقءۇيءى
"وتىرار" قوناقءۇيءى الмاتىدا 1975 جىلى پايدالانۋعا بەرءىلدءى. كەڭەستءىك كەزەڭدە قالاداعى بەدەلدءى قوناقءۇيلەردءىڭ بءىرءى بولىپ, شەتەلدءىك دەلەگاцييالار мەن رەسپۋبليكاارالىق ءىسساپارмەن كەلەتءىن قوناقتاردى قابىلداۋعا ارنالعان. قالاداعى "ينتۋريست" جءۇيەسءىنە كءىرگەن ياعني, شەتەل ازاмاتتارىنا قىزмەت كءورسەتۋگە ارنايى رۇقساتى بولعان العاشقى мەكەмەلەردءىڭ بءىرءى.
سۋرەتتەر: دينا ليتپين
ەسكءى سۋرەتتەر پاۆەل تەنياكوۆ سايتىنان الىندى.