Baǵzydan-aq sózdíń qūdíretín túsíngen, sózge toqtaǵan, sózdí qadírlegen halyq bolǵanymyz tarıhymyzdan tanys. Ár sózíne mán beríp, oılanyp aıtqan ata-babamyz abaısyz áńgímeden, ańdamaı sóıleuden ūrpaǵyn ylǵı saqtandyryp otyrǵan. «Tíl tas jarady...», «Períshte ámın dep qoımasyn» degen eskertulerdí aıtqan qazaq 32 tísten shyqqan sózdíń kókke kóterílíp qabyl bolatynyna sengen. Jaǵymsyz nárseníń, keıbír aurudyń atyn atamaıtyn tabu sózdí qoldanuy da beker emes ekeníne kóz jetkízesíń. Bar ómírí halyqtyń kóz aldynda ótken keı tūlǵanyń qazasyna auzynan shyqqan sózíníń dál kelgeníne qaıran qalasyń, būl sonda sózdíń kıesí me, álde mamandar aıtyp júrgen mıǵa ornatylǵan «programma» ma?
Bar qazaqqa tanys mūzbalaq Mūqaǵalıdy mysalǵa alsaq, Maqataev «Ózímníń esebímshe...» degen óleńínde:
«Ózímníń esebímde,
Men bıyl dál qyryqtyń beseuínde.
Kím bíledí...
Endígí qalǵan ómír,
Neshe jylǵa jeterín,
Neshe kúnge
Ūmyt bolyp esebíń de, ósegíń de,
Ūıyqtap ketsem bolǵany tósegímde,
Qyryqtyń beseuínde...» deıdí jáne dál ózí jazǵandaı 45 jasynda kóz jūmady.
Al osy Mūqaǵalıdyń sózíne jazylǵan kompozıtor Gúlnár Dáukenovanyń «Kúreń kúz» ánín oryndauǵa kezínde kóp ánshíníń júregí daualamapty degendí estígenbíz, osy ánníń jalǵyz oryndaushysy bolǵan án álemíníń Aqbayany – Mádına Eralıeva ómírden ótkende qarasha aıy edí.
«Kúp-kúreń meníń reńím,
Qosh endí, qosh bol, kúreń kúz.
Jaz keler jáne jap-jasyl
Jaqsylyq taǵy tílermíz,
Jadyrap ómír súrermíz
Qosh endí, qosh bol, kúreń kúz.
Qosh endí, qosh bol, kúreń kúz,
Kúreń mūń saǵan jíberdím.
Kúlermín dep em, túnerdím
Bílermín, qalaı bílermín?
Jyrtylyp jatyr kúreń jer
Kúreń jer – tozǵan kílemder
Kúreń tau, anau kúreń bel
Kúreń bel jıǵan kílemder
Jaz keler jáne jap-jasyl,
Jasauyn jerdíń túgender.
Qosh endí, qosh bol, kúreń kúz
Aq qysty tezdep jíbergíz
Aq qystaı appaq bír elmíz,
Shıryǵyp, bíraz, júrermíz
Shynyǵyp ómír súrermíz
Qosh endí, qosh bol, kúreń kúz» - būl ánníń sózí de qoshtasuǵa arnalǵan azaly jyr sıpatty este qaldy. Tuǵan jerí Qazalydan qaıtar jolda kóz jūmǵan Mádına Eralıevanyń sońǵy saparynda qasynda bolǵan kúıeu balasy Oralbaı Ábdíqadyrmen tíldeskenímde ánshíníń kólígínde apatqa ūshyraǵan sátte taǵy da Mūqaǵalıdyń sózíne jazylǵan «Rızamyn saǵan taǵdyrym» áníníń shyrqalyp tūrǵanyn aıtty.
Taǵy da kórdím,
Taǵy da kórem tań nūryn,
Ayazyn qystyń ,
Ayauly jazdyń jańbyryn.
Altynǵa, meılí, tolmaı-aq qoısyn sandyǵym,
Rızamyn saǵan!
Rızamyn saǵan, taǵdyrym!
Sharshaǵan shaqta,
Shaqyryp sení jekpe-jek,
Basyma meníń,
Baqyttan basqa tókpe dep,
Taǵdyrym, saǵan
Júríppín bosqa ókpelep.
Óshpesteı etíp,
Ómírdíń jazǵan būl zańyn,
Túsínbeı keıde
Tosyrqap meníń júr janym.
Keudemde myna
Ózíń syılaǵan bír jalyn,
Lapyldap jatyr,
Taǵdyrym, saǵan rızamyn! – degen sózdíń de aıtyluynda bír tylsymnyń bary anyq.
Bard-ánshíníń bíregeıí Tabyldy Dosymovtyń da ómírí ózíníń shyǵarmashylyǵymen tūtasyp ketken.
«Atyńdy seníń aıtamyn án qylyp nege,
Qozym-au deshí kúlímdep Bayandaı maǵan.
Tírlíktí mynau, janym-aı, máńgílík deme,
Ūıyqtap ketsem bír kúní oyanbaı qalam.
Oyanbaı qalam, būl shyndyq, ūryspa qarǵam,
Shólmek-tírlíktíń belgílí qūlaı synary...
Gıtaramdy alyp eleusíz būryshta qalǵan,
Bauyryńa basyp egílíp, jylaısyń álí...», dep ándetken Tabyl ánshí de ózí jazǵandaı bír kúní «ūıyqtap ketíp, oyanbaı qaldy da, qaldyryp mynau jalǵan dúnıení, kelmeske máńgí-baqı attandy».
«Qorqyttar qūtylmaǵan būl ólímnen,
Tabyldyń qūtyluy qıyn shyǵar…
Bíz túgíl qūtylmaǵan alyp Abaı,
Bílmedím o dúnıeníń halí qalaı?
Bír kezdegí Tabyldyń ání eken dep,
Sońymnan zarlap júrsín qalyń Adaı…
Jígítter, artyq aıtsam kíná taqpa,
Bataıyq kúlíp-oınap raqatqa.
Ómírden kárí de óter, bárí de óter,
Berílgen ómír bízge «prokatqa»…deuí de – ózíne aldyn ala óleńmen shyǵarǵan «úkímí» sıyaqty.
Aıtys óneríníń aspanynan qūıryqty jūldyzdaı aǵyp túsíp, orda būzar 30 jasqa da jetpeı, qyrshynynan qıylǵan aıtysker aqyn Orazaly Dosbosynov ta bír sóz saıysynda:
«Atym Oraz bolǵanmen,
Otyzdan jasym aspaǵan.
Iegín saqal jappaǵan.
Súıínbaımyn, Jambylmyn,
Tańjaryqpyn, Sharǵynmyn,
Basynan sóz aspaǵan», dep jyrlapty. Orazalymen aıtys alamanynda qatar júrgen tūstasy, aqyn Aınūr Tūrsynbaeva : «Orazaly Dosbosynov degen alapat aqyn dosym kóbínese sózdí: «Atym Oraz bolǵanmen, Otyzdan jasym aspaǵan, Iegín saqal jappaǵan» dep bastaıtyn... Shynynda jasy otyzdan aspady, nebárí 29 jasynda jaryq dúnıemen qosh aıtysyp kete berdí. Keıín Oraldan Asylbek Ishanov degen aqyn bala shyqty. Sol bala ózíníń eń sońǵy aıtysynda: «Bír kúnde bes aqynmen, Aıtysyp bárín jeńetín, Orazalynyń jolyn ber» dep jyrlaǵan eken. Arada kóp uaqyt ótpeı jap-jas Asylbek tura Orazaly aǵasy qūsap jol apatynan qaza tapty. Ataqty Jáníbek Kármenovtyń keremet termesí bar, sol termeníń íshínde «Jalǵyz shyqpa saparǵa, ókíníshte qalarsyń» degen joldar bar. Sol Jáníbek aǵamyzdyń jolǵa jalǵyz shyǵyp ketíp júregí toqtap qalyp, jol apatyna ūshyrap qaıtys bolǵanyn bíreu bílíp, bíreu bílmes... Ataqty Mūqaǵalıdyń da: «Ūıyqtap ketsem bolǵany tósegímde, Qyryqtyń beseuínde» degen óleńí bar.. Aqıyq aqyn shynynda 45 jasynda dúnıeden ótken edí. Sózdíń kıesí bar. Qyrshynynan qıylǵan Denıs Tennen «sportta qaı jasqa deıín júresíń?» dep sūraǵanda, «25 jasqa deıín» dep jauap bergen. Onyń 25 ke jetpeı qaza tapqany esteríńízde shyǵar...» dep jazdy.
Bíz osy jazylǵannnyń bárín saraptaı kele, mı programmasy, sóz qūdíretíníń ǵylymı jaǵyn zerttep júrgen neırokouch Aınara Baıjannyń píkírín sūraǵan edík:
Neıroǵylymda dáleldengen bír fakt bar: adam estígen sózdí, tyńdaǵan áuendí qaıta-qaıta oıǵa salǵanda, sezímmen aıtqanda mı ony «baǵdarlama» retínde qabyldaıdy. Mıǵa báríbír, ol qazír bar ma, joq pa, mı qıyaldaǵy obrazdy shynaıy sıgnal retínde qabyldaıdy. Sondyqtan júıke júıesí, gormondyq orta, típtí júrektíń soǵysy sol obrazben úılesíp ózgeredí. Kvanttyq órís zańy boıynsha, sana qaıda baǵyttalsa, energıya soǵan qaraı aǵady. Án tek dybys emes, vıbratsıya. Sóz jaı aıtylǵanda magnıt emes! Sezímmen, emotsıyamen aıtylǵanda jáne kóp qaıtalanǵanda, ómírge sol oqıǵa túrínde keledí. Mı programmasy, sóz qūdíretí degen taqyryp psıhologıyada beısanalyq senímder dep kórsetíledí, būl ǵylymda oǵan naqty dálel joq, būl kouchıngte qarastyrylatyn ruhanı taqyryp. Qazaqy fılosofıyada da «Tíl tas jarady, tas jarmasa bas jarady» degen túsíník bar, sóz oıdan shyǵady, oıda joıqyn kúshke ıe úlken energıya bar. Kez kelgen sóz ózdígínen oryndalyp ketpeıdí, oǵan sezím qosylǵanda ǵana magnıt áserí bolady, joıqyn kúshtí jasaıtyn osy sezím. Al óner ıelerí, shyǵarmashylyq ókílderí sózdí jaı aıtyp qoya salmaıdy, olar sezímge berílgísh, mysaly Mádına Eralıeva barlyq ánín emotsıyamen aıtqan ánshí. Joǵaryda aty atalǵan óner ıelerí ómírmen sezímge beríle qoshtasty dep oılaımyn. Kvanttyq fızıka turaly aıtatyn neırobıolog Djo Dıspenza kóńíldí nemese qaıǵyly adamnyń aıtqan sózí oryndalyp ketedí degen teorıyany aıtqanda, mıdy zerttegen neıromamandar osy ıdeyany moıyndaǵan.