Ǵylymı taǵylymdama kóbine kásibı bilimdi tereńdetý, akademıalyq jelilerdi keńeıtý jáne zertteý ádistemesin meńgerý quraly retinde sıpattalady. Alaıda sońǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq zertteýlerde mundaı saparlardyń beıresmı, turmystyq deńgeıdegi yqpaly da mańyzdy faktor retinde qarastyryla bastady. Meniń AQSH-taǵy taǵylymdamam osy tujyrymdy naqty tájirıbe arqyly dáleldedi.
Amerıkaǵa kelgen kezde men bul sapardy ýnıversıtettik orta, ǵylymı jumys jáne tildik tájirıbemen baılanysty josparladym. Al turmys, ómir súrý keńistigi men adamaralyq qarym-qatynas qosalqy másele bolyp kórindi. Degenmen birneshe aı turatyn amerıkalyq úıdiń tabaldyryǵyn attaǵan sátten bastap taǵylymdamanyń mazmuny tek akademıalyq emes, áleýmettik-mádenı sıpat ala bastady.
Alǵashynda bul úı men úshin bóten mádenıettiń jabyq keńistigi edi. Al úı ıesi úshin ol - ómirbaıandyq jadymen, otbasylyq tarıhpen, kúndelikti rıtýaldarmen toly orta. Fransýz sosıology Per Býrdeniń «kúndelikti tájirıbe arqyly qalyptasatyn habitus» uǵymy dál osy jaǵdaıdy sıpattaıdy: turmystyq orta adam qundylyqtaryn kózge kórinbeı qalyptastyrady. Ýaqyt óte kele men bul úıdiń ózime de tanys, tipti jaqyn keńistikke aınalyp bara jatqanyn sezindim.
Bir keshte úı ıesi - Patrısıa Lýıza Býrkart - maǵan óziniń ómirbaıany jazylǵan qoljazbany usyndy. Bul sát jeke senimniń kórinisi ǵana emes, sonymen qatar zertteýshi úshin mańyzdy derek kózi boldy. Ómir tarıhy (life history) ádisi áleýmettik ǵylymdarda belgili bir qoǵamdy jeke taǵdyr arqyly túsinýge múmkindik beredi (C. Wright Mills, micro–macro connection).
Patrısıa - HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy amerıkalyq orta tap ókiliniń tıptik, biraq sonymen birge dara beınesi. Ol Orta Batystyń eńbekqor, tártipke negizdelgen otbasynda dúnıege keldi. Ákesiniń ınjenerlik oılaýy men eńbek etıkasy, anasynyń ónerge, ádebıetke jáne estetıkaǵa jaqyndyǵy Patrısıa tulǵasynyń eki mádenı negizin qalyptastyrdy. Bul - amerıkalyq qoǵamdaǵy rasıonaldyq pen shyǵarmashylyqtyń qatar ómir súrýiniń mysaly.
Otbasynyń Kalıfornıaǵa kóshýi Patrısıanyń dúnıetanymyn keńeıtti. Apelsın toǵaılary, únemi salynyp otyrǵan úıler, biraq ózgermeıtin kún tártibi - keshki ortaq as - amerıkandyq otbasy modeliniń mańyzdy elementterin kórsetti. Munda eńbek, tártip jáne komýnıkasıa teń dárejede baǵalanady. Bul jaǵdaı M. Veber sıpattaǵan protestanttyq eńbek etıkasynyń turmystyq deńgeıdegi kórinisi retinde qarastyrylýy múmkin.
Anasynyń yqpalymen Patrısıa óner men qozǵalysty ómir saltyna aınaldyrdy. Jasóspirim shaqta kásibı baletke bet burý múmkindigi bola tura, ol joǵary bilimdi tańdady. Ýnıversıtette tarıh mamandyǵyn ıgerýi onyń jeke taǵdyr men qoǵamdyq prosesterdiń baılanysyna qyzyǵýshylyǵyn kórsetti. Bul tańdaý keıingi kásibı jolyna da áser etti.
Eresek ómirinde Patrısıa bilim berý salasynda eńbek etip, aǵylshyn jáne ıspan tilderinde oqýdy úıretti. Kóptegen shákirtteri úshin oqý - áleýmettik mobıldiliktiń quralyna aınaldy. Bilimniń «áleýmettik lıft» retindegi róli týraly teorıalar onyń praktıkalyq qyzmetinde naqty kórinis tapty. Sonymen qatar, ol jeke qyzyǵýshylyqtaryn - bı, ádebıet, tabıǵatpen baılanys - úzbeı saqtady.
Patrısıanyń ómir joly - geografıalyq jáne ishki mıgrasıa tarıhy. Santa-Krýz, Oregon, Devıs - árbir keńistik onyń tulǵalyq damýyna áser etti. Bul mobıldilik qazirgi amerıkalyq qoǵamǵa tán qubylys retinde qarastyrylady. Búginde zeınet jasyna jetse de, ol jańa tilder úırenip, jazady, saıahattaıdy. Onyń Qazaqstanǵa barý týraly oıy - mádenı almasýdyń tek ınstıtýsıonaldyq emes, adamdyq deńgeıde júzege asatynyn kórsetedi.
Men úshin bul amerıkalyq úı taǵylymdamanyń áleýmettik-mádenı zerthanasyna aınaldy. Qaıtar kún jaqyndaǵan saıyn, men bul tájirıbeniń ǵylymı bilimmen qatar, mádenı sezimtaldyq pen adamı jaqyndasýdy qalyptastyrǵanyn aıqyn túsindim.
Bul tájirıbe ǵylymı taǵylymdamanyń tek kásibı emes, mádenı-áleýmettik qundylyǵyn kórsetedi. Bóten úıde ómir súrý - mádenıetterdiń shynaıy toǵysý núktesi. Mundaı mıkrodeńgeıdegi qarym-qatynastar arqyly «Amerıka» dereksiz uǵymnan naqty adamdyq beınege aınalady. Jeke ómir tarıhy arqyly ulttyń qundylyqtary, eńbek etıkasy jáne dúnıetanymy ashylady. Osy turǵydan alǵanda, bir shańyraq astynda qalyptasqan dostyq — mádenı ıntegrasıanyń eń tıimdi ári tabıǵı formalarynyń biri.
Raıhan Erkebaı,
medısına ǵylymdarynyń kandıdaty,
«500 ǵalym» jobasy boıynsha
«Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty,
Kalıfornıa ýnıversıteti, Devıs, AQSH