Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń bazasynda iske qosylǵan Farabi Super Computer ortalyǵy ǵylym men tehnologıa salasyndaǵy jańa múmkindikterdi ashyp otyr, - dep habarlaıdy Aqshamnews.kz.
Aıgerim Esimhannyń «AI Ǵylym» baǵdarlamasynda ortalyq dırektory Ámirhan Temirbaev pen QazUÝ-dyń Kompúterlik ǵylymdar kafedrasynyń meńgerýshisi Nurıslam Qasymbek sýperkompúterdiń qalaı jumys isteıtinin, onyń ǵylymǵa, memlekettik esepteýlerge jáne jas ǵalymdarǵa berer múmkindigin túsindirdi.
Farabı sýperkompúter ortalyǵy qalaı quryldy?
Farabı sýperkompúter ortalyǵy Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy úkimetaralyq kelisim negizinde iske asqan. Ámirhan Temirbaevtyń aıtýynsha, bul kelisimge 2019 jyly Qazaqstan Prezıdenti Qytaıǵa sapary kezinde qol qoıǵan. Al 2024 jyly Qytaı basshylyǵynyń Qazaqstanǵa resmı sapary barysynda kelisim qaıta jańartylyp, sonyń nátıjesinde sýperkompúter elge jetkizildi.
Sýperkompúterdi ornalastyrý úshin QazUÝ bazasynda arnaıy derekter ortalyǵy salynǵan. Qazirgi tańda júıe tolyq iske qosylyp, bir aıǵa jýyq ýaqyt jumys istep tur. Ázirge naqty ǵylymı nátıjeler jarıalanbaǵanymen, ortalyq memlekettik organdarmen jáne mınıstrliktermen birlesip esepteýler júrgize bastaǵan.
Sýperkompúter aýa raıyn dál boljaýǵa múmkindik beredi
Farabı sýperkompúteriniń alǵashqy jobasy aýa raıyn dál boljaýǵa baǵyttalǵan. Ortalyq «Qazgıdromet» uıymymen birlesip jumys istep jatyr. Qazirgi tańda bul mekeme sýperkompúter bolmaǵandyqtan, aýa raıyn negizinen oblys ortalyqtary deńgeıinde ǵana boljaı alady. Al sýperkompúter kómegimen Qazaqstannyń barlyq óńirine naqty ári dál boljam jasaýǵa múmkindik bar. Ámirhan Temirbaevtyń aıtýynsha, bul baǵyttaǵy alǵashqy esepteýler júrgizilip jatyr jáne nátıjesi tıimdi bolady dep kútilýde.
Nurıslam Qasymbek bul prosestiń modeldeýge negizdeletinin túsindirdi. Eger esepteý qýaty jetkiliksiz bolsa, erteńgi kúnniń aýa raıyn birneshe kúnnen keıin ǵana alýǵa týra keledi, al ol kezde aqparat ózektiligin joǵaltady. Sondyqtan sýperkompúter esepteýlerdi jedeldetip, der kezinde naqty boljam jasaýǵa múmkindik beredi.
Sýperkompúterdiń qýaty qandaı?
Farabı sýperkompúteri – gıbrıdti júıe. Onyń ónimdiligi 2000 teraflopsqa teń. Bul qarapaıym kompútermen salystyrǵanda shamamen 10 myń ese joǵary qýat degen sóz.
«Sýperkompúterdiń basty artyqshylyǵy – ýaqyt únemdeý. Buryn bir esepti shyǵarý úshin on kún qajet bolsa, endi ony bir nemese on saǵatta oryndaýǵa bolady. Qazgıdromet sıaqty mekemeler úshin bul búkil el aýmaǵyn qamtıtyn naqty esepteýler júrgizýge jol ashady», – dedi Ámirhan Temirbaev.
Ortalyq ókilderi sýperkompúterdi paıdalaný úshin stýdentter men jas ǵalymdarǵa esik árdaıym ashyq ekenin aıtty. Kelip, tájirıbe jınaqtaýǵa, óz esepterin júrgizýge múmkindik bar.
Sýperkompúter qaı salalarda qoldanylady?
Sýperkompúter tek bir salamen shektelmeıdi. Ol bıologıa, hımıa, fızıka, bıoınformatıada da keńinen qoldanylady. Nurıslam Qasymbektiń sózinshe, modeldeý ǵylymnyń barlyq baǵytynda qajet.
QazUÝ-da bıyldan bastap baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý aıasynda jańa jobalar iske qosylǵan. Bul jobalarda bıoınformatıkalyq esepterdi sheshý úshin Farabı sýperkompúteri qoldanylady.
Jas ǵalymdarǵa qandaı múmkindik bar?
Ámirhan Temirbaevtyń aıtýynsha, qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha bar bolǵany 3 sýperkompúter bar. Bul endi shyǵyp jatqan tehnologıa bolǵandyqtan, aqparattandyrý az. Sol sebepti ol týraly kóp jastar bilmeýi múmkin. Dese de, sýperkompúter jas ǵalymdarǵa da qoljetimdi.
«Jas zertteýshiler granttyq jáne qarjylandyrý konkýrstaryna qatysyp, jobalaryn usyna alady. Eger joba jeńip shyqsa, sýperkompúterde óz algorıtmderin jasap, kúrdeli esepteýler júrgizýge múmkindik alady», – deıdi Ámirhan Temirbaev.
Ol jastardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary ekenin atap ótti. Sońǵy tórt jylda Qazaqstanda ǵylymdy qarjylandyrý 3,5 esege artqan. Sonyń nátıjesinde jalaqy da, ǵylymı jobalardyń sany da kóbeıgen. Sonymen qatar memleket tarapynan «Jas ǵalym» baǵdarlamasy iske qosylǵan. Degenmen ǵylmadaǵy jetistikter men jastardyń qyzyǵýshylyqty odan ári arttyrý úshin qarjylandyrý kólemin kóbeıtý qajet.
Sýperkompúter jumys barysynda kóp jylý bóledi. Nurıslam Qasymbek energıanyń basym bóligi júıeni salqyndatýǵa jumsalatynyn aıtty.
«Buryn aýa arqyly salqyndatý qoldanylsa, qazir sý arqyly salqyndatý keńinen taraǵan», – dedi ol.
Ámirhan Temirbaevtyń aıtýynsha, Fınlándıa, Norvegıa sıaqty elder sýperkompúterlerdi salqyn aımaqtarda ornalastyrady. Sebebi sýperkompúterge qajetti energıa kózi jylýdy sýytýǵa ketedi. Al eger ony sýyq jerge ornalastyrsa, ony sýytýdyń qajeti bolmaıdy. Bul energıany únemdeýge múmkindik beredi.
«Qazaqstandyq sýperkompúter» degen uǵym bul júıeniń Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqanyn ǵana bildiredi. Ol tolyqtaı elimizde jasalǵan tehnologıa emes. Sebebi sýperkompúterge qajetti negizgi jabdyqtar men chıpter Qazaqstanda óndirilmeıdi», – dedi Nurıslam Qasmbek.
Farabı sýperkompúteri álemdik «top-500» reıtıńine kirmeıdi
Ámirhan Temirbaev damyǵan elderdiń barlyǵynda derlik sýperkompúterler bar ekenin, al eń qýattylary AQSH-ta shoǵyrlanǵanyn aıtty. Onyń sózinshe, álemdegi eń myqty sýperkompúterlerdiń «top-500» reıtıńi bar.
«Bul reıtıńke Farabı sýperkompúteri kirmeıdi. Onyń ónimdiligi boıynsha ózimiz júrgizgen baǵalaý nátıjesinde, shamamen 650-orynda tur», – dedi ol.
Álemdik reıtıńke ený úshin qomaqty qarjylandyrý qajet. Sýperkompúterdiń negizgi tehnologıalary Qazaqstanda óndirilmeıdi, sondyqtan mundaı júıeler sheteldik kompanıalardan satyp alynady. Qarjy jetkilikti bolsa, qýatty sýperkompúter alyp, álemdik reıtıńke kirýge bolady. Alaıda ortalyqtyń basty maqsaty reıtıńke ený emes.
«Bizdiń maqsat – bar múmkindikti tıimdi paıdalaný. Farabı sýperkompúteriniń qýaty 2000 teraflops. Eger osy resýrsty tolyq júktep, memlekettik organdarǵa, mınıstrlikterge jáne ǵalymdarǵa naqty esepteýler júrgize alsaq, osynyń ózi úlken jetistik», – deıdi Ámirhan Temirbaev.
Mátinin redaksıalaǵan: Jadyra Ádilbekqyzy