Jaz aılary - qazaq úshín toı mausymy. Al qazaqtyń toıy - ūlttyń quanyshy men saltanaty, yqylym zamannan kele jatqan mádenıet pen dástúrdíń aınasy. Alaıda keıíngí jyldary ūlttyq bolmysymyzdyń dání sanalatyn keıbír salt-dástúrler toıdan shettetílík bara jatqandaı. Būl jaıly tarıhshy-etnograf Berdaly Ospanmen áńgímelesken edík. Tolyǵyraq Aqshamnews.kz tílshísíníń materıalynan oqyp, bílíńíz.
Berdaly Ospan
tarıhshy-etnograf
Toıbastar ání nege aıtylmaı barady?
Berdaly Ospannyń aıtuynsha, qazírgí toılarda jıí kezdesetín toıbastar dástúrí óz mánín joǵaltyp barady. Būryn toıbastar tek syılyq tabystau emes, eń aldymen ruhanı mazmūny bar án-jyr arqyly jasalatyn. Onda toı ıesíníń ata-babasy, el qorǵaǵan batyrlary, áulettíń qadírlí qarıyalary jaıly jyr aıtylyp, sol arqyly ūrpaqtar sabaqtastyǵy men áulettíń ardaqty joly dárípteletín.
“Búgínde būl dástúr tek materıaldyq qūndylyqpen ólshenetín boldy. Ruhanı jaǵy kómeskí tartyp qaldy. Qazírgí toılarda toıbastar ūǵymy tek syılyqpen sabaqtasatyn boldy. Bíz onyń negízgí mánín qaıta jandandyruymyz kerek”, – deıdí etnograf.
Toı tarqar – ūmyt qalǵan alǵys dástúrí
Toıdyń sońynda aıtylatyn "toı tarqar" dástúrí de ūmytyla bastady. Būl – toıdy ūıymdastyruǵa atsalysqan jandarǵa alǵys bíldíretín, rızashylyq nıetpen jasalatyn áńgíme men tílek. Toı ıesí sol kúngí quanyshtyń mánín, kímder qol ūshyn sozǵanyn, toıdyń qalaı ótkenín aıtyp, kelgen qonaqtarǵa rızashylyǵyn bíldíretín.
“Kel demek bar, ket demek joq” degen sóz osy tūsta beker aıtylmaǵan. Būl – qazaqtyń qonaqqa degen qūrmetíníń kórínísí. Qazír kóp toıda toı ıelerí jıyn sońynda tílek aıtyp jatady. Būl ūqsas dástúr. Bíraq naqty "toı tarqar" dep atalatynyn eske salyp, qaperímízde ūstaǵanymyz abzal”, – deıdí Berdaly Ospan.
"Otqa maı qūyudy shırk deıtínderdíń ózí – shírík"
Etnograf qazírgí qoǵamda jıí synǵa ūshyrap júrgen otqa maı qūyu dástúríníń de mánín ashyp berdí. Kópshílík būl árekettí dínı tūrǵydan "shırk" dep qabyldap, ony teríske shyǵaruǵa tyrysady. Alaıda ǵalymnyń píkírínshe, būl – qazaqtyń kóne dúnıetanymynan tuǵan yrym.
“Barlyq qazaq mūsylman boldy degen túsíník shartty. Qazaq – ejelden ózíndík senímmen, tabıǵatpen úndestíkpen ómír súrgen halyq. Otqa maı qūyu – Jaratqannan tílek tíleu men jaqsylyq shaqyrudyń sımvoly. Būl – salttan jeruden tuǵan qorqynysh emes, ony túsínbeuden tuǵan adasushylyq. Kóbí qazír mūny ūmytyp barady”, – deıdí ol.
Etnograf būl dástúrdíń kórkemdík túrde “Qyz Jíbek” fılmínde óte dūrys kórsetílgenín de atap óttí.
"Salt būrmalanyp jatqan joq, beıímdelíp jatyr"
Berdaly Ospan salt-dástúrlerge qoǵam tarapynan jıí syn aıtylatynyn joqqa shyǵarmaıdy. Bíraq ony būrmalau emes, beıímdelu úderísí dep túsínuge shaqyrady. Onyń aıtuynsha, dástúrlerdíń qatty ózgeruí tabıǵı qūbylys, sebebí Qazaqstan aumaǵy keń, al ár óńírdíń ózíndík erekshelígí bar.
Mysaly, betashar saltynda oqtaudy kíshkentaı ūl balaǵa ūstatu nemese dombyramen qosa bayan, akkordeon sıyaqty aspaptardy qoldanu – būl būrynǵy saltqa qarsy kelu emes, jańǵyru, keńeyu belgísí.
“Būl 20 ǵasyrda paıda bolǵan qūbylys. Jańa aspaptardyń qosyluy – muzykalyq mádenıetímízdíń damuynyń belgísí. Salt degen – qatyp qalǵan qaǵıda emes. Ol – tírí aǵza sıyaqty, zamanǵa beıímdelíp otyrady”, – deıdí etnograf.