Osy kúní qazaq tílíndegí ánder sany jaǵynan qajettílík pen sūranysty bírshama ótep tūr. Būryn sheteldík yrǵaq pen áuenge áues bolǵan tyńdarman búgínde otandyq oryndaushylardyń ánderíne den qoya bastaǵan syńaıly. Būl betbūrysqa qarap, jastar án arqyly qazaqtyń tílín de boılaryna síńíredí degen úmít te joq emes. Bíraq...
Bíraq án mátíníníń báríníń bírdeı sapasy syn kóteredí deuge kelmes. Būl turaly tíl janashyry, fılolog, oqytushy Aryn Qūnanbaıūly kóńílge qonymdy oıyn aıtyp júr. Aqshamnews.kz tílshísí mamannyń án mátínderíne qatysty aıtqan synı eskertpelerdí tyńdap kórdí.
Aryn Qūnanbaıūly qazír jıí aıtylatyn, jastar arasynda hıtke aınalǵan án mátínderíne zer salyp, tíldík qatelerden bólek, kórkemdík mánníń jūtańdyǵy men orynsyz sóz qoldanysyna nazar audarady.
"Sózdíń maǵynasy sūıyldy, qosymsha mán men ústeme ún azaıdy. Qazír án mátíníníń mánín áuenge syıdyru, taktíge jyǵyp beru basym. Būl - qazaqtyń sóz óneríne, sóz saptau mádenıetíne jasalǵan qysym", - deıdí ol.
Aqshamnews.kz tílshísí Narikbi Live youtube-arnasynda shyqqan sūhbattardyń bírínde Aryn Qūnanbaıūlynyń keıbír ánderge qatysty jasaǵan taldauyn tyńdap, túrtíp alǵan oıǵa oralymdy tūstaryn ūsynbaqshy.
1. "Kúıím" ání. Oryndaushy – Alem. Zertteushí maman taqyrypty "Kúıím" deudíń ózí dūrys emes deıdí.
"Meníń kúıím dep qana beruge bolmaıdy. Meníń qalyp kúıím, júrek kúıím, taǵy basqasha bergen dūrys. Būl jerde ol ózíníń sezímín, qalyp kúıín aıtyp otyr", - dedí ol.
"Óleńíníń osy joldarynda sózden basqasynyń bárí bar. "Mekendep túrlí meken" degení – tavtologıya. Adam mekendemeıdí. "Mekendep" degendí ań-qūsqa, haıuanatqa qatysty aıtsa bolady. Adam ómír súredí, baryp-qaıtady, júredí, sol jerde tūrady. Meken etudí taıpaǵa, jūrtqa, kópshílíkke qoldanady. Kórkem shyǵarmada uájdí-uájsíz auytqu degen bar. Auytqyp jatqan kúnníń ózínde mekendep degendí basqa bír qūbylysqa qaratyp aıtsa bolar, bíraq būl jerdegí tírkes anyq, ashyq oıdyń jūtańdyǵy", - dep taldaı kele:
"Úmítíp úzílíp, taptadym" degen jerí qate ekení onsyz da túsíníktí. Men endí qoıdym núkte deıdí. Bastalmaı jatyp qandaı núkte qoıyp otyr?", - dep jalǵastyrady ol.
"Būl jerde jaı ǵana sózdí súıkeı salǵan ǵoı. Būl jerde ílíp alatyn, taldaı qoıyn deseń de, sóz tappaısyz", - deıdí tíl mamany.
"Meníń kúıím adasqandaımyn" degen tírkes joq. "Men adasyp júrgendeımín, adasyp qalǵandaımyn, kóńílím audy, basym aınaldy, saǵan oıym kettí" dese bír jón. Mynau - jaı ǵana -daı, -deı, -taı, -teı yrǵaǵyna sala salǵan kezdeısoq sózderdíń jıyntyǵy. Būl típtí avtordyń eksperımentí deuge kelmeıtín nárse. Odan keıín "tókpe kóz jasty" deıdí. "Kóz jasty tókpe" men "kóz jasyńdy tókpe" - ekeuí ekí basqa dúnıe. Osy án sózíndegí "tókpe kóz jasty" degen jasty stakanǵa jınap alyp, tógu degenge keledí. Dūrysy: "kóz jasyńdy tókpe, kóz jasyńdy kól qylma", - degen jón.
"Tóńker shampandy aspanǵa" degenge kelsek, shampan aspanǵa atylady, shashylady. Bíraq tóńkerílmeıdí".
2. "Ana" ání. Oryndaushy - Sadraddin.
Batańdy qabyl alyp sahnaǵa shyqtym Ana
Saparda júrgen kezde mení alańdap kúttíń Ana
Árdaıym uaqyt bólíp shabyt beríp kóńílíme qaradyń.
"Būl óleńde ūıqas degendí aıtpaı-aq qoyaıyq. Mání, tūtastyǵy, sıntagma degenderge típtí ótpeı-aq qoyaıyq. Grammatıka men leksıkany ǵana sóz eteıík. Bírínshíden, batany adam qabyl almaıdy, batany beredí. Sálemdemení qabyl aluǵa bolady, bíraq batany qabyl almaısyz. "Qabyl alu" degen beríp jatqan nársení ūstap, kádímgídeı qolmen alu. "Saparda júrgen kezde mení kúttíń Ana, Árdaıym uaqyt bólíp, shabytyma beríp, kóńílíme qaradyń" degen joldarda da eshqandaı ūıqas, eshqandaı tūtastyq joq".
Iá, mama ár sózíń altynnan baǵaly bar mání
Bíz úshín janyńdy arnadyń báríne
Seníń arqań Anajan
Ana, Ana jalǵyz ǵana
"Būl jerde ananyń sózí altynnan baǵaly dep aıtqan teńeudíń ózí sátsíz, ananyń sózí eń qadírlí ekení túsíníktí. Ol baǵa dep aıtatyndaı ony altynmen salystyru dūrys emes. Odan keıín "janyńdy arnadyń" degen tírkestí taldasaq. "Janyn arnau" degen nárse joq bízde. "Janyn qıyu, janyn ayamau" dep aıtuǵa bolady. "Seníń arqań anajan, anajan, Ana jalǵyz ǵana" deıdí. Jalǵyz degen jerde "ǵana"-ny qosudyń ne keregí bar?"
Jūmaqtyń kíltí seníń tabanyń nyń astynda
Dūǵańnyń arqasynda baqyt qondy basyma
Men úshín orny bólek baılyǵymsyń rasynda
Anajan, Anajan
"Osy óleń joldaryn taldasaq. Sonda aıtushynyń senen de bólek meníń baılyqtarym bar, bíraq seníń ornyń bólek degen nárse degenge kele me? Anany baılyq dep teńeu dūrys emes. "Ana - meníń baılyǵym" dep sóz saptamaımyz ǵoı. Orny bólek baılyǵymsyń deu anany sol qatardaǵy baılyq dep teńeumen teń nárse. Áuezdí bolǵanmen, áueıesí óte jūtań, sholaq, etek-jeńsíz óleńderdíń bírí osy", - dep óleń sózderín synaǵan maman fonetıka, fonologıya tūrǵysynan alǵanda dybystauy keıbír ánshílerge qaraǵandy dūrysyraq ekenín aıtady.
3. Tíl mamany taldap, saralap kórgen kelesí án - Mıras Júgínísovtyń "Ándetemín". Án mátínderín taldaı kele Aryn Qūnanbaıūly būny avtorlardyń jeke basyna tıísu dep emes, fılolog retínde aıtu paryzy ekenín eske saldy.
"Án avtorlary renjímesín, olardyń oryndaushylyǵyna, áníne aıtar áńgímem joq. Bíraq mátín nashar. Mátíndí taldauǵa bízdíń haqymyz bar. Qyńyr-qısyq. Būl jerde ánshílerdíń jeke basyna tıíspeımíz. Bíz mátín jaıly aıtamyz",- dep eskertíp óttí maman.
"Mıras Júgínísov "ándetemíz" degende "T"-ny "t" qylyp jíńíshke aıtady. Bízdíń tílde ondaı joq. "T" degen jasandy dybys. Al endí sózíne keletín bolsaq":
"Ádette táttí-táttí bárí basynda degen joldyń ózínde bárí ústemelep, bíríníń ústíne bírí míngesíp ketken. Būl mátín ūıqasqa keltíru úshín bunaq, buyn, sımpl quǵan. Ne táttí? Bírínshíden, "táttí-táttí" dep aıtylmaıdy. Basynda ne táttí bolady?! "Uaqyt óte kete" degen bolmaı qalǵan tírkester bar. Būl tírkes típten dūrys emes. "Óte kete" degen tírkes joq, "óte kele" dep aıtuy múmkín".
"Bíraq ózgeshe, erekshe, bólekshe bízdíń jaıt degen jolynda she, she, she deı bergen. Mırasta būl jıí kezdesedí. Mátíndí ánge jyǵyp beruge bolmaıdy. Sezím turaly áńgíme myna jerde jaıt bolyp ketedí. "Jaıt" degen "sıtuatsıya, jaǵdaı" degen sóz ǵoı. Sonda baǵanadan berí "buy basylyp, táttí-táttí, bárí-bárí óte-kete" bolyp jatqan nárseníń bárí jaıt eken degen nárse shyǵady. Dūrys sózdí talǵamaǵan. "Ózgeshe, erekshe, bólekshe" degende de bíreuín tańdau kerek qoı. Būl sózderdí bír-bíríne kírístíríp, míngestíríp jíbergen", - dep taldaıdy ol án sózíníń osy bólígín.
"Odan keıín túsíníp al, ūǵynyp al, sezíníp al dep zírkíldeıtín jerí bar. Būl taza jeku, zeku dese de bolady. Ūrsyp tūrǵan sekíldí. Kómekshí etístíkterdí dūrys qoldanbaǵan. "Túsíníp al" degenge jaraıdy delík, al "sezíníp al" degen ne sóz? Bírdeńení sezíp ala qoyatyndaı adam zat emes. Zatqa qatysty aıtyp jatqan joqsyz ǵoı. Sondyqtan kómekshí etístíkterdí jalǵaǵan kezde abaılau kerek. "Qabyldap al" deıtíndeı bír sálemdeme emes. Qysqasy, būl etístíkterdíń ózíníń bír ústeme maǵynasy bolady. Mūny qımyldyń ótu fazasy, aspektualdyq kategorıyasy dep bíz fılologıyada zertteımíz", - deıdí Qūnanbaıūly.
4. Fılolog kelesí taldaǵan óleń - Kalıfornıya men Mıras Júgínísov oryndaıtyn "Qymbattym" ání.
Ou, qymbattym
Shashtaryn tarap qap-qara
Tūp-tūnyq kózderí batyp baram
Ou, symbattym
Taǵdyr bízderdí saı qyldy
Men barmyn ūmyt qaıǵyńdy
Ǵashyq bolǵan kózderíń qalap tūr
Eríníńde qyp-qyzyl dalap tūr
O boje moı
Qazír fokus kórsetemín saǵan qarap tūr
"Būl endí tanymǵa tompaq keletín, júıesíz, dórekí tírkester ǵoı. "Íshíń bírazdan keıín jybyrlaıdy, sen sony qalaısyń ba?" Jalpy, "qalaısyń ba, qalaımyn" deudíń ózí qate. Būl - kalka, jasandy tírkes. Adamdy qalau degen "ya hochu tebya" degen tūrpaıy, dórekí, anaıy forma. Adamdy qalamaıdy. Tígísín basqa etíp keltíríp, ǵashyqtyqty, mahabbatty basqalaı etíp beruge bolady. Būl jerde kádímgí nápsauı forma dese de bolady", - deıdí maman.
"Odan keıín ǵashyq bolǵan kózderíń qalap tūr, eríníńde qyp-qyzyl dalap tūr. Ǵashyq bolǵan kózderíń degen qandaı kóz? "Ǵashyq kóz" deuge bolar. Odan keıín kóz qalamaıdy, erínde dalap tūrmaıdy. "Kóp ūzamaı erteń íshíń jybyrlaıdy" degen ne sóz? Erteń jybyrlaı ma, álde kóp ūzamaı jybyrlaı ma? Jalpy íshtíń jybyrlauy degen ne sóz? "Kútíp al mení jyly qūshaqpen, ūshyp kelem ūshaqpen" degen jerí bar. Būl da - orystyń kalkasy. Qūshaqtap kútíp aluǵa bolady, asyǵa kútíp aluǵa bolady. Bálkím, gúl ūstap kútíp aluǵa bolar. Bíraq, "gúlmen, qūshaqpen kútíp alu" deu - qate", - dep túıíndedí būl án taldauyn zertteushí maman.
5. Mamannyń taldap, synaǵan kelesí oryndaushy - 6ELLUCCI-díń "Kóbelek" ání.
Bír elí jetpeı tóbege, íshte kóbelek
Syryn kím bíledí senen basqa
Ózíń ǵoı sebebí, meníń nesíbem
Qandaı keremet taǵdyr sení jazǵany
Būl ánde jylamaıdy Jíbek, tımeıdí jebeler
Ózíńmen bólek jazam dastan
Men soqqan úıde ózíńnen bólek
Elestete almaımyn janym basqany
"Būl án endí sondaı kerbez, syzyltyp oryndaǵan bolyp kóríníp tūr óz basyma. Bíraq kóbelek degen nárse myna jerde kórínbeıdí. Kóbelek dep qoıǵannan keıín, ol jerde sımvol, astarlap sóıleu bolsyn bír belgílí detaldar qosu kerek edí. "Babochkı v jıvote" degen bar ǵoı. Bíraq qazaq sezímdí olaı surettemeıdí. Odan keıín "bír elí tóbege jetpeı" deıdí. "Tóbege ekí elí jetpeı qaldy" deuí múmkín, bíraq "bír elí jetpeı" degen qandaı sóz? "Íshteı kóbelek" deıdí. "Íshímdegí kóbelek" dese bír jón. Odan keıín "syryn kím bíler senen basqa, ózíń ǵoı sebebí meníń nesíbem" deıdí. Adam adamnyń nesíbesí emes. Adam - adamnyń jūby, baǵy, baqyty, qosaǵy, jūbaıy, zaıyby bolu múmkín. "Qandaı keremet taǵdyr sení jazǵany" degen jerí de bar. "Taǵdyr sení jazǵan" degení taǵdyr qolymen jazyp otyr degenge keledí. "Taǵdyrǵa jazylǵan, taǵdyrǵa bítken, peshenege jazylǵan" degen basqa áńgíme", - deı kele taldaudy jalǵastyrǵan Aryn bylaı dep jalǵastyrady:
Tíl mamanynyń aıtuynsha, án mátíníndegí "Jylamaıdy Jíbek, tımeıdí jebeler" degení ınversıyanyń sátsíz túrí bolsa, "Ózíńmen bólek jazamyn dastan men soqqan úıde ózíńnen bólek" - būl tavtologıyanyń sátsíz túrí".
Ázírge qaltam toly auaǵa bolsa da, bíraq men senímen baımyn
Sen barda júregím tynysh, sebebí júrek tek sení qalaıdy
Aspandaı taueldí aıǵa
Ózímdí ózíńe baılap
Bolamyn janyńda quanysh sátterde jane de qıyn jaǵdaıda
Senímen kóńíl-kúı - mausym
"Ázírge qaltam toly auaǵa bolsa da, bíraq men senímen bolmaımyn senímen baımyn, senímen baımyn" – "sen meníń baılyǵymsyń , berekemsíń" degendí "senímen baımyn" dep kalkalaǵan. Sodan keıín "kóńíl kúı - mausym" degení "Tsvet nastroenıya – sınıı" degenge elíktep shyǵarǵany ǵoı. "Beluchılausyń, beluchıdaısyń". Qazaq tílínde teńeudíń -daıyn, -deıín, -taıyn,-teıín degen formalary bar. Mysaly, "búrkítteıín, būlbūldaıyn" dep aıtuǵa bolady. Bíraq, "Beluchılausyń" dep aıtu qazaq teńeuínde joq. "Ómírlík tasqynnan oıǵa batyp men qūtqaratyn jaǵalausyń" deıdí. Tasqyn qandaı? "Ómír - tasqyn" dese bolar, bíraq "ómírlík" dep -lyq,-lík degendí jalǵau būl jerde artyq", - dep túıíndeıdí maman.
Būl mamannyń taldau jasap kórgen bíren-saran óleń mátínderí ǵana. Aryn Qūnanbaıūlynyń paıymynsha, sózdíń qadírí ketken jerde oıdyń qadírí de tómendeıdí. Qazírgí qazaq jastary aıtyp júrgen, tyńdap júrgen án mátíníníń sapasy alańdatarlyq. Būnda tek tíl máselesí emes, ūlttyq tanym, estetıka, sóz mádenıetí syndy mańyzdy dúnıeler de bar.
Tíl janashyry halyqqa ūsynatyn kez kelgen shyǵarma kórkem boluy kerek deıdí. Ūly Abaıdyń "Sóz túzeldí, tyńdaushy sen de túzel" degen óleń joldary bar.
Aryn Qūnanbaıūlynyń aıtuynsha, endí aıtushy túzeluí kerek.
"Tyńdaushy túzelíp otyr. Aıtushy jaqsy, súbelí, salmaqty sóz ūsyna bíluge tıís. Qazír talǵam ózgerdí. Qoqyr-soqyrdy, ahahau-sahahaudy bere beruge bolmaıdy", - dep qorytty ol oıyn.