مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «شىن مانىندە، وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن.
ياعني، كىتاپ وقۋ تەك جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى قۇندىلىق. كىتاپ وقۋ ادامدى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن الىستاتىپ قانا قويماي، دەنساۋلىققا دا زور پايداسىن تيگىزەدى. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، ۇنەمى كىتاپ وقيتىن ادامداردىڭ ءومىر جاسى ۇزاق بولىپ، سترەسس دەڭگەيى تومەندەيدى، ميى بەلسەندىرەك جۇمىس ىستەيدى.
Social Science & Medicine جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋگە سىلتەمە جاساعان Medical News Today باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا، يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كىتاپ وقۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن انىقتاعان. 12 جىلعا سوزىلعان باقىلاۋ ناتيجەسىندە اپتاسىنا 3،5 ساعاتتان ارتىق كىتاپ وقىعان ادامداردا مەزگىلسىز قايتىس بولۋ ءقاۋپى كىتاپ وقىمايتىندارمەن سالىستىرعاندا 23 پايىزعا تومەن بولعان.
زەرتتەۋشىلەر بۇل قۇبىلىستىڭ ناقتى سەبەبىن ءدال ايتا الماعانىمەن، بۇرىنعى عىلىمي ەڭبەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كىتاپ وقۋ مي جاسۋشالارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىنىن ەسكە سالدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ءومىردى قىسقارتاتىن نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋلاردىڭ ءقاۋپىن ازايتۋى مۇمكىن.
كىتاپ وقۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى پايداسى – سترەسستى ازايتۋ.
سترەسس كوپتەگەن ءقاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن، ول ينسۋلت ءقاۋپىن 50 پايىزعا، ال جۇرەك اۋرۋلارىن 40 پايىزعا ارتتىرۋى مۇمكىن.
ۇلىبريتانياداعى ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، كىتاپ وقۋ سترەسس دەڭگەيىن 68 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. بۇل ءتىپتى مۋزىكا تىڭداۋ مەن سەرۋەندەۋدەن دە ءتيىمدى. بار بولعانى 6 مينۋت كىتاپ نەمەسە گازەت وقۋ جۇرەك سوعىسىن باياۋلاتىپ، بۇلشىق ەتتەردىڭ بوساڭسۋىنا كومەكتەسەدى.
سونىمەن قاتار كىتاپ وقۋ جاس ۇلعايعان سايىن بولاتىن كوگنيتيۆتى قابىلەتتەردىڭ تومەندەۋىن باياۋلاتىپ، السگەيمەر اۋرۋى سەكىلدى اۋىر دەرتتەردىڭ دامۋ ءقاۋپىن ازايتۋى مۇمكىن.
چيكاگوداعى راش ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ورتاشا جاسى 89-عا جەتكەن 294 قارت ادامنىڭ دەرەكتەرىن زەرتتەي وتىرىپ، ءومىر بويى كىتاپ وقىپ، جازۋمەن جانە باسقا دا ينتەللەكتۋالدىق ىستەرمەن اينالىسقان ادامداردىڭ ميىندا دەمەنسيا بەلگىلەرى سيرەك كەزدەسەتىنىن انىقتاعان. قارتايعان شاعىندا كىتاپ وقىپ، شاحمات ويناپ جانە اقىل-ويدى قاجەت ەتەتىن ىستەرمەن اينالىسقان ادامداردا السگەيمەر اۋرۋىنا شالدىعۋ ىقتيمالدىعى 2،5 ەسە تومەن بولعان.
كىتاپ وقۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ۇيقىنى جاقسارتۋ.
مايو كلينيكاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، ۇيقى الدىندا كىتاپ وقۋ – اعزانىڭ ۇيقىعا دايىندالۋىنا كومەكتەسەتىن ءتيىمدى ادەت. كەرىسىنشە، توسەككە جاتار الدىندا سمارتفون قاراۋدىڭ قاجەتى جوق، سەبەبى گادجەت ەكراندارىنىڭ جارىعى ۇيقىعا جاۋاپ بەرەتىن مەلاتونين گورمونىنىڭ ءبولىنۋىن ازايتادى.
بۇدان بولەك، كىتاپ وقۋ ادامداردى جاقسىراق تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. زەرتتەۋلەر كوركەم ادەبيەت وقيتىن ادامداردىڭ وزگەنىڭ ويى، سەنىمى مەن قالاۋىن قابىلداۋ قابىلەتى جوعارى بولاتىنىن كورسەتكەن. سونداي-اق ولاردا ەمپاتيا – ياعني باسقا ادامنىڭ ەموسيالىق كۇيىنە جاناشىرلىق تانىتۋ قابىلەتى جاقسى داميدى.
سونىمەن قاتار كىتاپ وقۋدىڭ بارشاعا بەلگىلى پايداسى – سوزدىك قوردى بايىتىپ، ينتەللەكتىنى ارتتىرۋ.
Child Development جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس، 7 جاسىندا وقۋ داعدىسى جاقسى دامىعان بالالار IQ تەستتەرىنەن دە جوعارى ناتيجە كورسەتكەن.