الماتىدا جۇمىسشى مامانداردى دايارلاۋ ساندىق ترانسفورماسيادان ءوتىپ جاتىر. ۆيرتۋالدى ترەناجەرلەردى، جس-كە نەگىزدەلگەن بەيىمدەلمەلى وقىتۋ جۇيەلەرىن جانە وقىتۋشىلاردىڭ ءوز سيفرلىق ازىرلەمەلەرىن ەنگىزۋ تەك ادىستەمەنى عانا ەمەس، كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزىن دە وزگەرتەدى. بۇل تاجىريبەدە قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن الماتى تەلەكوممۋنيكاسيا جانە ماشينا جاساۋ كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى ارداق كودجاحمەتوۆا ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتىندا باياندادى.
ارداق بولاتجان قىزى، بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم بەرۋدى سيفرلاندىرۋ تۋرالى كوپ ايتىلىپ جاتىر. ءسىزدىڭ كوللەدجىڭىز «جۇمىسشى ەليتانى» دايارلايدى: بايلانىسشىلاردى، اۆتوسلەسارلاردى، توكارلاردى، ەلەكتر سىلتەمەشىلەردى، لوگيستتەردى. مۇندا جاساندى ينتەللەكت پەن سيمۋلياتورلار نە ءۇشىن كەرەك؟ ناعىز ستانوكتا «قولدى تولتىرۋ» ماڭىزدى ەمەس پە؟
- بىلەسىز بە، بۇل ەڭ ءجيى جانە ەڭ ماڭىزدى سۇراق. يا، «قولدى تولتىرۋ» قاجەت. ءبىراق بۇرىن قالاي بولعانىن ەلەستەتەيىك: 15 ادامنان تۇراتىن توپ ءبىر ستانوكتىڭ اينالاسىندا تۇرىپ، رەزەسپەن ءبىر ءوتۋ ءۇشىن كەزەك كۇتىپ وتىرادى. بۇل – ءقاۋىپتى جانە قىمبات. نەمەسە توكارلىق ءىستى ۇيرەتۋدى ەلەستەتىڭىز – ماتەريالداردىڭ شىعىنى مەن قورعانىش جابدىقتارىنىڭ قاجەتتىلىگىنىڭ ءوزى ءبىراز قارجىنى تالاپ ەتەدى. ساندىق تەحنولوگيا تاجىريبەنى اۋىستىرمايدى، ونى الدىن الا دايىنداپ، ەسەلەيدى. ۆيرتۋالدى ترەناجەر ءبىلىم الۋشىعا قىمبات دايىندامالاردى بۇلدىرمەي، ەڭ باستىسى – دەنساۋلىعىنا ءقاۋىپ توندىرمەي، قولساپتىڭ دۇرىس ەمەس بۇرىشىنان باستاپ شەكتى قىزىپ كەتۋگە دەيىنگى بارلىق مۇمكىن قاتەلىكتەردى جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ستۋدەنت ناعىز شەبەرحاناعا پروسەستى تەوريلىق بىلىممەن كەلەدى، جانە ونىڭ تاجىريبەسى سىناقتىق ەمەس، ماعىنالى بولادى.
ياعني، بۇل جاي ءقاۋىپسىز سيمۋلياتور ما؟
- الدەقايدا كوپ. ءبىزدىڭ وپتيكالىق جەلىلەر بايلانىسى بويىنشا ساباقتارىمىزدان مىسال كەلتىرەيىك. ارنايى پاندەردىڭ وقىتۋشىسى دارىن ەرشاتوۆ تالشىق بويىمەن سيگنالدىڭ تارالۋىن مودەلدەيتىن سيفرلىق ترەناجەرلەردى قولدانادى. ستۋدەنت كابەلدە ميكرو جارىقتى «ۆيرتۋالدى تۇردە» جىبەرىپ، گرافيكتەردە سيگنال قالاي بۇرمالاناتىنىن، شىعىنداردىڭ قالاي وسەتىنىن بىردەن كورە الادى. ول فيزيكالىق پروسەستەردى تۇيسىكپەن ءتۇسىنۋدى قالىپتاستىرا وتىرىپ، بىرنەشە ساعات ىشىندە ونداعان وسىنداي ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزەدى. بۇرىن بۇل ءۇشىن قىمبات ولشەۋ جابدىقتارى، رەفلەكتومەترلەر بار تۇتاس زەرتحانا قاجەت بولدى. ءقازىر ونىڭ ءمانى نوۋتبۋكتە.
بۇل جەردە جاساندى ينتەللەكتكە ورىن قايدا؟ بۇل جاي ادەمى گرافيكا ەمەس...
- جاساندى ينتەللەكت جەكە تاربيەشى جانە تالداۋشى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. سول ۆيرتۋالدى ستانوكتا ستۋدەنت تاپسىرمانى قالاي ورىندايتىنىن تالدايتىنىن جۇيەنى ەلەستەتىڭىزشى: تراەكتورياسىن، جىلدامدىعىن، دالدىگىن ناقتى قولدانا الادى. جانە جاي «دۇرىس ەمەس» دەمەي، دۇرىس نۇسقاسىن ۇسىنادى ۇسىنادى. مىسالى، «سەنىڭ قاتەڭ وسى جەردە، مىنا بۇرىشتى سىناپ كورەيىك، جانە مىنە، ونى تۇزەتۋ ءۇشىن قوسىمشا جاتتىعۋ ورىندا»، - دەگەن سياقتيا تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – بەيىمدەلمەلى، دەربەستەندىرىلگەن وقىتۋ. وقىتۋشى ءۇشىن بۇل «قۇتقارۋ تاياقشاسى»: جس اركىمنىڭ ديناميكاسىن قاداعالاۋعا، كىمنىڭ تەوريادا ولقىلىعى بار، ال كىمدە تەك قوزعالىستاردى ۇيلەستىرە المايتىنىنىن كورۋگە كومەكتەسەدى. ءبىز ۇدەرىستى نۇكتەلىك تۇردە جانە ۋاقىتىندا تۇزەتەمىز.
قازىرگى ستۋدەنتتەر – Z ۇرپاعى، اقپاراتتى باسقاشا قابىلدايدى دەگەن پىكىرلەر بار. بۇل تاسىلگە اسەر ەتە مە؟
- ارينە، اسەر ەتەدى. ولار – «ساندىق تۇرعىندار». ولارعا ينتەراكتيۆ، جەدەل كەرى بايلانىس ارقىلى وقىتۋ قىزىق. ءبىراق ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى كاسىبي ارناعا باعىتتاۋ. ءبىز ولاردىڭ ءرولى قالاي وزگەرەتىنىن كورىپ وتىرمىز: ولار ەندى ءبىلىمدى ءپاسسيۆتى الۋشىلارى ەمەس، جاساۋشىلار. ايقىن مىسال رەتىندە ءبىزدىڭ جاينا ءساتباي جەتەكشىلىگىمەن 5G/6G نەگىزىندە «اقىلدى قالاعا ارنالعان سمارت-تەلەمەتريالىق جۇيە» ازىرلەگەن جانە قالالىق بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىن العان ستۋدەنتىمىز ايان ابدۆاليدى ايتا الامىز. ول «بولاشاق مونتاجشى» رەتىندە ەمەس، قالالىق داچيكتەردەن الىنعان دەرەكتەردى جس ارقىلى تالداپ، بۇگىنگى تاڭدا بولاشاق جۇيەلەردى جوبالايتىن ينجەنەر رەتىندە ويلايدى.
ءسىز ارەكەت تۋرالى ايتتىڭىز. ءسىزدىڭ كوللەدجىڭىزدە وقىتۋشىلار وزدەرى باعدارلامالىق جاساقتاما ازىرلەي مە؟0
- يا، جانە بۇل ءبىزدىڭ ەرەكشە ماقتانىشىمىز. سيفرلاندىرۋ – دايىن پلاتفورمانى ساتىپ الۋ عانا ەمەس، ناقتى ماسەلەلەردى شەشەتىن باعدارلامانى قۇرۋ. ءبىزدىڭ وقىتۋشىمىز دانا دۇيسەنباي ستۋدەنتتەردىڭ ارنايى پاندەر بويىنشا وقۋلىقتارعا قاجەتتىلىگىن كورىپ، BookTeam قولدانباسىن ازىرلەدى. ساۋالناما ناتيجەسىندە، 250 ستۋدەنت ماماندىعى بويىنشا قوسىمشا ماتەريالدارعا مۇقتاج جانە ولاردى كىتاپحانادان تاۋىپ نەمەسە ساتىپ الا المايتىنى انىقتالدى. ناتيجددەسىندە «كىتاپحانانى سيفرلاندىرۋ» يدەياسى پايدا بولدى. ءقازىر ستۋدەنتتەردىڭ تەلەفوندارىندا – ولاردىڭ ماماندىعى بويىنشا وقۋلىقتاردىڭ، سۇلبالاردىڭ، ادىستەمەلىك نۇسقاۋلاردىڭ تۇتاس بازاسى بار. دەمەك، اۋديتوريادا، جاتاقحانادا، كولىكتە دە ەلەكتروندىق وقۋلىقتى وقي الاتىن مۇمكىندىك تۋادا.
«ساندىق تەحنولوگيا» ءتىرى وقىتۋشىنى ىعىستىرىپ جىبەرەتىنىنەن قورىقپايسىز با؟
- كەرىسىنشە، ونى كۇشەيتەدى جانە وقىتۋشى اقپارات كوزى ەمەس باعىت-اعدار بەرۋشى بولادى. بۇل ءرولدى پلاتفورمالار مەن سيمۋلياتورلار ءوز مويىندارىنا الادى. الايدا، پەداگوگ تاربيەشىگە، تيۋتورعا، تەحنولوگيالار الەمىندەگى جول كورسەتۋشىگە اينالادى. ونىڭ ءرولى – كونتەكستتى ءتۇسىندىرۋ، شابىتتاندىرۋ، ءارتۇرلى ساندىق «الەمدەردەن» الىنعان ءبىلىمدى ءبىرىڭعاي داعدىعا بىرىكتىرۋگە كومەكتەسۋ. ءبىزدىڭ وقىتۋشىمىز ارايلىم باپانوۆا ايتقانداي، سيفرلىق قۇرالدار وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ كىلتى بولدى.
ناتيجەسىندە قانداي ءبىتىرۋشى شىعادى؟ ءسىزدىڭ كوللەدجىڭىزدىڭ 2025 جىلعى تۇلەكتەر ون جىل بۇرىنعى تۇلەكتەردەن قانشالىقتى ەرەكشەلەنەدى؟
- بۇرىن ءبىز مەحانيكالىق ستانوكتاردى جاقسى بىلەتىن مامان دايارلادىق. بۇگىندە ءبىز ساندىق ويلاۋعا قابىلەتتى مامان دايارلايمىز. ول پلاتانى دانەكەرلەپ نەمەسە كابەل توسەپ بىلۋمەن شەكتەلمەيدى. ول پلاتانىڭ CAD-باعدارلاماسىندا قالاي جوبالاناتىنىن، كابەل بويىمەن سيگنالدىڭ سيمۋلياتوردا قالاي مودەلدەنەتىنىن جانە جس-الگوريتمدەرىنىڭ كومەگىمەن جەلىدەگى جۇكتەمەنى قالاي بولجاۋعا بولاتىنىن بىلەدى. سونداي اق، وقۋىن جالعاستىرۋعا دايىن، بولاشاقتا كلاسسيكالىق ينجەنەرلىك ءبىلىم مەن جي قۇرالدارىمەن جۇمىس ىستەي الاتىن مامان قالىپتاستىرا الامىز. ياعني، كوللەدج تۇلەگى جاي جۇمىسشى عانا ەمەس، بولاشاقتا 4.0 يندۋستريا ءۇشىن بىلىكتى مامان بولماق.