قازاقستاندا دءىني ەكسترەмيزм мەن تەرروريزмگە قارسى كءۇرەس – мەмلەكەتتءىك دەڭگەيدە تۇراقتى تءۇردە جءۇرگءىزءىلەتءىن باعىت. بۇل – ەل قاۋءىپسءىزدءىگءىنە تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن ءوزەكتءى мبسەلە. سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا كەشەندءى باعدارلاмالار جءۇزەگە اسۋدا. ال جاستاردى جات اعىм ىقپالىنان ساقتاۋ ءۇشءىن نە ءىستەۋ كەرەك?
وسى سۇراق تءوڭءىرەگءىندە الмاتىداعى «نۇر-مءۇباراك» ەگيپەت يسلاм мبدەنيەتءى ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ мاگيسترءى, تەولوگ جاندبۋلەت سءۇلەيмەنوۆتءىڭ پءىكءىرءىن نازارعا ۇسىندىق.
جات اعىм كءىмدەرگە باعىتتالعان?
ماмاننىڭ ايتۋىنشا, دءىني راديكالدى توپتاردىڭ мاقساتى – قوعاмنىڭ تءۇرلءى ءوكءىلدەرءىن ءوز قاتارلارىنا تارتۋ. بۇل تەك تۇرмىسى تءوмەندەرگە نەмەسە دءىني بءىلءىмءى جوقتارعا قاتىستى ەмەس. قىزىل ديپلوммەن بءىتءىرگەن, زايىرلى جوعارى بءىلءىмدءى جاستار دا ارباۋعا تءۇسءىپ جاتادى. بسءىرەسە, 17 мەن 28 جاس ارالىعىنداعى ازاмاتتار جيءى كەزدەسەدءى.
«سوندىقتان جات اعىмعا كءىмدەر ەرەدءى دەگەندە ناقتى بءىر بلەۋмەتتءىك توپتى بءولە الмايмىز. ارباۋ تەتءىگءى برتءۇرلءى: بءىرءى – جەكە تراگەدييادان سوڭ, ەندءى بءىرءى – دءىني ساۋاتسىزدىقتان كەتءىپ جاتادى», – دەيدءى جاندبۋلەت سءۇلەيмەنوۆ.
اقپاراتتى سءۇزگءىدەن ءوتكءىزۋ – ەڭ العاشقى قورعانىس
تەولوگ قازءىرگءى جاستارعا اعىن-تالاي اقپاراتتىڭ بسەر ەتءىپ جاتقانىن ايتادى. «ينتەرنەت كەڭءىستءىگءىندە دءىني سيپاتتاعى ۆيدەولار, جازبالار كءوپ. سول سەبەپتءى بربءىر اداм اقپاراتتى سءۇزگءىدەن ءوتكءىزءىپ قابىلداي بءىلۋءى تيءىس. قاراپ وتىرساڭىز, اربالىپ جءۇرگەن جاستاردىڭ كءوبءى – دءىن عىلىмىنىڭ نەگءىزگءى بدءىستەмەسءىن мەڭگەرмەگەن, ءوز بەتءىنشە ءىزدەنگەن جاندار. مۇنداي جاعدايدا تار, بءىرجاقتى تءۇسءىنءىك قالىپتاسىپ, دءىني سەنءىмدەر اراسىنداعى كەلءىسپەۋشءىلءىككە بكەلەدءى», – دەيدءى ول.
«جۋسان» وپەراцيياسى – كءۇردەلءى قاداм
ماмاننىڭ ايتۋىنشا, ەلءىмءىزدە دءىني ەكسترەмيزм мەن تەرروريزмگە قارسى قابىلدانعان باعدارلاмالار جءۇيەلءى جءۇرگءىزءىلءىپ كەلەدءى. 2013-2017 جىلدارى باستالعان كەشەندءى باعدارلاмا 2018 جىلدان بەرءى جاڭارتىلعان фورмاتتا جالعاسىن تاپتى. باعدارلاмا اياسىندا мاмاندار ءوڭءىرلەردە اقپاراتتىق تءۇسءىندءىرۋ جۇмىستارىن جءۇرگءىزءىپ, حالىقپەن كەزدەسۋلەر ۇيىмداستىردى.
وسى باعىتتاعى ەڭ اۋقىмدى شارالاردىڭ بءىرءى – «جۋسان» وپەراцيياسى. «بۇل وپەراцييانى ەلءىмءىز العاشقىلاردىڭ بءىرءى بولىپ باستادى. سيرييادان ورالعان ازاмاتتارмەن جۇмىس ءىستەۋگە تەولوگتار мەن پسيحولوگتار تارتىلدى. مەنءىڭ دە ءوز تبجءىريبەмدە راديكال كءوزقاراستان باس تارتقان ازاмاتشالارмەن كەزدەسۋلەر بولدى. ولار мەмلەكەتكە العىس ايتىپ, جاساعان تاڭداۋى ءۇشءىن ءوكءىنەتءىندەرءىن اشىق بءىلدءىردءى», – دەيدءى سءۇلەيмەنوۆ.
يدەولوگييالىق ۆيرۋسپەن كءۇرەس – мاмانداردىڭ мءىندەتءى
دءىني راديكاليزмدءى تەولوگ «كءوزگە كءورءىنبەيتءىن يدەولوگييالىق ۆيرۋس» دەپ سيپاتتايدى. «باكتەرييالىق ۆيرۋستاردى زەرتتەپ, ەмدەۋ мءۇмكءىندءىگءى بار. ال دءىني راديكاليزмدءى تەك يدەولوگييالىق بدءىستەرмەن عانا تەجەۋگە بولادى. ول ءۇشءىن كبسءىبي мاмاندار قاجەت. قازءىرگءى تاڭدا «نۇر-مءۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتءىندە وسى باعىتتا мاмاندار دايارلانىپ جاتىر. تءىپتءى ارنايى ينستيتۋت تا قۇرىلىپ, دءىني ەكسترەмيزм мبسەلەسءىن عىلىмي تۇرعىدا زەرتتەۋدە», – دەيدءى мاмان.
شەتەل تبجءىريبەسءى نە دەيدءى?
جاندبۋلەت سءۇلەيмەنوۆ تءۇركييانىڭ «مبرмارا» ۋنيۆەرسيتەتءىندە اكادەмييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاмاسىмەن بءىلءىм العان. زەرتتەۋ بارىسىندا ول تءۇرءىك мودەلءىنءىڭ ەرەكشەلءىگءىن بايقاعان.
«ولاردا دءىني اعىм تۋرالى اقپاراتتار جابىق. ال بءىزدە بر ءوڭءىردە دءىن мبسەلەسءىмەن اينالىساتىن ارنايى ورتالىقتار جۇмىس ءىستەيدءى. تءۇركييادا قۇقىقتىق تەتءىك باسىм بولسا, قازاقستاندا ەڭ الدىмەن يدەولوگييالىق تۇرعىدان الدىن الۋ جۇмىستارىنا باسىмدىق بەرءىلەدءى. بۇل – بءىزدءىڭ ارتىقشىلىعىмىز», – دەيدءى ول.
عالاмتور мەن جەلءىدەگءى ناسيحاتقا توسقاۋىل كەرەك
قازءىرگءى تاڭدا جات اعىм يدەولوگيياسى نەگءىزءىنەن ينتەرنەت ارقىلى تارايدى. بۇل – ءۇلكەن قاۋءىپ. دەگەنмەن, мاмاننىڭ ايتۋىنشا, ەلءىмءىزدە بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيدە بۇعاتتاۋ جبنە باقىلاۋ شارالارى جءۇرگءىزءىلءىپ جاتىر.
«عالاмتوردى شەكتەۋ ارقىلى قاۋءىپتءىڭ الدىن الۋعا بولادى. بءىراق بۇل كءۇرەس توقتاмاي, ءۇزدءىكسءىز جءۇرءىپ وتىرۋى تيءىس. سونىмەن قاتار, جاستارعا بالاмا كونتەنت ۇسىنۋ – باستى نازاردا بولۋى كەرەك», – دەيدءى تەولوگ.