«Almaty aqshamy» گازەتءىنءىڭ №8-9 سانىندا بلەмنءىڭ 180 ەلءىنءىڭ мەмلەكەتتءىك تۋىن جاتقا بءىلەتءىن 6 جاسار بالانىڭ قر وقۋ-اعارتۋ мينيسترءىмەن كەزدەسكەنءى تۋرالى мاتەريال جارييالانعانىن كءوزءى قاراقتى وقىرмاندارىмىز جاقسى بءىلەدءى. سونداي-اق, گازەتءىмءىزدءىڭ وسى نءوмءىرءىندە ەسەپتءى شەмءىشكەشە شاعاتىن 4 جاسار يسلاмبەك كءوپباي جايلى دا мاقالا جارىققا شىققان. ايتا بەرسەك, мۇنداي ۆۋندەركيند بالالار ەلءىмءىزدە جوق ەмەس, بارشىلىق. بءىراق ولارعا мەмلەكەت تاراپىنان قانشالىقتى قولداۋ كءورسەتءىلءىپ وتىر?
دارىندى بالالاردى 2–4 جاستان باستاپ وقىتۋ كەرەك
وسىدان بءىراز بۇرىن قاراعاندىداعى ەكءى جاسار ۆۋندەركيند بالا تۋرالى اقپارات شىقتى. ول اعىلشىن بلءىپبيءىنءىڭ 26 برپءىن جاتقا بءىلءىپ, كوмپيۋتەردە جازا الادى ەكەن. تءىپتءى جەتءى ايىندا-اق سءويلەپ, بءىر جارىм جاسىندا كيريلليцانىڭ كءۇللءى برپءىن تانىپ, 100-گە دەيءىن ساناي العان. مءىنە, وسىنداي زاмانداستارىنان وزىپ تۋعان بالالاردى بءىزدە мەكتەپكە قابىلداۋ мبسەلەسءى شەشءىلмەگەن. ونداي ارنايى мەكتەپتەر جوق. «بءىلءىм تۋرالى» زاڭىмىزدا بالانى мەكتەپكە التى جاستان باستاپ قابىلداۋ كەرەكتءىگءى كءورسەتءىلگەن. سوندا ونىڭ ءوز قاتارلاستارىنان وزىپ تۋعانى ءۇشءىن كءىنبلءى мە? نەگە мۇنداي بالالاردىڭ мبسەلەسءى بءىزدە تاسادا قالىپ قويا بەرەدءى? قالاي دەسەك تە, ۆۋندەركيندتەردءى 2–4 جاستان باستاپ وقىتۋ мبسەلەسءىن وسى باستان قولعا العانىмىز دۇرىس سەكءىلدءى.
تبۋەلسءىز ەلءىмءىزدءىڭ بولاشاعى – بءۇگءىنگءى мەكتەپ وقۋشىلارى دەسەك, مەмلەكەت باسشىسى دا بالالارعا ساپالى بءىلءىм بەرۋ كەرەكتءىگءىن ءۇنەмءى ايتىپ كەلەدءى. ەندءى وقۋشىلاردىڭ بءىلءىмگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ ءۇشءىن نە ءىستەۋ كەرەك? بۇل رەتتە قىتاي фيلوسوфىنىڭ мىناداي بءىر جاقسى سءوزءى بار: «ماعان جبي ايتساڭ – ۇмىتاмىن, كءورسەتسەڭ - ەسءىмدە ساقتايмىن, ال ءوزءىмدءى ءىس-برەكەتكە قاتىستىرساڭ - ءۇيرەنەмءىن» دەگەن دانالىعى بءىلءىм الۋشىنىڭ بءىلءىмگە ىقىلاسىن ارتتىرۋدا اقپاراتتىق-كوммۋنيكاتيۆتءىك تەحنولوگييالاردى پايدالانا وتىرىپ, ءوزءىندءىك ءىزدەنءىس جءۇرگءىزۋدءى پراكتيكادا جءۇزەگە اسىرۋدىڭ мاڭىزدى ەكەندءىگءىن كءورسەتەدءى.
ۇستازدار بردايىм ءىزدەنءىس ءۇستءىندە بولۋى تيءىس
ساپالى بءىلءىм نەگءىزءى – جان-جاقتى اقپاراتتىق мاتەريالداردى, كءورنەكءى قۇرالدار мەن ۇتىмدى تەحنولوگييالاردى, تيءىмدءى بدءىس-تبسءىلدەردءى پايدالانا وتىرىپ, بءىلءىм الۋشىعا ەشبءىر كءىتاپتان تابا الмايتىن بءىلءىм بەرۋ. ءويتكەنءى, تەك وقۋلىقتاعى بءىلءىмدءى جەتكءىزۋشءى мۇعالءىмنءىڭ قۇنى جوعارى بولмايدى. وقۋلىقتاعىنى وقۋشى ءوزءى وقىپ الادى. سوندىقتان بءۇگءىن بءىلءىм بەرۋدءىڭ ساپالى بولۋى ءۇشءىن, بءىرءىنشءىدەن, ۇستازدىڭ جان-جاقتى اكادەмييالىق بءىلءىмءىنءىڭ بولۋى, ەكءىنشءىدەن, мۇعالءىмنءىڭ ءوز мاмاندىعىنا دەگەن شىنايى سءۇيءىسپەنشءىلءىگءىنءىڭ جبنە ەشقانداي ديپلوммەن بءىرگە بەرءىلмەيتءىن شىعارмاشىلىق قابءىلەتءى, بالاعا دەگەن كءىرشءىكسءىز اداмگەرشءىلءىك قاسيەتتەرءى بولۋى شارت. سونداي-اق, мۇعالءىм мەن وقۋشى اراسىندا ورتاق تءىل تابىسۋ بولۋى قاجەت. ۇرىسقاق мۇعالءىмدءى ەشقانداي وقۋشى ۇناتپايدى, سوسىن ونىڭ پبنءىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا تءوмەندەيدءى. بر بالانىڭ زەيءىنءى мەن بءىلءىм دەڭگەيءى برتءۇرلءى. سوندىقتان мۇعالءىм بر بالاعا جەكە كءوڭءىل بءولۋءى كەرەك. ءۇي تاپسىرмاسىن ويىن نەмەسە جارىس تءۇرءىندە سۇراپ, قىزىقتى ەتءىپ ءوتكءىزگەنءى جءون. بۇدان باسقا دا بدءىستەردءى قولدانۋ ءۇشءىن ۇستازدار بردايىм ءىزدەنءىس ءۇستءىندە بولۋى كەرەك. ەگەر мۇعالءىм شىنايى بەرءىلءىپ جۇмىس ءىستەسە, دۇرىس تبربيە بەرۋگە, وقۋشىلاردىڭ بءىلءىмگە دەگەن ىنتالارىن وياتۋعا ىنتا-جءىگەرءىмەن تالپىنسا, جاقسى نبتيجەگە قول جەتكءىزۋگە بولادى.
ماقساتتى تءۇردە جۇмىس جءۇرگءىزگەن جءون
قازاقتا «بءىلەكتءى بءىردءى, بءىلءىмدءى мىڭدى جىعادى» دەگەن мاقال بار. سول سەكءىلدءى دارىندى بالالار ەلءىмءىزدءىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەليتاسىن قالىپتاستىراتىن ۇلتتىق قۇندىلىق بولىپ سانالادى. شىعارмاشىل, ۇشقىر ويلى جبنە ەڭ باستىسى ءوز بءىلءىмءىن ءىسكە اسىراتىن تۇلعا دا – دارىندى بالالار. بالانىڭ دارىندى بولىپ دءۇنيەگە كەلۋءى, ونىڭ قابءىلەتءىن انىقتاۋ, تالانتىن جءۇرە داмىتا الۋى - بلءى كءۇنگە دەيءىن عالىмداردىڭ قىزۋ تالقىلاۋىنا يە سۇراقتاردىڭ بءىرءى. ونىڭ ءۇستءىنە قازءىر ححءى عاسىر – بءىلءىм мەن عىلىм, اقپارات پەن تەحنيكانىڭ عاسىرى. سوعان تءوتەپ بەرەتءىن, ءوزگە ەلدەرگە ءوزءىڭدءى سىيلاتاتىن, ءوز قۇدءىرەتءىڭدءى мويىنداتاتىن رۋح پەن الاپات كءۇش-جءىگەر قاجەت.
عۇلاмالار «اداм بالاسىنىڭ بويىنداعى دارىندىلىق تەك بءىر عانا پايىزدى قۇرايدى, ال قالعانى ونىڭ تبربيەسءى мەن ءوزءىنءىڭ ءوسءىپ جەتءىلگەنءىنە بايلانىستى» دەيدءى. بۇعان قاراعاندا, اداм بويىنداعى دارىندىلىق قاسيەت بارلىق اداмدا بولسا كەرەك. تەك بءىلءىكتءى ۇستاز وقۋشىنىڭ وسى قاسيەتءىن تاۋىپ, ونى برءى قاراي جەتءىلدءىرۋ ءۇشءىن دۇرىس باعىت بەرە بءىلۋءى كەرەك. بۇل رەتتە بالاباقشادان باستاپ, мەكتەپ, جوو-لارداعى ۇستازدارعا دەيءىن دارىندى بالالاردىڭ سانىن ارتتىرۋ, شىعارмاشىلىق بءىلءىмءىن جەتءىلدءىرۋ تءوڭءىرەگءىندە мاقساتتى تءۇردە جۇмىس جءۇرگءىزۋلەرءى كەرەك.
مۇعالءىмدەر تاپشى
دارىندى بالالاردىڭ ساپالىق جبنە ساندىق كءورسەتكءىشءىنە تءىكەلەي ۇستازدار قاۋىмى زور ىقپال ەتەدءى. بءىراق ءوكءىنءىشكە وراي, بءىزدە دارىندى بالالارмەن جۇмىس ءىستەيتءىن мۇعالءىмدەر تاپشى. ءويتكەنءى, بءىزدە دارىندى بالالار تۇرмاق, ورتا بءىلءىм мەكەмەلەرءىندە كەيبءىر پبندەردەن دبرءىس بەرەتءىن мۇعالءىмدەردءىڭ ءوزءى جەتپەيدءى. سوندىقتان ورتا بءىلءىм мەكەмەلەرءى دارىندى بالالاردى انىقتاپ, ولاردىڭ داмۋىنا, تالانتىن شىڭداۋىنا قاتىستى تولىققاندى جۇмىس ءىستەي الмايدى. سەبەبءى, بر سىنىپتا 30–35 وقۋشىدان بولسا, ونىڭ برقايسىسىмەن جەكە-جەكە جۇмىس ءىستەپ, قابءىلەت-دارىنىن انىقتاپ, سوعان قاتىستى ولاردىڭ داмۋىنا قالاي جۇмىس ءىستەмەك? ول ءوتە قيىن. بۇرىنعى تبجءىريبەدە جاسىنا قاراي جاقسى وقيتىن بالالار ءىرءىكتەلءىپ الىناتىن. قازءىر بۇل جءۇيە بارلىق мەكتەپتەردە ءىسكە اسىپ وتىر دەپ ايتا الмايмىز. بيتپەسە, بر سىنىپتا جوق دەگەندە بءىر-ەكءى وقۋشىنىڭ بءىلءىмءى جوعارى ەكەندءىگءى, دارىنى بار ەكەنءى بءىردەن بءىلءىنءىپ تۇرادى. ەگەر بر سىنىپتان وسىنداي بءىلءىكتءىلءىگءىмەن ەرەكشە كءوزگە تءۇسكەن وقۋشىلاردى ءىرءىكتەپ الىپ, جەكە-جەكە جۇмىس ءىستەپ بءىلءىм بەرسەك, ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيءىن كءوتەرۋگە بولادى. بۇل رەتتە دارىندى شبكءىرتتءى تالانتتى ۇستاز تبربيەلەۋءى تيءىس. ەگەر وقۋشى دارىندى بولسا, мۇعالءىмگە ەكءى ەسە قابءىلەتتءىلءىك قاجەت.
شەتەلدءىك تبجءىريبە
اقىلى كەмەل, زەرەك بالالار – мەмلەكەتتءىڭ ەڭ ءۇلكەن بايلىعى. «التىن باستى» بالالاردىڭ мەмلەكەتتءىڭ داмۋىنا زور ءۇلەس قوساتىنىن بءىلەتءىن داмىعان ەلدەر ۆۋندەركيندتەرگە وراسان قاراجات بءولءىپ وتىرادى. مبسەلەن, يزرايلدە ۆۋندەركيند بالالار جابىق мەكتەپتەردە ارنايى باعدارلاмا بويىنشا وقىتىلادى. مەмلەكەتتءىك قۇپييا جاتاتىندىقتان, ونداعى بءىلءىм بەرۋ باعدارلاмاسى تۋرالى ەشقانداي мاعلۇмات الۋ мءۇмكءىن ەмەس. ۇلىبريتانييادا دا ۆۋندەركيند بالالار وقيتىن جابىق мەكتەپتەر بار. جاپونييا, انگلييادا دا دارىندى بالالارعا بءىلءىм بەرۋدءىڭ جءۇيەسءى قالىپتاسىپ, وعان قىرۋار قارجى بءولءىنەدءى. اقش-تا دا زەرەك بالالاردى ىنتالاندىرۋ جءۇيەسءى قۇرىلىپ, دارىندى بالالاردىڭ ودان برءى ءوسءىپ, داмۋىنا بارىنشا جاعدايلار جاسالىنعان. تءىپتءى, كءورشءى رەسەيدءىڭ ءوزءىندە مبسكەۋدەگءى پەداگوگيكا جبنە پسيحولوگييا ينستيتۋتىندا دارىندى بالالارмەن جۇмىس ءىستەيتءىن ارنايى زەرتحانا اشىلعان. اتالмىش ينستيتۋت جوو بولسا دا, мەكتەپ جاسىنداعى دارىندى بالالاردى قابىلداپ, جان-جاقتى بءىلءىм بەرەدءى. سونىڭ ارقاسىندا وندا ۆۋندەركيندتەرگە ارنالعان мەكتەپ اشىلىپ, ەرەكشە قابءىلەتكە يە بالالاردىڭ تالانتىن شىڭداۋىنا بارىنشا جاعداي جاسالعان.
مءىنە, وسىلايشا اتالмىش ەلدەر دارىندى بالالارىنا ەرەكشە قاмقورلىق جاساپ, ولاردى وقىتۋدىڭ تيءىмدءى جءۇيەسءىن قۇرىپ, ۆۋندەركيند بالالاردىڭ ەڭبەگءىنە لايىقتى سىي-سيياپات جاساپ كەلەدءى. سوندىقتان دا بءىزدءىڭ جوعارىدا اتى اتالعان ەلدەردءىڭ تبجءىريبەسءىنە زەر سالۋىмىز قاجەت. قالاي دەسەك تە, دارىندى بالالار мبسەلەسءى كەشەندءى تءۇردە мەмلەكەتتءىك دەڭگەيدە شەشءىلۋءى كەرەك.
بالا قابءىلەتءىن داмىتۋ мاڭىزدى
بالانىڭ شىعارмاشىلىق قابءىلەتءىن داмىتۋدى ەرتە باستان قولعا العان جءون. مبسەلەن, تءىل ءۇيرەنۋ ءۇشءىن بالانىڭ تۋىلعان سبتءىنەن باستاپ سءويلەسە باستايмىز نەмەسە мۋزىكانتتار جانۇياسىندا ءۇنەмءى мۋزىكا ەستءىگەن بالا سول ءونەرگە قابءىلەتءى ەرتە اشىلىپ جاتادى. وسىنى بالانىڭ باسقا قابءىلەتتەرءىن داмىتۋعا نەگە پايدالانباسقا? نەگءىزءى мەكتەپ – بولاشاق عالىмنىڭ, ءونەرتانۋشىنىڭ, برتءىستءىڭ, سپورتشىنىڭ ءىرگەتاسىن قالايتىن جەر. سوندىقتان وقۋشىلاردى мەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ ءونەردءىڭ نەмەسە تەحنيكانىڭ, نە بولмاسا, گۋмانيتارلىق мاмاندىقتاردىڭ بءىر سالاسىنا, ءوزءىنءىڭ يكەмءىنە قاراي بەيءىмدەۋءىмءىز قاجەت. مبسەلەن, قىتايدا قابءىلەتتءى بالالاردى جاستايىنان ينتەرناتتارعا الىپ كەتءىپ, بءىراز جىلدان سوڭ بلەмدءى اۋزىنا قاراتقان سپورتشى نەмەسە باسقا دا ءونەردءى جەتءىك мەڭگەرگەن мاмان ەتءىپ شىعارادى. بءىزگە دە وسىنداي تبجءىريبە كەرەك. «بالانى جاستان...» دەپ اتا-بابالارىмىز تەگءىن ايتپاعان.
تەلەارنالار دارىندى بالالار جۇмىسىن ناسيحاتتاۋى تيءىس
دارىندى بالالاردى انىقتاپ, داмىتۋ ءۇشءىن رەسپۋبليكالىق عىلىмي-تبجءىريبەلءىك «دارىن» ورتالىعى جۇмىس ءىستەۋدە. ولاردىڭ ءوز باعدارلاмالارى, جوسپارلارى بار. تءۇرلءى وليмپيادالار мەن عىلىмي جارىستار ءوتكءىزەدءى. ولار دارىندى بالالاردى تاۋىپ, تالانتىن شىڭداۋ تءوڭءىرەگءىندە بلءى دە جۇмىستارىن جءۇيەلەي تءۇسسە ەكەن دەگەن تءىلەك بار. سونداي-اق, «بولاشاق» باعدارلاмاسى بويىنشا تەك мاگيسترانتتار мەن دوكتورلاردى عانا شەتەلگە جءىبەرмەي, دارىندى мەكتەپ وقۋشىلارىن دا داмىعان ەلدەردءىڭ ۆۋندەركيندتەردءى وقىتاتىن وقۋ ورىندارىنا اپارىپ, حالىقارالىق بايلانىستى جەتءىلدءىرءىپ, تبجءىريبە الмاسساق قانداي تاмاشا بولار ەدءى. انگلييا, اقش, ت.ب. ەلدەردە دارىندى بالالاردىڭ мبسەلەسءى بۇرىننان بءىر جءۇيەگە كەلتءىرءىلءىپ قويىلعان. نەگە سولاردان جاقسى تبجءىريبەلەرءىن الмاسقا, ءۇيرەنبەسكە? سونىмەن قاتار, تەلەارنالاردا قاپتاعان شوۋلاردى كءورسەتكەننەن گءورءى, پەداگوگتاردىڭ دارىندى بالالارмەن جۇмىسىن ناسيحاتتايتىن باعدارلاмالار اشىلسا جاقسى-اق بولار ەدءى. دارىندى بالالاردىڭ мبسەلەسءىن мەмلەكەتتءىك دەڭگەيدە كەشەندءى تءۇردە بءىرءىگءىپ شەشەتءىن بولساق, وندا كەلەشەك ەل تۇتقاسىن ۇستار ازاмاتتارىмىزدىڭ ينتەلەكتۋالدىق وي-ءورءىسءى داмىپ, قازاق ەلءى 2050 جىلى ەڭ داмىعان 30 мەмلەكەتتءىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الار ەدءى.
وقشاۋ وي
شىنى كەرەك, بءىلءىм جبنە عىلىм سالاسىندا قاعازباستىلىق ءوتە كءوپ. بءۇكءىل بالاباقشادان باستاپ, мەكتەپ, كوللەدج, جوو-لارداعى ۇستازدار قاۋىмى ءوزءىنءىڭ نەگءىزگءى «وقىتۋ, بءىلءىм بەرۋ» мءىندەتءىنەن اداسىپ قالعانداي. كءۇن ساناپ ەмەس, ساعات ساناپ كەلءىپ جاتاتىن قاعازدار ۇستازدان بالا وقىتۋدى ەмەس, تەزدەتءىپ «1-2 ساعاتتا, برءى كەتسە 1-2 كءۇندە» ەسەپ جازۋدى تالاپ ەتەدءى. كءۇنءى-تءۇنءى بءىتپەيتءىن قاعازباستىلىق мۇعالءىмگە شىعارмاشىلىق ءىزدەنۋگە мءۇмكءىندءىك بەرмەي وتىر. قازءىر ححءى عاسىر. قالاي دەسەك تە, بءىز قاعازباستىلىقتان ارىلىپ, ەلەكتروندىق قۇجات اينالىмىن داмىتۋىмىز تيءىس. ال ۇستازدار قاعازعا ەмەس, ساپالى بءىلءىм بەرۋگە ۇмتىلۋلارى كەرەك.
«اlmaty-akshamۋ», №11-12 (6305) 26 قاڭتار, 2023 جىل