"بالا - باۋىر ەتىڭ" دەگەن تەڭەۋ قازاقتىڭ بالاعا دەگەن كوزقاراسىن، جاۋاپكەرشىلىگى مەن مەيىرىمىن ايقىن كورسەتەدى. دەگەنمەن بالا تاربيەسى مەن تالىمىنە قاتىستى ءداستۇر مەن زاماننىڭ تالابى ۇنەمى ءبىر ارنادا توعىسا بەرمەيدى. سونىڭ ءبىرى - قازاق قوعامىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان "بالانى باۋىرىنا سالۋ" ءداستۇرى. بۇل - ءبىرازدان بەرى دە قوعامدا پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىرعان سالتتاردىڭ ءبىرى. Aqshamnews.kz ءتىلشىسى وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە قالام تەربەپ كوردى.
باۋىرىنا سالۋ دەگەن نە؟
باۋىرىنا سالۋ – قازاق وتباسىلىق داستۇرىندەگى بالا اسىراپ الۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ادەتتە اتا-اجەلەر تۇڭعىش نەمەرەسىن نەمەسە ۇلكەن اعا-ىنىلەر وزىنەن كىشى باۋىرىنىڭ بالاسىن قولىنا الىپ، ءوز بالاسىنداي باعىپ-قاعىپ، تاربيەلەپ وسىرگەن. كەي جاعدايدا جاقىن تۋىستار دا بالا باۋىرىنا سالعان.
بۇل ءۇردىس كەزدەيسوق نەمەسە كەز كەلگەن ادامعا قاتىستى بولا بەرمەگەن. ەتنوگراف-عالىم تاتتىگۇل قارتايەۆانىڭ ايتۋىنشا، باۋىرىنا سالۋ - بەلگىلى ءبىر يەرارحياعا نەگىزدەلگەن ءداستۇر:
"باۋىرىنا باسۋ دەگەن - اعايىنداردىڭ بالالارىن ءبىرىن-بىرى يەمدەنۋى. مۇندا ۇلكەننىڭ كىشىگە قۇرمەتى جاتىر. باۋىرىنا وزىنەن كىشىلەرىنىڭ بالاسىن اعالارى الادى، اتا مەن اجەسى الادى. بۇل - اتا ينستيتۋتى مەن اجە ينستيتۋتىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىق. ءداستۇرلى قوعامدا بۇل بالانىڭ پسيحولوگياسىن كەرىسىنشە نىعايتقان".
ياعني، بۇل سالتتىڭ استارىندا الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك، ۇرپاق ساباقتاستىعى، اۋلەت بىرلىگى جاتقان.
ءداستۇردىڭ وزگەرۋى جانە قازىرگى كوزقاراس
بۇرىن كەڭ تاراعان بۇل سالت بۇگىنگى تاڭدا سيرەك كەزدەسەدى. "پالەنشە بالاسىن باۋىرىنا باسىپتى"، "بۇل - شالدىڭ بالاسى" دەگەن سوزدەردى قازىرگى قوعامدا كوپ ەستي بەرمەيمىز. قالا ءومىرى، شاعىن وتباسى فورماتى، جەكە شەكارا ۇعىمىنىڭ كۇشەيۋى بۇل ءداستۇردىڭ ومىرشەڭدىگىن السىرەتتى.
"باۋىرىنا سالۋ" سالتى جايلى ورتا جاستان اسقان اعا بۋىن وكىلدەرى عانا اتا-اجەسىنىڭ قولىندا وسكەنىن ايتىپ وتىرادى. ال بۇگىنگى اتا-انالاردىڭ بالاسىن، ءتىپتى ەڭ جاقىن تۋىسىنا بەرۋگە دە قۇلىقسىز ەكەنى بايقالادى.
پسيحولوگتار نە دەيدى؟
قازىرگى پسيحولوگتاردىڭ ءبىر بولىگى بالانى اتا-اجەنىڭ باۋىرىنا سالۋعا سىني كوزقاراس تانىتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، بالا كىشكەنتايىنان اتا-اناسىمەن تىعىز ەموسيونالدى بايلانىس ورناتپاسا، بولاشاقتا قارىم-قاتىناس قۇرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن.
پسيحولوگتاردىڭ پىكىرىنشە:
- اتا-انانىڭ ماحابباتىن تولىق سەزىنبەگەن بالا؛
- ءوز وتباسىندا دا، ءوز ورنىندا دا ءوزىن جات سەزىنۋى ىقتيمال؛
- تۋعان باۋىرلارىنان الىستاپ، سالقىن قارىم-قاتىناستا بولۋى مۇمكىن.
"پسيحولوگيالىق تۇرعىدا بۇل دۇرىس ەمەس. قازىرگى تاڭدا “ءبىرىنشى بالانى اتا-اجەسىنە بەرۋ كەرەك” دەۋ - ورىنسىز. جاۋاپكەرشىلىك اتا-اجەدە بولماۋى كەرەك. ءار بالاعا ءوز اتا-اناسى ءوزى قاراۋعا ءتيىس. بالا - قولدان-قولعا وتەتىن زات ەمەس"، - دەيدى ماماندار.
قوعامداعى ءارتۇرلى پىكىرلەر
بۇل ماسەلەگە قاتىستى قوعامدا ءبىرجاقتى پىكىر جوق. باۋىرىنا سالىنىپ وسكەن جانداردىڭ ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ويلارى دا ءارتۇرلى.
ءبىر پىكىردە:
"بالانى اكە-شەشەسى تاربيەلەۋ كەرەك، اتا-اجەسى قوسىمشا ماحاببات بەرەدى. ءوزىم اجەمنىڭ قىزى بولدىم، سانالى اداممىن، ءبىراق انامنىڭ ماحابباتىن سەزىنبەدىم. بالاعا انا كەرەك"، - دەسە:
تاعى ءبىر كوزقاراس:
"ءارتۇرلى اتا-اجە بار، ءدال سايكەسىنشە، ءارتۇرلى اتا-انا دا بولادى. بالانىڭ مىنەزى دە تۋا بىتەدى. ءبىر عانا مىسالمەن بۇكىل ءداستۇردى جوققا شىعارۋ دۇرىس ەمەس. تاربيە جان-جاقتان بەرىلۋى كەرەك، ءبىراق كەيدە اتا-اجەلەر ەركەلەتىپ، ەڭبەككە باۋلىماي ءوسىرىپ قوياتىن جاعدايلار دا بار"، - دەيدى.
ءداستۇردى جاقتايتىندار بولسا:
"اتا-اجە تاربيەسىن كورگەن بالا مەيىرىمدى، اقىلدى بولادى. ءبىرىنشى بالا دۇرىس تاربيە السا، كەيىنگى بالالار دا سوعان قاراپ وسەدى".
قارسى پىكىر:
"اتا-اجەسىنە بەرىلگەن بالا كەيىن تۋعان باۋىرلارىنا جات بولىپ كەتەدى. ۇلكەندەر قايتىس بولعان سوڭ، ول ءوز وتباسىنا، بىرگە تۋعان باۋىرلارىنا سىڭىسە الماي قينالادى".
"بالانى باۋىرىنا سالۋ" - قازاق قوعامىندا وزىندىك ورنى بار، بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەن تۋعان ءداستۇر. ول ءبىر كەزدەرى اۋلەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا، ۇرپاق ساباقتاستىعىن نىعايتۋعا، ۇلكەنگە قۇرمەت پەن بالاعا قامقورلىق كورسەتۋگە قىزمەت ەتتى. كەڭەيتىلگەن وتباسى ۇلگىسى ۇستەم بولعان زاماندا بۇل سالت تابيعي ءارى ومىرشەڭ سانالدى.
الايدا ۋاقىت وزگەرگەن سايىن قوعامنىڭ قۇرىلىمى، وتباسىنىڭ فورماسى، سونداي-اق بالا پسيحولوگياسىنا قاتىستى كوزقاراستار دا باسقا ارناعا بۇرىلدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ءداستۇردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋ اياسى بۇرىنعىداي ەمەس. سوندىقتان "بالانى باۋىرىنا سالۋ" ءۇردىسىن مىندەتتى نورما نەمەسە جالعىز دۇرىس تاربيە جولى رەتىندە ۇسىنۋ ءبىرجاقتى شەشىم بولماق.
"ءداستۇردىڭ دە وزىعى بار، توزىعى بار". سول سەكىلدى اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان سالت-سانانى زامان تالابىنا ساي سارالاپ، ونىڭ قوعامعا دا، وتباسىنا دا، ەڭ باستىسى – بالاعا زيان كەلتىرمەيتىن تۇستارىن عانا قابىلداي بىلگەن ءجون بولار. بۇل تۇرعىدا بالانىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، اتا-انا مەن اتا-اجەنىڭ ءرولىن بىر-بىرىنە قارسى قويماي، كەرىسىنشە ۇيلەستىرە بىلسە قۇبا-قۇپ.
ويتكەنى ءار بالا – جەكە تۇلعا، ال ءار وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، ىشكى قارىم-قاتىناسى مەن تاربيەلىك مۇمكىندىگى ءارتۇرلى. دەمەك، كەز كەلگەن ءداستۇر بالانىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىنە، تاربيەسىنە جانە بولاشاقتاعى ومىرىنە كەرى اسەر ەتپەيتىن جاعدايدا عانا ءوز قۇندىلىعىن ساقتاي الادى.