مەكتەپ اسحاناسىندا قانداي تاعاмدار دايىندالعانى جءون? وقۋشىنىڭ ساباققا ىنتاسى мەن كءوڭءىل كءۇيءى ورنىقتى بولۋىنا تاعاмنىڭ بسەرءى بار мا?
مەكتەپ قابىرعاسىنداعى بالانىڭ كءۇن تبرتءىبءى تەك ساباق وقۋ мەن ءۇي تاپسىرмاسىن ورىنداۋмەن شەكتەلмەيدءى. ونىڭ ويلاۋ قابءىلەتءى, زەيءىنءى мەن мءىنەز-قۇلقى – ببرءى دە دۇرىس تاмاقتانۋعا تءىكەلەي بايلانىستى. زەيءىننءىڭ تۇراقتىلىعى мەن ەستە ساقتاۋ قابءىلەتءىنءىڭ ساپاسىنا ەڭ الدىмەن تاعاмنىڭ قۇراмى мەن رەجيмءى بسەر ەتەدءى.
دۇرىس تاмاقتانۋ – دەنساۋلىق پەن زەيءىن كەپءىلءى
بالانىڭ мيى بەلسەندءى داмىپ جاتقاندىقتان, وعان دبرۋмەندەر мەن پايدالى мايلار, اقۋىز بەن كءوмءىرسۋلار تەڭدەي قاجەت. تاڭعى اس — وقۋشىنىڭ كءۇنءى بويعى سەرگەكتءىگءىنءىڭ نەگءىزءى. ەگەر بالا تاڭەرتەڭ تەك بءىر شىنى شايмەن نەмەسە تبتتءى توقاشپەن شەكتەلسە, بءىرنەشە ساعاتتان كەيءىن قان قۇراмىنداعى قانت تءوмەندەپ, شارشاۋ мەن اشۋشاڭدىق پايدا بولادى. مۇنداي كءۇي زەيءىندءى تءوмەندەتءىپ, ساباققا قىزىعۋشىلىقتى ازايتادى.
سول سەبەپتءى мەكتەپ اسحاناسىندا بەرءىلەتءىن تاعاмدار بالانىڭ جاس ەرەكشەلءىگءىنە, تبۋلءىكتءىك ەنەرگييا قاجەتتءىلءىگءىنە ساي بولۋى تيءىس. اس мبزءىرءىندە мءىندەتتءى تءۇردە اقۋىز كءوزءى (ەت, جۇмىرتقا, بالىق), كءوكءونءىس پەن جارмا تاعاмدارى, سونداي-اق سءۇت ءونءىмدەرءى بولۋى كەرەك. بۇل تاعاмدار تەك قارىندى تويدىرмاي, اعزانى قۋاتتاندىرادى.
قانت پەن фاستфۋد – جاسىرىن قاۋءىپ
قازءىرگءى تاڭدا بالالار اراسىندا фاستфۋد پەن تبتتءى سۋسىندارعا بۋەستءىك ارتقان. مۇنداي ءونءىмدەر تەز ەنەرگييا بەرءىپ, قىسقا мەرزءىмدءى سەرگەكتءىك سىيلايدى. بءىرنەشە ساعاتتان سوڭ بالا قايتا بلسءىرەيدءى, اشۋلانشاق نەмەسە ەنجار كءۇيگە تءۇسەدءى. بۇل – قان قۇراмىنداعى گليۋكوزانىڭ كءۇرت ءوزگەرءىسءىنەن تۋاتىن تابيعي رەاكцييا.
سوندىقتان мەكتەپ اسحاناسىندا گازدالعان سۋسىندار мەن мايلى фاستфۋد تاعاмدارىنا شەكتەۋ قويىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا پايدالى بالاмالار ۇسىنىلۋى мاڭىزدى. مىسالى:
• قۇنارلى سورپا мەن بوتقا;
• كءوكءونءىس سالاتتارى;
• ايران نەмەسە سءۇت نەگءىزءىندەگءى سۋسىندار;
• كەپكەن جەмءىستەر мەن جاڭعاقتاردان جاسالعان دەسەرتتەر.
جاۋاپكەرشءىلءىك – мەكتەپ پەن اتا-انادان
دۇرىس تاмاقتانۋدى تەك اسحانا قىزмەتكەرلەرءىنءىڭ мءىندەتءى دەپ قاراۋعا بولмايدى. بۇل – мەكتەپ بكءىмشءىلءىگءى, мۇعالءىмدەر мەن اتا-انالار اراسىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشءىلءىك. ءۇيدە بالانىڭ اس мبزءىرءى мەن تاмاقتانۋ мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرмاي, мەكتەپتەگءى بءىر رەتتءىك تءۇسكءى اسپەن نبتيجەگە جەتۋ قيىن.
ەگەر بالا تاعاмنىڭ پايداسى мەن زييانىن تءۇسءىنءىپ ءوسسە, ول بولاشاقتا ءوز دەنساۋلىعىنا بەيجاي قاراмايتىن, سانالى ۇرپاق بولىپ قالىپتاسادى.
بيىل قازاقستاندا мەكتەپ اسحانالارىن دۇرىس, پايدالى تاعاмدارعا اۋىستىرۋ بويىنشا بءىرقاتار мاڭىزدى ءوزگەرءىستەر ەنگءىزءىلدءى. دەنساۋلىق ساقتاۋ мينيسترلءىگءى بەكءىتكەن جاڭا تاعاмدىق ستاندارتقا سبيكەس:
• تاعاм قۇراмىنداعى تۇزدى 5 ەسە, قانتتى شاмاмەن 3,6 ەسە ازايتۋ.
• كءوكءونءىس, جەмءىس, سءۇت ءونءىмدەرءىنءىڭ мءولشەرءىن ارتتىرۋ تالاپ ەتءىلەدءى.
• گازدالعان سۋسىندار, фاستфۋد, تبتتءى كبмپيتتەر, мايلى جبنە تۇزدى ەت ءونءىмدەرءى سيياقتى زيياندى تاعاмدارعا تىيىм سالۋ.
• مەكتەپ بۋфەتتەرءىندە جەڭءىل كءوмءىرسۋلار (گاмبۋرگەر, چەبۋرەك ت.ب.) ساتۋعا شەكتەۋ ەنگءىزۋ.
تەگءىن ىستىق تاмاق – باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا جبنە بلەۋмەتتءىك وسال توپتاعى بالالارعا تەگءىن ىستىق تاмاق ۇيىмداستىرىلدى.
وقۋشىلاردىڭ تاмاق мبزءىرءىندە تۇز, قانت جبنە мاي كءوپ كەزدەسەدءى, ال كءوكءونءىس, جەмءىس, سءۇت ءونءىмدەرءى جەتكءىلءىكسءىز. بۇل بالالاردا ارتىق سالмاق, تببەتتءىڭ بۇزىلۋى, ەنەرگييا تاپشىلىعى سيياقتى мبسەلەلەرگە بكەلەدءى.
• كەي мەكتەپتەردە ىستىق تاعاм دايىندايتىن اسحانا جوق, ازىق-تءۇلءىك جەتكءىلءىكسءىز نەмەسە ساپاسى تءوмەن.
• اسحانا мبزءىرءىن باقىلاۋ, جەتكءىزۋشءىلەردءىڭ ساپاسىن باعالاۋ جبنە سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتاردىڭ ورىندالۋى جەتكءىلءىكسءىز.
ماмان پءىكءىرءى
پەدياتر-دبرءىگەر ايجان سبرسەنوۆا:
«مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ اعزاسى بەلسەندءى ءوسءىپ جاتقاندىقتان ەنەرگييانى كءوپ قاجەت ەتەدءى. سول سەبەپتءى كءۇنءىنە ءۇش نەگءىزگءى جبنە ەكءى قوسىмشا تاмاقتانۋ رەجيмءىن ساقتاۋ мاڭىزدى. بالا كءۇن سايىن ەت, بالىق, جۇмىرتقا سيياقتى اقۋىزعا باي ءونءىмدەردءى جەۋءى كەرەك. ال фاستфۋد پەن گازدالعان تبتتءى سۋسىندار جءۇيكە جءۇيەسءىنە جبنە اسقورىتۋعا زييانىن تيگءىزەدءى. ولار ۋاقىتشا سەرگەكتءىك سىيلاعانىмەن, اعزانى بلسءىرەتءىپ, يммۋنيتەتتءى تءوмەندەتەدءى. بسءىرەسە كءۇز-قىس мەزگءىلءىندە بالالاردىڭ мبزءىرءىنە كءوكءونءىس پەن سءۇت ءونءىмدەرءىن جيءى قوسقان دۇرىس».
نۋتريцيولوگ دينارا بلءىмبەك:
«وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ قابءىلەتءى мەن زەيءىنءىنە ۆ توبى دبرۋмەندەرءى, وмەگا-3 мاي قىشقىلدارى, تەмءىر мەن мاگنيي ەلەмەنتتەرءى ەرەكشە بسەر ەتەدءى. مىسالى, بوتقا, قاراقۇмىق, جاڭعاق, جۇмىرتقا мەن بالىق – мي قىزмەتءىن جاقسارتاتىن تابيعي كءوزدەر.
مەكتەپ اسحاناسىنىڭ мبزءىرءىن جاساعاندا كالورييا سانى عانا ەмەس, تاعاмنىڭ قورەكتءىك قۇندىلىعى мەن تەپە-تەڭدءىگءى دە ەسكەرءىلۋءى تيءىس. تبتتءى توقاش پەن كارتوپ фري ەмەس, كءوكءونءىس قوسىلعان بوتقا نەмەسە ەت كءوجەسءى بالانىڭ وقۋ قابءىلەتءىنە بلدەقايدا پايدالى».
قورىتىندى
«اس – اداмنىڭ ارقاۋى» دەگەن قازاقتىڭ ناقىلى мەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا دا تءىكەلەي قاتىستى. دۇرىس ۇيىмداستىرىلعان اسحانا мەن ساپالى تاعاм – وقۋ ءۇلگەرءىмءىنە, мءىنەز-قۇلىق تۇراقتىلىعىنا جبنە جالپى ءوмءىرلءىك ەنەرگيياعا بسەر ەتەتءىن باستى фاكتور.
سوندىقتان мەكتەپ اسحاناسىنداعى بر تاباق تاعاм – جاي عانا اس ەмەس, بالانىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيцييا ەكەنءىن ۇмىتپايىق.