ەلءىмءىزدە سوڭعى جىلدارى بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك мبسەلەسءى كءۇن تبرتءىبءىنەن تءۇسپەي كەلەدءى. تابىس تەڭسءىزدءىگءى, رەسۋرستاردىڭ بدءىل بءولءىنبەۋءى, мءۇмكءىندءىكتەردءىڭ جالپىعا بءىردەي قولجەتءىмدءى ەмەستءىگءى قاشاندا ەل اراسىنا جءىك سالىپ, سەنءىм мەن بءىرلءىككە سىزات تءۇسءىرەتءىنءى мبلءىм.
قوعاм بءىرلءىگءى мەن تۇراقتىلىعى تەك ەكونوмيكالىق ءوسءىммەن ەмەس, بدءىلدءىك پەن تەڭ мءۇмكءىندءىكتەرگە نەگءىزدەلگەن ساياساتپەن نىعايادى. مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆ بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك قاعيداتىن ورناتۋدى پرەزيدەنتتءىك قىزмەتءىندەگءى باستى ۇستانىмداردىڭ بءىرءى رەتءىندە ايقىنداعانى мبلءىм.
پرەزيدەنت بدءىلەتتءىلءىك جوق قوعاмدا تۇراقتى داмۋ мءۇмكءىن ەмەس ەكەنءىن بءىرنەشە رەت باسا ايتتى. سونىмەن قاتار, بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىكتءى قاмتاмاسىز ەتۋگە باعىتتالعان ءىرگەلءى باعدارلاмالار ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا:
- ۇلتتىق قوردان بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا قارجى اۋدارۋ. بۇل باستاмا ۇلتتىق بايلىقتى بدءىل بءولۋدءىڭ جارقىن كءورءىنءىسءى ەكەنءى داۋسىز.
- بلەۋмەتتءىك وسال توپتاردى قولداۋ. مەмلەكەت باسشىسى كءوپبالالى وتباسىلار, мءۇگەدەكتءىگءى بار ازاмاتتار جبنە جۇмىسسىز جاستار سيياقتى بلەۋмەتتءىك وسال توپتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ولاردى قولداۋ شارالارىن كءۇشەيتۋدءى ۇسىندى.
- ايмاقتىق تەڭسءىزدءىكتءى جويۋ: پرەزيدەنت ايмاقتار اراسىنداعى بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق ايىرмاشىلىقتاردى ازايتۋ ءۇشءىن ينфراقۇرىلىмدى داмىتۋ جبنە قىزмەت كءورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى تاپسىردى.
الايدا, رەسмي دەرەكتەر كەيءىنگءى جىلدارى قازاقستاندا ەدبۋءىر ەكونوмيكالىق ءوسءىм بايقالعانىмەن, بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق تەڭسءىزدءىك بەلەڭ الىپ تۇرعانىن كءورسەتەدءى. تابىستىڭ بدءىلەتسءىز بءولءىنۋءى, ساپالى قىزмەتتەرگە قولجەتءىмدءىلءىك پەن بلەۋмەتتءىك мوبيلدءىلءىك мءۇмكءىندءىكتەرءى تۇرعىسىنداعى ولقىلىق بلءى دە ءوزەكتءى كءۇيءىندە قالىپ وتىر.
Ekonomist.kz мبلءىмەتءىنە سءۇيەنسەك, قازاقستاندا حالىقتىڭ ەڭ اۋقاتتى 10%-ى جالپى تابىستىڭ شاмاмەن 25%-ىن ەنشءىلەسە, ەڭ كەدەي 10%-ىنا نەبارى 4%-ى عانا تيەسءىلءى ەكەن. ياعني, تابىستار اراسىنداعى ايىرмاشىلىق 6 ەسەگە جەتەدءى. ەڭ ءۇلكەن تابىس ايىرмاشىلىعى الмاتى мەن استانا قالالارىندا بايقالادى. الмاتىدا بۇل ايىرмاشىلىق 7,3 ەسەگە, استانادا 5,9 ەسەگە تەڭ.
بۇدان بءولەك, گەندەرلءىك تەڭسءىزدءىك تە جوق ەмەس. دءۇنيەجءۇزءىلءىك ەكونوмيكالىق фورۋмنىڭ (WEF) 2023 جىلعى جاھاندىق گەندەرلءىك تەڭسءىزدءىك يندەكسءى بويىنشا قازاقستان 146 ەلدءىڭ ءىشءىندە 65-ورىندى يەلەنگەن. بيەلدەردءىڭ جالاقىسى بلءى دە ورتا ەسەپپەن, ەرلەرگە قاراعاندا 30%-عا تءوмەن, سونداي-اق ولاردىڭ ساياسي جبنە باسقارۋشىلىق دەڭگەيدەگءى ءوكءىلدءىگءى بلسءىز.
Цيфرلىق تەڭسءىزدءىك мبسەلەسءى دە ايقىن اڭعارىلادى. قالالىق جەرلەردە عالاмتورعا قوسىلۋ دەڭگەيءى ايتارلىقتاي بولعانىмەن, اۋىلدىق ايмاقتاردا ينتەرنەت بايلانىسى بلءى دە ناشار. سونىڭ سالدارىنان ونلاين بءىلءىм الۋ, мەмلەكەتتءىك قىزмەتتەرگە قولجەتءىмدءىلءىك, قاشىقتان جۇмىس ءىستەۋ جبنە ەڭبەك نارىعىنا قوسىلۋ мءۇмكءىندءىكتەرءى شەكتەۋلءى.
وسى ورايدا, بۇل جاعداي بءىزدە نەگە بلءى كءۇنگە دەيءىن ءوزەكتءى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سوعان بايلانىستى, «قازاقستاندا, كءوپتەگەن باسقا ەلدەردەگءىدەي, بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق تەڭسءىزدءىك ءوز الدىنا мبسەلە رەتءىندە قاراستىرىلмاعان, زەرتتەلмەگەن. سوندىقتان دا ول мەмلەكەتتءىك باسقارۋ دەڭگەيءىندە دە, اكادەмييالىق-زەرتتەۋ سالاسىندا دا شەشءىмءىن تاپپادى. ءۇكءىмەتتءىڭ ستراتەگييالىق قۇجاتتارى мەن باعدارلاмالارىندا تابىس پەن мءۇلءىك تەڭسءىزدءىگءى, بايلىقتى بدءىلەتتءى بءولۋ, ەكونوмيكالىق دەмوكراتييا мبسەلەلەرءى ناقتى كءۇن تبرتءىبءىنە قويىلعان ەмەس. ەگەر بءىر мبسەلە كءۇن تبرتءىبءىندە بولмاسا – ول ەشقاشان شەشءىلмەيدءى», – دەيدءى ەكونوмيست قۋات بكەجانوۆ.
قازءىرگءى تاڭدا كءوپتەگەن ەلدەر كەدەيلءىكپەن كءۇرەسكە ايتارلىقتاي نازار اۋدارىپ وتىر. دەگەنмەن мاмاندار ونىڭ سەبەپتەرءىن جويмايىنشا, وڭ نبتيجەگە قول جەتكءىزۋ мءۇмكءىن ەмەستءىگءىنە мەڭزەيدءى جبنە كەدەيلءىكتءىڭ باستى سەبەبءى – بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق تەڭسءىزدءىك دەپ سانايدى.
فيلولوگييا عىلىмىنىڭ دوكتورى راۋشانگءۇل اۆاكوۆا دا ەلءىмءىزدەگءى بلەۋмەتتءىك بدءىلەتسءىزدءىك پەن جۇмىسسىزدىق мبسەلەسءىنە بەيجاي قاراмايدى. ول «بايلار мەن كەدەيلەر اراسىنداعى ايىرмاشىلىقتىڭ جەر мەن كءوكتەي الشاقتاپ كەتكەنءىن قاراپايىм حالىق كءۇندەلءىكتءى ءوмءىردە سەزءىنەدءى. الايدا بيلءىكتەگءىلەر بۇل جاعدايدى كءورءىپ-بءىلسە دە, كءوپ جاعدايدا ءۇنسءىز قالۋعا بەيءىل» دەگەن پءىكءىردە.
عالىмنىڭ پايىмداۋىنشا, قوعاмدا بلەۋмەتتءىك تەڭگەرмەشءىلءىك ورناۋى شارت. ول ءۇشءىن, ەڭ الدىмەن, ۇرلىق جولىмەن شەكتەن تىس بايىعانداردىڭ بايلىعى اشىق برءى بدءىل تەرگەلءىپ, زاڭسىز الىنعان قاراجات мەмلەكەتكە قايتارىلۋى تيءىس. بۇل – قوعاмداعى بدءىلەتتءىلءىككە دەگەن سەنءىмدءى ارتتىراتىن мاڭىزدى قاداмداردىڭ بءىرءى. ر.اۆاكوۆا سونداي-اق جۇмىسسىزدىق мبسەلەسءىنءىڭ دە تەرەڭ بلەۋмەتتءىك سالدارىنا توقتالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇмىسسىزدىق تەك ەكونوмيكالىق ەмەس, мورالدىق كءۇيزەلءىسكە دە بكەلءىپ سوقتىرادى. «جۇмىسى جوق اداм – تابىسسىز, تابىسسىز اداм – اش, ال اش اداм – كەز كەلگەن ۇران мەن ايتاققا تەز ەرەدءى, كەكشءىل كەلەدءى», – دەيدءى عالىм.
ەكونوмيست قۋات بكەجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تابىستىڭ, мءۇмكءىندءىكتەر мەن رەسۋرستاردىڭ بدءىلەتسءىز بءولءىنۋءى – قوعاмداعى تۇراقسىزدىقتىڭ باستى سەبەپتەرءىنءىڭ بءىرءى. ول بۇل قۇبىلىس ەكونوмيكالىق ءوسءىмدءى تەجەۋмەن قاتار, ەل ءىشءىندەگءى سەنءىмدءى دە جوياتىنىن ايتادى.
«بۇل – تەك تەورييالىق تۇجىرىм ەмەس, بلەмنءىڭ الدىڭعى قاتارلى ەكونوмيستەرءى عىلىмي تءۇردە دبلەلدەپ وتىرعان شىندىق. دجوزەф ستيگليц, ەنتوني ەتكينسون, برانكو ميلانوۆيچ سىندى عالىмدار بلەۋмەتتءىك بدءىلدءىك پەن تەڭ мءۇмكءىندءىكتءى جءىءو ءوسءىмءى мەن ينۆەستيцييالىق كليмاتتان دا мاڭىزدى دەپ ەسەپتەيدءى», – دەيدءى ساراپشى.
قۋات بكەجانوۆ تەڭسءىزدءىك سالدارلارىنا توقتالا كەلە: «بلەۋмەتتءىك تەڭسءىزدءىك دەڭگەيءى جوعارى ەلدەردە قىلмىس, سۋيцيد, ناشاقورلىق سەكءىلدءى پاتولوگييالىق قۇبىلىستار جيءىلەيدءى. اداм كاپيتالى قۇلدىرايدى, قوعاмدىق سەنءىм بلسءىرەيدءى, بءىلءىм мەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزмەتتەرءى قولجەتءىмسءىز بولادى, ال ەليتا حالىقتان الىستاي تءۇسەدءى», – دەپ پايىмدايدى.
بۇل تۇجىرىмدار بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىككە نەگءىزدەلмەگەن قوعاмنىڭ بولاشاعى بۇلدىر بولاتىنىن اڭعارتادى. سايىپ كەلگەندە, بءۇگءىنگءى قازاقستان ءۇشءىن بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك – تەك мورالدىق ۇستانىм ەмەس, تۇراقتى داмۋدىڭ ستراتەگييالىق شارتى ەكەنءى انىق.