Qazaq halqynyń erteden kele jatqan salt-dástúrinde "at tergeý" dep atalatyn asa qasterli ádep bar. Bul - ulysqa, elge, qaýymǵa eńbegi sińgen, jasy úlken, syıly adamdardyń atyn tike atamaı, janama ataý arqyly qurmet kórsetý dástúri. Qazir bul saltty ustanatyndar bar. Eskiden kele jatqan dástúr tarıhyna Aqshamnews.kz tilshisi úńilip kórdi.
At tergeý, ásirese, jańa túsken kelinniń kelgen (turmysqa shyqqan) jurtyna qatysty qalyptasqan. Kelin ata-enesiniń, qaınaǵa-abysyndarynyń, qaıyn sińlileri men qaınylarynyń, sondaı-aq aýyldaǵy úlken kisilerdiń atyn atamaı, ózinshe laıyqty at qoıady. Bul - kelinniń ıbalylyǵy men kóregendigin, tapqyrlyǵy men sózge sheshendigin tanytatyn ólshem.
Sýret: qarmaqshy-tany.kz
Bul dástúr týraly ádebıette alǵash ret orys shyǵystanýshysy N.I. Ilmınskıı jazǵan eken. Ol:
«Kúıeýiniń týystarynyń atyn kelin esh ýaqytta atamaıtyn. Onyń aǵa-inilerine, apa-qaryndastaryna arnaıy at qoıatyn…» – dep atap ótken.
Kelinniń at qoıýy kúıeý jaǵynan týystarynyń jasyna, jynysyna, týystyq jaqyndyǵyna, minez-qulqy men syrtqy erekshelikterine baılanysty bolǵan. Árkimge jarasymdy, unamdy at tabý - kez kelgen kelinniń qolynan kele bermegen.
At tergeýdiń tárbıelik máni
Baǵzydan kele jatqan bul salt jaıly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Tarıh fakúlteti Arheologıa, etnologıa jáne mýzeologıa kafedrasynyń profesory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bıbızıa Kenjebekqyzy Qalshabaeva da óz pikirin bildirdi.
Ǵalymnyń aıtýynsha, qazaqtyń barlyq salt-dástúri ómirden alynǵan. At tergeý de - turmystyń, kúndelikti qarym-qatynastyń nátıjesinde qalyptasqan ádep úlgisi.
"At tergeý dástúri jańa túsken kelinniń jańa otbasyna kelgennen keıin ata-enesine, úlken-kishi qaıyn jurtyna kórsetken qurmeti men izetiniń belgisi. Bul - kelinniń kishipeıildigin, kóregendigin, parasattylyǵyn bildiredi. Úlkenderdiń atyn tike atamaı, janama ataý arqyly syılaý - qazaqy ádeptiń kórinisi", - deıdi profesor.
Spıkerdiń sózinshe, osy kúni at tergeý keńinen qoldanysta bolmaǵanymen, bul dástúr múlde joıyldy deýge áli erte. Ásirese, ońtústik jáne ońtústik-shyǵys óńirlerde, Qyzylorda syndy qazaqy aımaqtarda bul ádeptiń sarqynshaqtary saqtalǵan.
Kelinder qaıyn jurtyn qalaı ataǵan?
Jańa túsken kelin túsken úıdiń balasyndaı qabyldanǵan. Sondyqtan:
- kúıeýiniń atasyn - ata, áke;
- ájesin - áje;
- ákesin - úlken ata, ata, kishi ata dep ataǵan.
Al basqa týystaryna mynadaı attar qoıǵan:
- Qaınaǵalaryna: úlken aǵa, jaqsy aǵa, aǵakem, kóke;
- İnilerine: sal jigit, myrza jigit, ortanshym, teteles, kenje;
- Qaıyn sińlilerine: erkejan, erkem, shyraılym, aıdarlym, kekildim;
Abysyn-ajyndaryn da úlken apa, kishi apa, jaqsy apa, jeńeshem dep ataý qalyptasqan.
El ishinde bedeli bar, bı, bolys bolǵan qaınaǵalaryn bı aǵa, bı ata, bolys aǵa dep ataý da kezdesken.
Sýret: jasandy ıntellekt
Atty atamaýdyń shegi
Ádepti kelinder at tergeýge sonshalyqty mán bergeni sonsha, qaıyn ata, qaıyn aǵalarymen attas bóten adamdardyń da atyn týra aıtpaǵan. Mysaly, Ahmetti - Sahmet, Álini - Sáli, Tursyndy - Mursyn dep ózgertip ataǵan.
Sondaı-aq aýyldaǵy úlkenderdiń atyn atamaý úshin maǵynalas balama sózder qoldanǵan. Máselen, Qasqyrbaıdy - Bóri ata, Altybaıdy - Besten artyq, Aıtýǵandy - Túngi jaryq dep ataý sonyń dáleli.
Qazaq áıelderi kúıeýleriniń de atyn atamaı, otaǵasy, bizdiń úıdiń kisisi dep sóılegen. Kúıeýiniń qurdastaryna deıin qurmet kórsetip, qurdas dep ataǵan.
At tergeý - mádenı etıkanyń kórinisi
Kelinniń qoıǵan janama attary onyń sóz saptaýyna, oı ushqyrlyǵyna, tapqyrlyǵyna tikeleı baılanysty baǵalanǵan.
Profesor Bıbızıa Kenjebekqyzy Qalshabaevanyń aıtýynsha, kelin at qoıýda adamnyń esimin ǵana emes, onyń minez-qulqyn, syrtqy kelbetin, jas ereksheligin, el ishindegi ornyn da eskergen. Ár adamǵa laıyqty, jarasymdy ataý tabý - kelinniń parasattylyǵy men bilimdiligin kórsetken.
Osy turǵydan alǵanda, at tergeý - úlkenge qurmet, kishige izet bildirýdiń, sóz qadirin bilýdiń, ulttyq ádep pen mádenı etıkanyń aıqyn kórinisi. Bul dástúr arqyly kelin tek jańa áýletke sińisip qana qoımaı, sol ortanyń rýhanı talaptaryn da tereń túsingen.
Jamandyqtan qorqyp atyn atamaǵan
Degenmen, qazaq turmysynda belgili bir ataýlardy atamaý tek at tergeýmen ǵana shektelmegen. Halqymyz jamandyqty shaqyrmaý, kesapattyń aldyn alý nıetimen keıbir qubylystardyń atyn tikeleı atamaǵan. Bul - yrymǵa, senimge negizdelgen bólek dástúr.
Profesor Bıbızıa Kenjebekqyzy Qalshabaevanyń aıtýynsha, qazaqtar aýrý-syrqaý men qaýip-qaterdiń atyn týra ataýdan saqtanǵan. Máselen, qaterli isik aýrýyn "obyr" demeı, "jaman aýrý" dep ataǵan. Qyzylshany "áýlıe" dep, qasqyrdy "ıt-qus"dep ataý da - jamandyqtyń betin aýlaq qylsyn degen senimnen týǵan.
"Biraq munyń at tergeýge tikeleı qatysy joq. Bul – jamandyq qaıtalanbasyn, kóbeımesin, jaıylmasyn degen yrymnan shyqqan uǵymdar", – dep naqtylaıdy ǵalym.
Osylaısha, at tergeý - áleýmettik ádep pen qurmetke negizdelgen mádenı qubylys bolsa, al jamandyqtan qorqyp at atamaý - halqymyzdyń dúnıetanymy men seniminen týyndaǵan tanymdyq dástúr.
Zamana jáne dástúr
At tergeý nemese at qoıý - halqymyzdyń adam syılaý jónindegi izettilik pen kishipeıildilik qasıetteriniń bıik kórinisi. Qazaq tanymynda ózinen úlken adamnyń atyn týra ataý kórgensizdik, tárbıesizdik sanalǵan. Bul uǵymdar alǵashynda dinı nanym-senimderge negizdelse, keıin kele ulttyq ǵuryptyń ajyramas bóligine aınaldy. Tabý sózderdi (aıtýǵa tyıym salynǵan) oryndy evfemızmdermen almastyra bilgen kelindi ata-babamyz "kórgendi qyz", "tárbıe kórgen qyz" dep joǵary baǵalaǵan.
Qyz balanyń salt-sanany saqtaýy, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetýi - eń aldymen ata-anasynyń bergen tálimi men otbasynda kórgen tárbıesine baılanysty. Óıtkeni qyzdyń árbir is-áreketi men sóılegen sózinen onyń tárbıesiniń deńgeıi kórinip turady. Degenmen qazirgi qoǵamda kelinderdiń enesin "eneshka", "kúıeýimniń mamasy", "ana úıdegi kemposhk" sekildi salqyn, nemquraıly ataýlarmen ataýy jıilep bara jatqany da jasyryn emes.
Ult boıyndaǵy tilin, dinin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasy men dástúrin atadan balaǵa jetkizýshi "áıel-ana" ekeni daýsyz. Demek halqymyzdyń bereke-birligin, týystyq tatýlyǵyn saqtaýda jáne damytýda áıel adamnyń, sonyń ishinde kelinniń orny erekshe. Osy turǵydan alǵanda, at tergeý dástúri – qazaq halqynyń qyz tárbıeleýdegi bıik talǵamy men rýhanı mádenıetiniń aınasy bolyp qala bermek.