Álemdi indet jaılap, jurt úıine qamalǵan "karantın" ýaqytynda onlaın sabaq oqyǵan balanyń bári kompúter men smartfonǵa úıir boldy. Onlaın sabaq elimizdiń qysy sýyq aımaqtarynda áli kúnge bolyp turady. Oǵan qosa ómirine qajet bolar daǵdysyn damytsyn, basqa tilderdi meńgersin degen qamqorlyqpen balasyna onlaın kýrs satyp alyp beretin ata-ananyń da qarasy kóp. Osynyń bári oqýshyny kompúterge matap tastady, sabaq oqyp bolǵan soń oryndyqtan turyp ketetin bala bar ma, olar ári qaraıǵy otyrysty oıynmen jalǵastyrady. Densaýlyǵyn oılaıtyn sanasy áli jetilmegen bala osyndaı uzaq otyrystan táýeldi bolyp ta qalyp jatyr.
Gamılton qalasynda ornalasqan Makmaster ýnıversıtetiniń ǵalymdary onlaın oıyndarǵa qatty táýeldi balalar men jasóspirimder uıqynyń buzylýyna, sondaı-aq semizdik pen júrek-qantamyr júıesine baılanysty aýrýlarǵa tap bolýy múmkin degen qorytyndyǵa kelgen.
PLoS One jýrnalynda jarıalanǵan zertteý barysynda kompúterlik oıyndarǵa táýeldi, jasy 10-nan 17-ge deıingi 94 jasóspirimniń densaýlyǵy saraptalǵan. Bul balalardyń barlyǵy emhanalarda esepte turǵan jáne salmaqty azaıtý nemese zat almasý buzylystaryn túzetý baǵdarlamalarynan ótip júrgen. Ǵalymdar onlaın oıyndarǵa áýestik pen uıqynyń buzylýy, semizdik jáne júrek-qantamyr júıesiniń jumysy arasyndaǵy baılanysty anyqtaǵan.
Zertteýge qatysýshylardyń barlyǵyna uıqy uzaqtyǵyn baqylaý úshin arnaıy fıtnes-trekerler berildi. Belsendi geımerlerdiń uıqysy qarapaıym balalarǵa qaraǵanda áldeqaıda qysqa bolyp shyqty. Bul jaǵdaı qan qysymynyń joǵarylaýymen, trıglıserıdter deńgeıiniń artýymen jáne ınsýlınge tózimdilikpen baılanysty boldy.
Bul zertteý belgili bir balalar men jasóspirimder tobyna qatysty júrgizilgenin atap ótken jón, – dep jazǵan Science Daily basylymy zertteýdiń avtory, doktor Ketrın Morrısonnyń sózin keltiredi. – Sondyqtan bul derekterdi barlyq halyqqa birdeı qoldanýǵa bolmaıdy. Degenmen, geımerlerdiń uıqysynyń uzaqtyǵy úshten birge qysqaratyny bizdi tańǵaldyrdy. Al uıqynyń sapasy zat almasý men júrek jumysy úshin asa mańyzdy. Semizdikke shaldyqqan balalar eresek jasta júrek-qantamyr jáne koronarlyq aýrýlarǵa, sondaı-aq ekinshi tıpti qant dıabetine shaldyǵý qaýpine kóbirek ushyraıdy. Sol sebepti bolashaqta densaýlyqqa qatty zıan keltirmeý úshin durys ómir saltyn múmkindiginshe erte qalyptastyrý qajet.
Al QR DSM «Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń» «Sanepıdekspertıza jáne monıtorıń ǵylymı-praktıkalyq bólimi» fılıalynyń sanıtarlyq-gıgıenalyq monıtorıń basqarmasynyń sanıtar dárigeri Kamına Bakeldiń aıtýynsha, búginde mundaı balalar semizdikke, psıhıkalyq buzylystarǵa jıi shaldyǵyp, kópshilikpen qarym-qatynas ornatýy da qıyndaıdy. Kóp jaǵdaıda olar ata-anasynan góri vırtýaldy qurylǵylarǵa kóbirek táýeldi bolady.
Balanyń uzaq ýaqyt boıy bir qalypta otyryp, smartfonǵa eńkeıip qaraýy nemese monıtorǵa úzdiksiz telmirýi dene qalpynyń buzylýyna ákeledi. Sonyń saldarynan osteohondroz, omyrtqanyń qısaıýy (ásirese moıyn bóligi) damýy múmkin. Gadjetti uzaq ýaqyt qolda ustap, saýsaqtarmen birsaryndy qozǵalystar jasaý saldarynan qol basynyń patologıalary: baılamdardyń sozylýy, sińir problemalary, ásirese bas barmaqqa qatysty máseleler týyndaýy múmkin. Sondaı-aq mı sıgnaldary men qol qımyldarynyń úılesimi buzylýy yqtımal. Al omyrtqanyń qısaıýy ishki aǵzalardyń jumysyna keri áser etip, jalpy densaýlyq pen eńbekke qabilettilikke zıanyn tıgizedi. Zertteýlerge súıensek, mysaly, amerıkalyq ǵalymdardyń derekteri boıynsha, jatyn bólmesinde ınternetke kirýge ruqsat etilgen balalarda artyq salmaq pen semizdik 30 paıyzǵa jıi kezdesedi. Al keı jaǵdaılarda kompúterde jumys istep nemese oıyn oınap otyrǵan bala berilip ketip, tamaq ishýdi de, sý ishýdi de umytady. Sonyń saldarynan as qorytý júıesiniń jumysy buzylyp, dárýmender men mıneraldardyń jetispeýshiligi paıda bolady. Zat almasý prosesi zardap shegip, ıntellektýaldyq qabiletteri tómendeıdi. Bul óz kezeginde balanyń kompúter aldynda odan da kóp ýaqyt ótkizýine ákeledi. Osylaısha semizdikke, uıqysyzdyqqa jáne júıke júıesiniń buzylystaryna ushyraıdy.", – deıdi dáriger.
Kompútermen jumys isteý kezindegi sanıtarlyq normalar
Oqý saǵaty barysynda derbes kompútermen, planshetpen, noýtbýkpen úzdiksiz jumys isteý uzaqtyǵy tómendegideı bolýy tıis:
1. mektepke deıingi toptarda jáne 1-synypta – 15 mınýttan aspaýy kerek;
2. 2–3-synyptarda – 20 mınýttan aspaýy kerek;
3. 4–5-synyptarda – 25 mınýttan aspaýy kerek;
4. 6–8-synyptarda – 25 mınýttan aspaýy kerek;
5. 9–11(12)-synyptarda – 30 mınýttan aspaýy kerek.
Kompúter jáne noýtbýktpen tikeleı jumys isteýdiń jalpy uzaqtyǵy 2 saǵattan aspaýy tıis. Jumys barysynda ár 20–25 mınýt saıyn kózge arnalǵan jattyǵýlar, al ár 45 mınýt saıyn úzilis kezinde dene shynyqtyrý jattyǵýlary sıaqty aldyn alý sharalary jasalýy tıis.
Otyryp jumys isteıtin keńse qyzmetkerlerinde jıi kezdesetin máseleler:
Otyratyn jumys – bul jaı ǵana «qımyldyń azdyǵy» emes. Ol densaýlyqqa tónetin birqatar qaýip, ásirese sýyq mezgilde jalpy belsendilik tómendep, zat almasý baıaýlap, kalorıasy joǵary taǵamdarǵa áýestik artady.
Zat almasýdyń baıaýlaýy. Qımyl-qozǵalys azaıǵan kezde aǵzaǵa energıa az qajet bolady. Alaıda jazdaǵydaı tamaqtaný jalǵasa berse, artyq kalorıa «qorǵa» jınalady.
Salmaq qosý. Kúnine qosymsha 200–300 kkal qabyldaý aıyna 1,5–2 kg salmaq qosýǵa ákelýi múmkin. Artyq salmaq kóbine ish tusyna jınalyp, bul densaýlyq úshin asa qaýipti bolady.
Energıa deńgeıiniń tómendeýi. Jyldam kómirsýlardan turatyn tiskebasarlar qandaǵy qantty kúrt kóterip, keıin dál solaı tómendetedi, sonyń kesirinen sharshaý, álsizdik, zeıinniń tómendeýi baıqalady.
Asqazan-ishek joly máseleleri. Qozǵalystyń azdyǵy men durys emes tamaqtaný ishtiń kebýine, aýyrlyq sezimine, odan ári ishtiń qatýyna sebep bolady. Jyldam kómirsýlar men maılardyń artyq mólsheri baýyr men júrek-qantamyr júıesine salmaq túsiredi, qandaǵy qant pen holesterın deńgeıin joǵarylatady.
Otyryp jumys isteıtin keńse qyzmetkerlerine keńes
Eger kúnine 6–10 saǵatty jumys ústelinde ótkizseńiz, durys tamaqtaný siz úshin densaýlyqty saqtaýdyń basty quraldarynyń biri.
1. Taǵamnyń kólemin azaıtpaı, kalorıasyn tómendetińiz. Sýyq kezde tábet artady, al energıa shyǵyny azaıady. Sheshimi – toıymdy, biraq jeńil taǵamdar (mysaly, kókónister) jeý.
2. Kúrdeli kómirsýlar men aqýyzdarǵa basymdyq berińiz. Tutas dándi nan, botqalar, burshaq tuqymdastar, taýyq eti, balyq, jumyrtqa, súzbe uzaq ýaqyt toqtyq sezimin jáne turaqty energıany qamtamasyz etedi.
3. Jyldam kómirsýlardy shekteńiz. Táttiler, nan ónimderi, tátti sýsyndar qysqa ýaqytqa ǵana kúsh beredi, keıin energıa kúrt tómendep, qaıtadan tamaq jeýge qushtarlyq paıda bolady.
4. Makronýtrıentterdiń teńgerimin saqtańyz. Rasıondy maımen shamadan tys aýyrlatpaý mańyzdy. 40% kómirsý : 30% aqýyz: 30% maı mólsherin tutynǵan jón.
5. Rasıonǵa talshyqty kóbirek qosyńyz – kókónister, kebek, burshaq tuqymdastar, tátti emes jemister. Talshyq as qorytýǵa kómektesedi, ashtyq sezimin azaıtady jáne ishek mıkroflorasyn jaqsartady.
6. Tamaqtaný rejımin saqtańyz. Keshke deıin ash júrip, birden kóp jeýden góri, kúnine 3–4 ret az mólsherde tamaqtanǵan durys. Turaqtylyq – energıanyń turaqty bolýynyń kepili.