Almatyda jumysshy mamandardy daıarlaý sandyq transformasıadan ótip jatyr. Vırtýaldy trenajerlerdi, JS-ke negizdelgen beıimdelmeli oqytý júıelerin jáne oqytýshylardyń óz sıfrlyq ázirlemelerin engizý tek ádistemeni ǵana emes, kásiptik bilim berýdiń ózin de ózgertedi. Bul tájirıbede qalaı júzege asyrylatynyn Almaty telekomýnıkasıa jáne mashına jasaý kolejiniń dırektory Ardaq Kodjahmetova eksklúzıvti suhbatynda baıandady.
Ardaq Bolatjanqyzy, búgingi tańda bilim berýdi sıfrlandyrý týraly kóp aıtylyp jatyr. Sizdiń kolejińiz «jumysshy elıtany» daıarlaıdy: baılanysshylardy, avtoslesarlardy, tokarlardy, elektr siltemeshilerdi, logıstterdi. Munda jasandy ıntellekt pen sımýlátorlar ne úshin kerek? Naǵyz stanokta «qoldy toltyrý» mańyzdy emes pe?
- Bilesiz be, bul eń jıi jáne eń mańyzdy suraq. Ia, «qoldy toltyrý» qajet. Biraq buryn qalaı bolǵanyn elesteteıik: 15 adamnan turatyn top bir stanoktyń aınalasynda turyp, rezespen bir ótý úshin kezek kútip otyrady. Bul – qaýipti jáne qymbat. Nemese tokarlyq isti úıretýdi elestetińiz – materıaldardyń shyǵyny men qorǵanysh jabdyqtarynyń qajettiliginiń ózi biraz qarjyny talap etedi. Sandyq tehnologıa tájirıbeni aýystyrmaıdy, ony aldyn ala daıyndap, eseleıdi. Vırtýaldy trenajer bilim alýshyǵa qymbat daıyndamalardy búldirmeı, eń bastysy – densaýlyǵyna qaýip tóndirmeı, qolsaptyń durys emes buryshynan bastap shekti qyzyp ketýge deıingi barlyq múmkin qatelikterdi jiberýge múmkindik beredi. Stýdent naǵyz sheberhanaǵa prosesti teorılyq bilimmen keledi, jáne onyń tájirıbesi synaqtyq emes, maǵynaly bolady.
Iaǵnı, bul jaı qaýipsiz sımýlátor ma?
- Áldeqaıda kóp. Bizdiń optıkalyq jeliler baılanysy boıynsha sabaqtarymyzdan mysal keltireıik. Arnaıy pánderdiń oqytýshysy Daryn Ershatov talshyq boıymen sıgnaldyń taralýyn modeldeıtin sıfrlyq trenajerlerdi qoldanady. Stýdent kabelde mıkro jaryqty «vırtýaldy túrde» jiberip, grafıkterde sıgnal qalaı burmalanatynyn, shyǵyndardyń qalaı ósetinin birden kóre alady. Ol fızıkalyq prosesterdi túısikpen túsinýdi qalyptastyra otyryp, birneshe saǵat ishinde ondaǵan osyndaı eksperımentter júrgizedi. Buryn bul úshin qymbat ólsheý jabdyqtary, reflektometrler bar tutas zerthana qajet boldy. Qazir onyń máni noýtbýkte.
Bul jerde jasandy ıntellektke oryn qaıda? Bul jaı ádemi grafıka emes...
- Jasandy ıntellekt jeke tárbıeshi jáne taldaýshy retinde jumys isteıdi. Sol vırtýaldy stanokta stýdent tapsyrmany qalaı oryndaıtynyn taldaıtynyn júıeni elestetińizshi: traektorıasyn, jyldamdyǵyn, dáldigin naqty qoldana alady. Jáne jaı «durys emes» demeı, durys nusqasyn usynady usynady. Mysaly, «Seniń qateń osy jerde, myna buryshty synap kóreıik, jáne mine, ony túzetý úshin qosymsha jattyǵý orynda», - degen sıaqtá túzetý jumystary júzege asyrylady. Bul – beıimdelmeli, derbestendirilgen oqytý. Oqytýshy úshin bul «qutqarý taıaqshasy»: JS árkimniń dınamıkasyn qadaǵalaýǵa, kimniń teorıada olqylyǵy bar, al kimde tek qozǵalystardy úılestire almaıtynynyn kórýge kómektesedi. Biz úderisti núktelik túrde jáne ýaqytynda túzetemiz.
Qazirgi stýdentter – Z urpaǵy, aqparatty basqasha qabyldaıdy degen pikirler bar. Bul tásilge áser ete me?
- Árıne, áser etedi. Olar – «sandyq turǵyndar». Olarǵa ınteraktıv, jedel keri baılanys arqyly oqytý qyzyq. Biraq bizdiń mindetimiz – ony kásibı arnaǵa baǵyttaý. Biz olardyń róli qalaı ózgeretinin kórip otyrmyz: olar endi bilimdi pasıvti alýshylary emes, jasaýshylar. Aıqyn mysal retinde bizdiń Jaına Sátbaı jetekshiligimen 5G/6G negizinde «Aqyldy qalaǵa arnalǵan smart-telemetrıalyq júıe» ázirlegen jáne qalalyq baıqaýda birinshi oryn alǵan stýdentimiz Aıan Abdvalıdy aıta alamyz. Ol «bolashaq montajshy» retinde emes, qalalyq dachıkterden alynǵan derekterdi JS arqyly taldap, búgingi tańda bolashaq júıelerdi jobalaıtyn ınjener retinde oılaıdy.
Siz áreket týraly aıttyńyz. Sizdiń kolejińizde oqytýshylar ózderi baǵdarlamalyq jasaqtama ázirleı me?0
- Ia, jáne bul bizdiń erekshe maqtanyshymyz. Sıfrlandyrý – daıyn platformany satyp alý ǵana emes, naqty máselelerdi sheshetin baǵdarlamany qurý. Bizdiń oqytýshymyz Dana Dúısenbaı stýdentterdiń arnaıy pánder boıynsha oqýlyqtarǵa qajettiligin kórip, BookTeam qoldanbasyn ázirledi. Saýalnama nátıjesinde, 250 stýdent mamandyǵy boıynsha qosymsha materıaldarǵa muqtaj jáne olardy kitaphanadan taýyp nemese satyp ala almaıtyny anyqtaldy. Nátıjddesinde «Kitaphanany sıfrlandyrý» ıdeıasy paıda boldy. Qazir stýdentterdiń telefondarynda – olardyń mamandyǵy boıynsha oqýlyqtardyń, sulbalardyń, ádistemelik nusqaýlardyń tutas bazasy bar. Demek, aýdıtorıada, jataqhanada, kólikte de elektrondyq oqýlyqty oqı alatyn múmkindik týada.
«Sandyq tehnologıa» tiri oqytýshyny yǵystyryp jiberetininen qoryqpaısyz ba?
- Kerisinshe, ony kúsheıtedi jáne oqytýshy aqparat kózi emes baǵyt-aǵdar berýshi bolady. Bul róldi platformalar men sımýlátorlar óz moıyndaryna alady. Alaıda, pedagog tárbıeshige, tútorǵa, tehnologıalar álemindegi jol kórsetýshige aınalady. Onyń róli – kontekstti túsindirý, shabyttandyrý, ártúrli sandyq «álemderden» alynǵan bilimdi biryńǵaı daǵdyǵa biriktirýge kómektesý. Bizdiń oqytýshymyz Araılym Bapanova aıtqandaı, sıfrlyq quraldar oqytý sapasyn arttyrýdyń kilti boldy.
Nátıjesinde qandaı bitirýshi shyǵady? Sizdiń kolejińizdiń 2025 jylǵy túlekter on jyl burynǵy túlekterden qanshalyqty erekshelenedi?
- Buryn biz mehanıkalyq stanoktardy jaqsy biletin maman daıarladyq. Búginde biz sandyq oılaýǵa qabiletti maman daıarlaımyz. Ol platany dánekerlep nemese kabel tósep bilýmen shektelmeıdi. Ol platanyń CAD-baǵdarlamasynda qalaı jobalanatynyn, kabel boıymen sıgnaldyń sımýlátorda qalaı modeldenetinin jáne JS-algorıtmderiniń kómegimen jelidegi júktemeni qalaı boljaýǵa bolatynyn biledi. Sondaı aq, oqýyn jalǵastyrýǵa daıyn, bolashaqta klasıkalyq ınjenerlik bilim men JI quraldarymen jumys isteı alatyn maman qalyptastyra alamyz. Iaǵnı, kolej túlegi jaı jumysshy ǵana emes, bolashaqta 4.0 ındýstrıa úshin bilikti maman bolmaq.