ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا ىسكە قوسىلعان Farabi Super Computer ورتالىعى عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەردى اشىپ وتىر، - دەپ حابارلايدى Aqshamnews.kz.
ايگەرىم ەسىمحاننىڭ «AI عىلىم» باعدارلاماسىندا ورتالىق ديرەكتورى ءامىرحان تەمىربايەۆ پەن قازۇۋ-دىڭ كومپيۋتەرلىك عىلىمدار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇريسلام قاسىمبەك سۋپەركومپيۋتەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن، ونىڭ عىلىمعا، مەملەكەتتىك ەسەپتەۋلەرگە جانە جاس عالىمدارعا بەرەر مۇمكىندىگىن ءتۇسىندىردى.
فارابي سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعى قالاي قۇرىلدى؟
فارابي سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعى قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم نەگىزىندە ىسكە اسقان. ءامىرحان تەمىربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەلىسىمگە 2019 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى قىتايعا ساپارى كەزىندە قول قويعان. ال 2024 جىلى جۇڭگو باسشىلىعىنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا كەلىسىم قايتا جاڭارتىلىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە سۋپەركومپيۋتەر ەلگە جەتكىزىلدى.
سۋپەركومپيۋتەردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن قازۇۋ بازاسىندا ارنايى دەرەكتەر ورتالىعى سالىنعان. قازىرگى تاڭدا جۇيە تولىق ىسكە قوسىلىپ، ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ تۇر. ازىرگە ناقتى عىلىمي ناتيجەلەر جاريالانباعانىمەن، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە مينيسترلىكتەرمەن بىرلەسىپ ەسەپتەۋلەر جۇرگىزە باستاعان.
سۋپەركومپيۋتەر اۋا رايىن ءدال بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى
فارابي سۋپەركومپيۋتەرىنىڭ العاشقى جوباسى اۋا رايىن ءدال بولجاۋعا باعىتتالعان. ورتالىق «قازگيدرومەت» ۇيىمىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا بۇل مەكەمە سۋپەركومپيۋتەر بولماعاندىقتان، اۋا رايىن نەگىزىنەن وبلىس ورتالىقتارى دەڭگەيىندە عانا بولجاي الادى. ال سۋپەركومپيۋتەر كومەگىمەن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنە ناقتى ءارى ءدال بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بار. ءامىرحان تەمىربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل باعىتتاعى العاشقى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ناتيجەسى ءتيىمدى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
نۇريسلام قاسىمبەك بۇل پروسەستىڭ مودەلدەۋگە نەگىزدەلەتىنىن ءتۇسىندىردى. ەگەر ەسەپتەۋ قۋاتى جەتكىلىكسىز بولسا، ەرتەڭگى كۇننىڭ اۋا رايىن بىرنەشە كۇننەن كەيىن عانا الۋعا تۋرا كەلەدى، ال ول كەزدە اقپارات وزەكتىلىگىن جوعالتادى. سوندىقتان سۋپەركومپيۋتەر ەسەپتەۋلەردى جەدەلدەتىپ، دەر كەزىندە ناقتى بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۋاتى قانداي؟
فارابي سۋپەركومپيۋتەرى – گيبريدتى جۇيە. ونىڭ ونىمدىلىگى 2000 تەرافلوپسقا تەڭ. بۇل قاراپايىم كومپيۋتەرمەن سالىستىرعاندا شامامەن 10 مىڭ ەسە جوعارى قۋات دەگەن ءسوز.
«سۋپەركومپيۋتەردىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ۋاقىت ۇنەمدەۋ. بۇرىن ءبىر ەسەپتى شىعارۋ ءۇشىن ون كۇن قاجەت بولسا، ەندى ونى ءبىر نەمەسە ون ساعاتتا ورىنداۋعا بولادى. قازگيدرومەت سياقتى مەكەمەلەر ءۇشىن بۇل بۇكىل ەل اۋماعىن قامتيتىن ناقتى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋگە جول اشادى»، – دەدى ءامىرحان تەمىربايەۆ.
ورتالىق وكىلدەرى سۋپەركومپيۋتەردى پايدالانۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدارعا ەسىك ءاردايىم اشىق ەكەنىن ايتتى. كەلىپ، تاجىريبە جيناقتاۋعا، ءوز ەسەپتەرىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار.
سۋپەركومپيۋتەر قاي سالالاردا قولدانىلادى؟
سۋپەركومپيۋتەر تەك ءبىر سالامەن شەكتەلمەيدى. ول بيولوگيا، حيميا، فيزيكا، بيوينفورماتيادا دا كەڭىنەن قولدانىلادى. نۇريسلام قاسىمبەكتىڭ سوزىنشە، مودەلدەۋ عىلىمنىڭ بارلىق باعىتىندا قاجەت.
قازۇۋ-دا بيىلدان باستاپ باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ اياسىندا جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلعان. بۇل جوبالاردا بيوينفورماتيكالىق ەسەپتەردى شەشۋ ءۇشىن فارابي سۋپەركومپيۋتەرى قولدانىلادى.
جاس عالىمدارعا قانداي مۇمكىندىك بار؟
ءامىرحان تەمىربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا بار بولعانى 3 سۋپەركومپيۋتەر بار. بۇل ەندى شىعىپ جاتقان تەحنولوگيا بولعاندىقتان، اقپاراتتاندىرۋ از. سول سەبەپتى ول تۋرالى كوپ جاستار بىلمەۋى مۇمكىن. دەسە دە، سۋپەركومپيۋتەر جاس عالىمدارعا دا قولجەتىمدى.
«جاس زەرتتەۋشىلەر گرانتتىق جانە قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا قاتىسىپ، جوبالارىن ۇسىنا الادى. ەگەر جوبا جەڭىپ شىقسا، سۋپەركومپيۋتەردە ءوز الگوريتمدەرىن جاساپ، كۇردەلى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الادى»، – دەيدى ءامىرحان تەمىربايەۆ.
ول جاستاردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى ءتورت جىلدا قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 3،5 ەسەگە ارتقان. سونىڭ ناتيجەسىندە جالاقى دا، عىلىمي جوبالاردىڭ سانى دا كوبەيگەن. سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان «جاس عالىم» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان. دەگەنمەن عىلماداعى جەتىستىكتەر مەن جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىقتى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ كولەمىن كوبەيتۋ قاجەت.
سۋپەركومپيۋتەر جۇمىس بارىسىندا كوپ جىلۋ بولەدى. نۇريسلام قاسىمبەك ەنەرگيانىڭ باسىم بولىگى جۇيەنى سالقىنداتۋعا جۇمسالاتىنىن ايتتى.
«بۇرىن اۋا ارقىلى سالقىنداتۋ قولدانىلسا، ءقازىر سۋ ارقىلى سالقىنداتۋ كەڭىنەن تاراعان»، – دەدى ول.
ءامىرحان تەمىربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، فينليانديا، نورۆەگيا سياقتى ەلدەر سۋپەركومپيۋتەرلەردى سالقىن ايماقتاردا ورنالاستىرادى. سەبەبى سۋپەركومپيۋتەرگە قاجەتتى ەنەرگيا كوزى جىلۋدى سۋىتۋعا كەتەدى. ال ەگەر ونى سۋىق جەرگە ورنالاستىرسا، ونى سۋىتۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. بۇل ەنەرگيانى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«قازاقستاندىق سۋپەركومپيۋتەر» دەگەن ۇعىم بۇل جۇيەنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقانىن عانا بىلدىرەدى. ول تولىقتاي ەلىمىزدە جاسالعان تەحنولوگيا ەمەس. سەبەبى سۋپەركومپيۋتەرگە قاجەتتى نەگىزگى جابدىقتار مەن چيپتەر قازاقستاندا وندىرىلمەيدى»، – دەدى نۇريسلام قاسمبەك.
فارابي سۋپەركومپيۋتەرى الەمدىك «توپ-500» رەيتينگىنە كىرمەيدى
ءامىرحان تەمىربايەۆ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك سۋپەركومپيۋتەرلەر بار ەكەنىن، ال ەڭ قۋاتتىلارى اقش-تا شوعىرلانعانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، الەمدەگى ەڭ مىقتى سۋپەركومپيۋتەرلەردىڭ «توپ-500» رەيتينگى بار.
«بۇل رەيتينگكە فارابي سۋپەركومپيۋتەرى كىرمەيدى. ونىڭ ونىمدىلىگى بويىنشا ءوزىمىز جۇرگىزگەن باعالاۋ ناتيجەسىندە، شامامەن 650-ورىندا تۇر»، – دەدى ول.
الەمدىك رەيتينگكە ەنۋ ءۇشىن قوماقتى قارجىلاندىرۋ قاجەت. سۋپەركومپيۋتەردىڭ نەگىزگى تەحنولوگيالارى قازاقستاندا وندىرىلمەيدى، سوندىقتان مۇنداي جۇيەلەر شەتەلدىك كومپانيالاردان ساتىپ الىنادى. قارجى جەتكىلىكتى بولسا، قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەر الىپ، الەمدىك رەيتينگكە كىرۋگە بولادى. الايدا ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى رەيتينگكە ەنۋ ەمەس.
«ءبىزدىڭ ماقسات – بار مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋ. فارابي سۋپەركومپيۋتەرىنىڭ قۋاتى 2000 تەرافلوپس. ەگەر وسى رەسۋرستى تولىق جۇكتەپ، مەملەكەتتىك ورگاندارعا، مينيسترلىكتەرگە جانە عالىمدارعا ناقتى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزە الساق، وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك»، – دەيدى ءامىرحان تەمىربايەۆ.
ءماتىنىن رەداكسيالاعان: جادىرا ادىلبەك قىزى