قازاق كەلىندەرى نەگە كۇيەۋىنىڭ اتىن اتاماعان؟ "ات تەرگەۋ" سالتى جايلى نە بەلگىلى؟

قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان سالت-داستۇرىندە "ات تەرگەۋ" دەپ اتالاتىن اسا قاستەرلى ادەپ بار. بۇل - ۇلىسقا، ەلگە، قاۋىمعا ەڭبەگى سىڭگەن، جاسى ۇلكەن، سىيلى ادامداردىڭ اتىن تىكە اتاماي، جاناما اتاۋ ارقىلى قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى. ءقازىر بۇل سالتتى ۇستاناتىندار بار. ەسكىدەن كەلە جاتقان ءداستۇر تاريحىنا Aqshamnews.kz ءتىلشىسى ءۇڭىلىپ كوردى.

ات تەرگەۋ، اسىرەسە، جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ كەلگەن (تۇرمىسقا شىققان) جۇرتىنا قاتىستى قالىپتاسقان. كەلىن اتا-ەنەسىنىڭ، قايناعا-ابىسىندارىنىڭ، قايىن سىڭلىلەرى مەن قاينىلارىنىڭ، سونداي-اق اۋىلداعى ۇلكەن كىسىلەردىڭ اتىن اتاماي، وزىنشە لايىقتى ات قويادى. بۇل - كەلىننىڭ يبالىلىعى مەن كورەگەندىگىن، تاپقىرلىعى مەن سوزگە شەشەندىگىن تانىتاتىن ولشەم. 

سۋرەت: qarmaqshy-tany.kz

بۇل ءداستۇر تۋرالى ادەبيەتتە العاش رەت ورىس شىعىستانۋشىسى ن.ي. يلمينسكيي جازعان ەكەن. ول:

«كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنىڭ اتىن كەلىن ەش ۋاقىتتا اتامايتىن. ونىڭ اعا-ىنىلەرىنە، اپا-قارىنداستارىنا ارنايى ات قوياتىن…» – دەپ اتاپ وتكەن.

كەلىننىڭ ات قويۋى كۇيەۋ جاعىنان تۋىستارىنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، تۋىستىق جاقىندىعىنا، مىنەز-قۇلقى مەن سىرتقى ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولعان. اركىمگە جاراسىمدى، ۇنامدى ات تابۋ - كەز كەلگەن كەلىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەگەن.

ات تەرگەۋدىڭ تاربيەلىك ءمانى

باعزىدان كەلە جاتقان بۇل سالت جايلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتى ارحەولوگيا، ەتنولوگيا جانە مۋزەولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بيبيزيا كەنجەبەك قىزى قالشابايەۆا دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ بارلىق ءسالت-داستۇرى ومىردەن الىنعان. ات تەرگەۋ دە - تۇرمىستىڭ، كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ادەپ ۇلگىسى.

"ات تەرگەۋ ءداستۇرى جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ جاڭا وتباسىنا كەلگەننەن كەيىن اتا-ەنەسىنە، ۇلكەن-كىشى قايىن جۇرتىنا كورسەتكەن قۇرمەتى مەن ىزەتىنىڭ بەلگىسى. بۇل - كەلىننىڭ كىشىپەيىلدىگىن، كورەگەندىگىن، پاراساتتىلىعىن بىلدىرەدى. ۇلكەندەردىڭ اتىن تىكە اتاماي، جاناما اتاۋ ارقىلى سىيلاۋ - قازاقى ادەپتىڭ كورىنىسى"، - دەيدى پروفەسسور.

سپيكەردىڭ سوزىنشە، وسى كۇنى ات تەرگەۋ كەڭىنەن قولدانىستا بولماعانىمەن، بۇل ءداستۇر مۇلدە جويىلدى دەۋگە ءالى ەرتە. اسىرەسە، وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردە، قىزىلوردا سىندى قازاقى ايماقتاردا بۇل ادەپتىڭ سارقىنشاقتارى ساقتالعان.

كەلىندەر قايىن جۇرتىن قالاي اتاعان؟

جاڭا تۇسكەن كەلىن تۇسكەن ءۇيدىڭ بالاسىنداي قابىلدانعان. سوندىقتان:

• كۇيەۋىنىڭ اتاسىن - اتا، اكە؛
• اجەسىن - اجە؛
• اكەسىن - ۇلكەن اتا، اتا، كىشى اتا دەپ اتاعان.

ال باسقا تۋىستارىنا مىناداي اتتار قويعان:

• قايناعالارىنا: ۇلكەن اعا، جاقسى اعا، اعاكەم، كوكە؛
• ىنىلەرىنە: سال جىگىت، مىرزا جىگىت، ورتانشىم، تەتەلەس، كەنجە؛
• قايىن سىڭلىلەرىنە: ەركەجان، ەركەم، شىرايلىم، ايدارلىم، كەكىلدىم؛

ابىسىن-اجىندارىن دا ۇلكەن اپا، كىشى اپا، جاقسى اپا، جەڭەشەم دەپ اتاۋ قالىپتاسقان.

ەل ىشىندە بەدەلى بار، بي، بولىس بولعان قايناعالارىن بي اعا، بي اتا، بولىس اعا دەپ اتاۋ دا كەزدەسكەن.

سۋرەت: جاساندى ينتەللەكت

اتتى اتاماۋدىڭ شەگى

ادەپتى كەلىندەر ات تەرگەۋگە سونشالىقتى ءمان بەرگەنى سونشا، قايىن اتا، قايىن اعالارىمەن اتتاس بوتەن ادامداردىڭ دا اتىن تۋرا ايتپاعان. مىسالى، احمەتتى - ساحمەت، ءالىنى - ءسالى، تۇرسىندى - مۇرسىن دەپ وزگەرتىپ اتاعان.

سونداي-اق اۋىلداعى ۇلكەندەردىڭ اتىن اتاماۋ ءۇشىن ماعىنالاس بالاما سوزدەر قولدانعان. ماسەلەن، قاسقىربايدى - ءبورى اتا، التىبايدى - بەستەن ارتىق، ايتۋعاندى - تۇنگى جارىق دەپ اتاۋ سونىڭ دالەلى.

قازاق ايەلدەرى كۇيەۋلەرىنىڭ دە اتىن اتاماي، وتاعاسى، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىسىسى دەپ سويلەگەن. كۇيەۋىنىڭ قۇرداستارىنا دەيىن قۇرمەت كورسەتىپ،  قۇرداس دەپ اتاعان.

ات تەرگەۋ - مادەني ەتيكانىڭ كورىنىسى

كەلىننىڭ قويعان جاناما اتتارى ونىڭ ءسوز ساپتاۋىنا، وي ۇشقىرلىعىنا، تاپقىرلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى باعالانعان.

پروفەسسور بيبيزيا كەنجەبەك قىزى قالشابايەۆانىڭ ايتۋىنشا، كەلىن ات قويۋدا ادامنىڭ ەسىمىن عانا ەمەس، ونىڭ مىنەز-قۇلقىن، سىرتقى كەلبەتىن، جاس ەرەكشەلىگىن، ەل ىشىندەگى ورنىن دا ەسكەرگەن. ءار ادامعا لايىقتى، جاراسىمدى اتاۋ تابۋ - كەلىننىڭ پاراساتتىلىعى مەن بىلىمدىلىگىن كورسەتكەن.

وسى تۇرعىدان العاندا، ات تەرگەۋ - ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت ءبىلدىرۋدىڭ، ءسوز ءقادىرىن ءبىلۋدىڭ، ۇلتتىق ادەپ پەن مادەني ەتيكانىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل ءداستۇر ارقىلى كەلىن تەك جاڭا اۋلەتكە ءسىڭىسىپ قانا قويماي، سول ورتانىڭ رۋحاني تالاپتارىن دا تەرەڭ تۇسىنگەن.

جاماندىقتان قورقىپ اتىن اتاماعان

دەگەنمەن، قازاق تۇرمىسىندا بەلگىلى ءبىر اتاۋلاردى اتاماۋ تەك ات تەرگەۋمەن عانا شەكتەلمەگەن. حالقىمىز جاماندىقتى شاقىرماۋ، كەساپاتتىڭ الدىن الۋ نيەتىمەن كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ اتىن تىكەلەي اتاماعان. بۇل - ىرىمعا، سەنىمگە نەگىزدەلگەن بولەك ءداستۇر.

پروفەسسور بيبيزيا كەنجەبەك قىزى قالشابايەۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقتار اۋرۋ-سىرقاۋ مەن قاۋىپ-قاتەردىڭ اتىن تۋرا اتاۋدان ساقتانعان. ماسەلەن، قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن "وبىر" دەمەي، "جامان اۋرۋ" دەپ اتاعان. قىزىلشانى "اۋليە" دەپ، قاسقىردى "يت-قۇس"دەپ اتاۋ دا - جاماندىقتىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن دەگەن سەنىمنەن تۋعان.

"ءبىراق مۇنىڭ ات تەرگەۋگە تىكەلەي قاتىسى جوق. بۇل – جاماندىق قايتالانباسىن، كوبەيمەسىن، جايىلماسىن دەگەن ىرىمنان شىققان ۇعىمدار"، – دەپ ناقتىلايدى عالىم.

وسىلايشا، ات تەرگەۋ - الەۋمەتتىك ادەپ پەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن مادەني قۇبىلىس بولسا، ال جاماندىقتان قورقىپ ات اتاماۋ - حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى مەن سەنىمىنەن تۋىنداعان تانىمدىق ءداستۇر.

زامانا جانە ءداستۇر

ات تەرگەۋ نەمەسە ات قويۋ - حالقىمىزدىڭ ادام سىيلاۋ جونىندەگى ىزەتتىلىك پەن كىشىپەيىلدىلىك قاسيەتتەرىنىڭ بيىك كورىنىسى. قازاق تانىمىندا وزىنەن ۇلكەن ادامنىڭ اتىن تۋرا اتاۋ كورگەنسىزدىك، تاربيەسىزدىك سانالعان. بۇل ۇعىمدار العاشىندا ءدىني نانىم-سەنىمدەرگە نەگىزدەلسە، كەيىن كەلە ۇلتتىق عۇرىپتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. تابۋ سوزدەردى (ايتۋعا تىيىم سالىنعان) ورىندى ەۆفەميزمدەرمەن الماستىرا بىلگەن كەلىندى اتا-بابامىز "كورگەندى قىز"، "تاربيە كورگەن قىز" دەپ جوعارى باعالاعان. 

قىز بالانىڭ سالت-سانانى ساقتاۋى، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋى - ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنىڭ بەرگەن ءتالىمى مەن وتباسىندا كورگەن تاربيەسىنە بايلانىستى. ويتكەنى قىزدىڭ ءاربىر ىس-ارەكەتى مەن سويلەگەن سوزىنەن ونىڭ تاربيەسىنىڭ دەڭگەيى كورىنىپ تۇرادى. دەگەنمەن قازىرگى قوعامدا كەلىندەردىڭ ەنەسىن "ەنەشكا"، "كۇيەۋىمنىڭ ماماسى"، "انا ۇيدەگى كەمپوشك" سەكىلدى سالقىن، نەمقۇرايلى اتاۋلارمەن اتاۋى جيىلەپ بارا جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.

ۇلت بويىنداعى ءتىلىن، ءدىنىن، ادەت-عۇرپىن، سالت-ساناسى مەن ءداستۇرىن اتادان بالاعا جەتكىزۋشى "ايەل-انا" ەكەنى داۋسىز. دەمەك حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن، تۋىستىق تاتۋلىعىن ساقتاۋدا جانە دامىتۋدا ايەل ادامنىڭ، سونىڭ ىشىندە كەلىننىڭ ورنى ەرەكشە. وسى تۇرعىدان العاندا، ات تەرگەۋ ءداستۇرى – قازاق حالقىنىڭ قىز تاربيەلەۋدەگى بيىك تالعامى مەن رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ايناسى بولىپ قالا بەرمەك.