«Turkistan» گازەتىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان باباجانۇلىنا بەرگەن كەڭ كولەمدى سۇحباتى جاريالاندى. سۇحباتتا پرەزيدەنت 2025 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىنا توقتالىپ، ەكونوميكالىق ءوسىم، ينفلياسيانى تەجەۋ، سالىق رەفورماسى جانە الداعى كەزەڭدەگى مىندەتتەر تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن. سونداي-اق قوعام ءۇشىن ساپالى تالداۋ مەن مازمۇندى اقپاراتتىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى، - دەپ حابارلايدى اqshamnews.kz ءتىلشىسى.
– قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى، ءسىز جىل سايىن مەرزىمدى باسپاسوزگە اۋقىمدى سۇحبات بەرۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر ساياسي ءداستۇر قالىپتاستىردىڭىز دەۋگە بولادى. وسى ورايدا، «Turkistan» گازەتىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل العانىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
– «Turkistan» گازەتى 30 جىلدان بەرى تۇراقتى شىعىپ كەلەدى. بۇل – قازاقستانداعى ەڭ ىقپالدى باسىلىمنىڭ ءبىرى. گازەتتىڭ اتاۋىندا دا وتە ۇلكەن ءمان-ماعىنا بار. باسىلىم تىلشىلەرى ەل ىشىندەگى وزەكتى ماسەلەلەرمەن قاتار، تۇتاس تۇركى جۇرتىنا ورتاق تاقىرىپتاردى دا كوتەرىپ جۇرەدى. بۇل وتە جاقسى ءداستۇر دەپ سانايمىن.
شەتەلدە جۇمىس ىستەپ، ءتۇرلى سالادا تابىسقا جەتكەن قازاقتار تۋرالى ماقالالاردى قىزىعۋشىلىقپەن وقيمىن. قازاقستان مەن وزدەرى تۇرىپ جاتقان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وسىنداي ءۇش ازاماتتى ارنايى ماراپاتتادىم.
گازەت-جۋرنالدار قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر. سەبەبى، الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ويلاۋ (تانىمدىق) قابىلەتىنە زور زيان كەلتىرىپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە، ءبىلىمى مەن ءوي-ورىسى ون بەس جاستاعى جاسوسپىرىمدەر دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ازاماتتاردى ءقازىردىڭ وزىندە كەزدەستىرۋگە بولادى.
ءوز باسىم مەرزىمدى ءباسپاسوزدى جاس كەزىمنەن ۇزبەي وقيتىنىم راس. ءالى كۇنگە دەيىن وسى ادەتىمنەن جاڭىلعان ەمەسپىن. قازىرگى تاڭدا باسپا ءسوز زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، اقپارات ايدىنىنان ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر. گازەت تىلشىلەرى جان-جاقتى شولۋلار مەن تەرەڭ ساراپتامالار جاساۋعا باسا ءمان بەرەدى، اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كاسىبي ءارى ءوز ىسىنە ادال جۋرناليستەر ساپالى ماتەريالدار ازىرلەپ، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەن سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن بارلىق سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مىقتى ازاماتتار تۋرالى مالىمەتتەردى كوبىنەسە گازەتتەردەن الامىن. ەل ىشىنە كەڭ تارالعان TikTok، Instagram نەمەسە Telegram ارنالارى ەڭبەك ادامدارىنىڭ شىنايى تىنىس-تىرشىلىگىنەن الىس ەكەنىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەتىن شىعارسىز.
قوعامىمىز ەلەڭ ەتەرلىك جاڭالىق وقىپ، بەينەجازبا كورۋمەن شەكتەلمەي، ءمان-ماعىناسى تەرەڭ اقپاراتتىڭ دا ءقادىرىن بىلگەنى دۇرىس دەپ سانايمىن. كوپتەگەن جاستارىمىزدىڭ دا ءدال سولاي ويلايتىنىنا قۋانامىن. سەبەبى، ولار ادامدى تىعىرىققا تىرەيتىن ەلەس-قيال الەمىندە ءومىر ءسۇرۋدى ەمەس، ناعىز ءبىلىم-عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات تۇتادى. وقۋ مادەنيەتى جوعارى ەلدەر ءاردايىم جاھاندىق دامۋدىڭ العى شەبىندە بولا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان ەش كۇمانىم جوق.
– سۇحباتىمىزدىڭ باس جاعىندا ادەتتەگىدەي وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. بىلتىر وتە كوپ وقيعا بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن، 2025 جىلدىڭ باستى ناتيجەسى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– شىنىمەن دە، ايتۋلى وقيعالار از بولعان جوق. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ءبىر جىل وتە شىقتى، بۇل سۇراعىڭىزعا تابان استىندا جاۋاپ بەرە قويۋ قيىن. مىسالى، ەكونوميكامىز 6 پايىزدان استام ءوستى. ىشكى جالپى ءونىم 300 ميلليارد دوللار مەجەسىنە جەتىپ، جان باسىنا شاققاندا 15 مىڭ دوللاردان استى. بۇل – ەلىمىزبەن قاتار، بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. جالپى، ويداعىداي جۇمىس ىستەلدى دەۋگە بولادى. ءبىراق، مەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە توقمەيىلسىپ، ماسايراپ وتىرۋعا مۇلدە بولمايتىنىن ۇنەمى ايتامىن. شىعىس حالىقتارى «تەگىس جولدىڭ وزىندە توسقاۋىل بار» دەيدى. ءبىز تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ، تەك العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر از ەمەس.
بۇل – ەڭ الدىمەن، ينفلياسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەڭبەكتىڭ ءبارى تەككە كەتىپ جاتىر. بيىل ۇكىمەت پەن اكىمدەر مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇعىرىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
دەي تۇرعانمەن، ەلىمىزدىڭ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىرجولا بەت بۇرعانىن وتكەن جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى دەۋگە بولادى. قازاقستان جاڭعىرۋ جولىندا قارىشتى قادام باسىپ، بارىنشا وركەنيەتتى ەل بولا باستادى. قوعامدا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى ناقتى تۇسىنىك قالىپتاستى.
اقش پرەزيدەنتى ترامپتىڭ «اقىلعا سىيىمدى وي» ستراتەگياسىنىڭ ىقپالىمەن جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەيىنگە ىسىرىلا باستادى. ءبىز دە قازاقستاندا ادىلدىك، زاڭ مەن ءتارتىپ، ەڭبەكقورلىق سياقتى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن بۇل جۇمىس جاڭا جىلدا ەكى ەسە تىڭ قارقىنمەن جالعاسىن تابادى.
– بىلتىر جاڭا سالىق كودەكسى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. جۇرتتىڭ كوكەيىنە كۇدىك-كۇمان ۇيالاپ، كوپتەگەن ساۋال تۋىندادى. ءبىر جاعىنان، قاجەتتى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، ەكىنشى جاعىنان، ازاماتتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن تومەندەتىپ جىبەرمەي، تارازى باسىن تەڭ ۇستايتىن ءتيىمدى جول بار ما؟
– ارينە، سالىق رەفورماسى – وزەكتى ماسەلە جانە بۇعان قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ بولۋى ابدەن تۇسىنىكتى. دەگەنمەن، ەل ىشىندە دۇربەلەڭ تۋعىزىپ، جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ ەشقانداي ءجونى جوق. مۇنداي رەفورما كوپتەگەن ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى، رەسەيدە قوسىمشا قۇن سالىعى جۋىردا 22 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى.
ءبىزدىڭ رەفورمامىز – قاتارداعى «فيسكالدىق ناۋقان» ەمەس، سالىق جۇيەسىن قايتا قۇرۋ دەگەن ءسوز. الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ. ۇكىمەتكە اشىق ءارى ۇعىنىقتى سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ بۇل تاپسىرمانى قانشالىقتى تابىستى ورىنداپ شىققانىن بيىل كورەتىن بولامىز.
بۇرىنعى ۇكىمەت قوسىمشا قۇن سالىعىن، ءتىپتى، 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. ولار فيسكالدىق ساياساتتا قاتەلىك جىبەرىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ، مۇنداي قادامنىڭ وتە قاجەت ەكەنىن مويىندادى. تالقىلاۋ بارىسىندا قازىرگى ۇكىمەت تە قوسىمشا قۇن سالىعىن 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. الايدا، مەن ۇكىمەتكە ونىڭ جوعارعى شەگىن 4 ساتىعا تومەندەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم.
جاڭا سالىق كودەكسىندە باقىلاۋ جاساۋعا ەمەس، ءوزارا سەرىكتەستىك ورناتۋعا باسا ءمان بەرىلەدى، ياعني، وسى ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى – مەملەكەت تە، بيزنەس تە، ازاماتتار دا ءوز مىندەتىن ادال ورىنداۋعا ءتيىس. ءبىرىن-بىرى ءوزارا تولىقتىرىپ تۇراتىن مۇنداي جۇيەدە سالىق تولەۋ اۋىرتپالىق رەتىندە قابىلدانبايتىن بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە، سالىق تولەۋ دەگەنىمىز – زاماناۋي قوعامدىق كەلىسىمشارت دەگەن ءسوز. سالىق تولەسەڭىز – قىزمەت كورسەتىلەدى، ينفراقۇرىلىم سالىنادى، ءقاۋىپسىز ورتا قالىپتاسادى، تىڭ مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. كەرەك دەسەڭىز، بۇل – ادىلدىك بولۋ ءۇشىن جۇكتەمەنى قايتا ءبولۋ قۇرالى، الەۋمەتتىك تۇرعىدان السىزدەردى قولداۋ جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان «بەلسەندى ورتانى» ودان ءارى دامىتۋ ءتاسىلى.
بۇكىل الەمدە فيسكالدىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى ونى جۇرگىزۋدىڭ ساپاسىمەن، جۇرتتىڭ سالىق جونىندەگى ساۋاتىمەن جانە قوعامنىڭ سانا-سەزىمىمەن ولشەنەدى. سالىق تولەۋ مادەنيەتى ءدال وسىلاي قالىپتاسادى. سالىق تولەۋ بۇرىن مىندەت بولسا، ەندى وتانشىلدىقتىڭ وزىق ۇلگىسىنە اينالادى. مۇنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قوعام قۇرۋدىڭ توتە جولى دەۋگە بولادى. سەبەبى، سالىعىن ادال تولەيتىن ازاماتتار ءوز قارجىسىنىڭ الاياقتاردىڭ قالتاسىندا كەتكەنىن مۇلدەم ۇناتپاسى انىق.
– ەكونوميكالىق رەفورمالار تاۋارلاردىڭ باعاسى مەن قىزمەتتەردىڭ تاريفىنە سالماق سالادى. جۇرت بۇعان الاڭداپ وتىر. ءسىز ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان ناقتى شارالار جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردىڭىز. بۇل جۇمىس رەفورمانىڭ ساپاسى مەن قارقىنىنا اسەر ەتپەي مە؟ ازاماتتارىمىز ءال-اۋقاتىمىزدى جاقسارتادى دەپ كۇتىپ جۇرگەن رەفورمانىڭ ناتيجەسىن جوققا شىعارماي ما؟
– الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، رەفورمالار قولعا الىنعان كەزدە جۇرتشىلىق ونى كوپ جاعدايدا تۇسىنبەي، قابىلداماي جاتادى. ونداي كەزدە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاي الاتىن كوشباسشىنىڭ ءرولى ايرىقشا. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىما الامىن. بولاشاقتا دا بۇعان دايىنمىن. مەنىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتار مۇنى جاقسى بىلەدى. ارينە، بۇل كەدەرگىسى كوپ، قيىن جول ەكەنىن تۇسىنەمىن. تاريحتا رەفورماتورلاردان گورى باسقىنشىلار مەن پوپۋليستەردىڭ اتى كوبىرەك قالىپ جاتادى. ءبىراق، قازاقستان ءۇشىن باسقا جول جوق. ءبىز ءبىر جەردە توقتاپ قالماي، العا قاراي نىق قادام باسۋ ءۇشىن رەفورمالاردى قالايدا جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك.
ازاماتتارىمىزعا زيانى تيمەۋى ءۇشىن قىس مەزگىلىندە تاريفتەردى ءوسىرۋ اكىمشىلىك تاسىلدەر ارقىلى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىمەن بىرگە، ۇكىمەتكە بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ەكونوميكاعا اقشانى ورىنسىز قۇيا بەرۋگە بولمايدى، بۇل ينفلياسيانى كۇشەيتىپ جىبەرەدى. قاتاڭ بيۋدجەتتىك ءتارتىپ كەرەك. قارجى رەسۋرستارى مەملەكەتكە قاجەتتى جوبالارعا عانا جۇمسالۋعا ءتيىس. بىلتىر قاراشا ايىندا ۇكىمەت، ۇلتتىق بانك، قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىرلەسىپ، ءۇش جىلدىق باعدارلاما قابىلدادى. قۇجات ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ينفلياسيانى تومەندەتۋگە ارنالعان.
حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ «ورتاشا تابىستار قاقپانىنا» ءتۇسىپ قالعانىن دۇرىس بايقاپ وتىر. اشىعىن ايتايىن، بۇل – ەكونوميكا تۋرالى وقۋلىقتان الىنعان جالپىلاما ۇعىم ەمەس، كۇن سايىن كوپتەگەن ازاماتىمىزدىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان ءومىر شىندىعى. جۇرت تابىس تاۋىپ جاتىر، ءتىپتى، جاقسى تابىس تاباتىندار دا بار. ءبىراق، ونىڭ ءبارىن ينفلياسيا جەپ قويادى نەمەسە يپوتەكا تولەۋ، بالالاردى وقىتۋ، اتا-اناعا كومەكتەسۋ سياقتى كۇندەلىكتى تىرلىككە جۇمسالىپ، جوق بولىپ كەتەدى. اۋىرىپ قالۋ نەمەسە جۇمىستان ايىرىلۋ سەكىلدى كەز كەلگەن كولدەنەڭ كەدەرگى تۇرمىستاعى تۇراقتىلىقتى بۇزىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
مەن كەزىندە باسپانا الۋ، بالالاردىڭ وقۋ اقىسىن تولەۋ، ەمدەلۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. كوبىسى سولاي جاسادى، بۇل شەشىمگە ريزاشىلىقتارىن دا ءبىلدىرىپ جاتتى. ءبىراق، ادەتتەگىدەي، ستوماتولوگيا قىزمەتىن كورسەتەمىز دەگەن جەلەۋمەن زەينەتاقى قورىنان 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جىمقىرعان الاياقتار دا تابىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءقازىر بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر. وسى مەديسينالىق قىزمەت تۇرىنە زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا تىيىم سالۋعا تۋرا كەلدى. ءبىراق، باسقا دا قيتۇرقى تاسىلدەر پايدا بولدى، ءتىپتى، پلاستيكالىق وتاعا تولەم جاسايتىندار بار.
ال، بيزنەس وكىلدەرىنە كەلەر بولساق، ولار جۇمىس ورىندارىن اشىپ، سالىقتارىن ادال تولەيدى. الايدا، نەسيە ءوسىمىنىڭ جوعارى بولۋى، اينالىمداعى قاراجاتتىڭ ازدىعى ولاردىڭ كەڭ اۋقىمدا دامۋىنا، جاڭا نارىقتارعا شىعۋىنا، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي تۇر.
ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر. دەگەنمەن، مەنىڭشە، وزگەرىس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ باعالاۋىنشا، ەلىمىزدى باقۋاتتى، ءتىپتى، باي مەملەكەت دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سوعان قاراماستان، ەكونوميكامىزدا تەڭسىزدىكتەر ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ونىڭ ءبارىن شۇعىل رەتتەپ، ءتۇزۋ جولعا سالۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل جاعدايدى بىلەمىز، ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويىمىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كوپتەگەن مەملەكەت باسىنان وتكەرىپ جاتىر. ءبىز «ءوسىم اۋرۋى» ماسەلەسىن مىندەتتى تۇردە شەشەمىز. ناقتى جوسپارىمىز بار.
– قازاقستان بىلتىر ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتوردا رەفورما جاساۋعا كىرىستى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ اۋقىمدى رەفورما. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ابدەن توزعان ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن شەشە الا ما؟
– شىنىمەن دە، ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق نىسانداردى جاپپاي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. ۇزىندىعى جۇزدەگەن شاقىرىم بولاتىن ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن جەلىلەر سالۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وسى اۋقىمدى جوبانىڭ ەسەپ-قيسابى ازىرلەنىپ جاتىر.
ءقازىردىڭ وزىندە ءقاۋىپتى «قىزىل» ايماقتا تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ سانى 19-دان 10-عا دەيىن ازايدى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى كورىنە باستادى. نىسانداردىڭ اپاتتىق جاعدايعا تاپ بولۋ ءقاۋپى سەيىلىپ كەلەدى.
دەگەنمەن، ابدەن توزىپ، اۋپىرىممەن ارەڭ تۇرعان ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جەتكىلىكسىز، جۇمىس ءتاسىلىن وزگەرتۋ كەرەك. سوندىقتان، جاڭعىرتۋ شارالارى ەڭ باستى مىندەتتى شەشۋگە ءتيىس، ياعني، سالاعا ينۆەستيسيا سالۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساپ، ناعىز نارىقتىق تەتىكتەر قالىپتاستىرۋى قاجەت.
ۇكىمەتتىڭ شۇعىل شارالارى ماسەلەنىڭ تۇپكى مانىنەن تۋىنداپ وتىر. سەبەبى، ەنەرگەتيكا جانە ءتۇرعىن-ۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرۋىنە اسا قاجەتتى تۇعىر سانالادى. بۇل نەگىز شايقالسا، باسقاسى تۇگەل كۇيرەيدى.
تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە ونداعان جىلدار بويى نازار اۋدارىلعان جوق. قالالار مەن اۋىلدارداعى ينفراقۇرىلىم توزدى، ەنەرگەتيكا نىساندارى مەن كوممۋنالدىق جەلىلەر ابدەن ەسكىردى.
قوردالانعان تۇيتكىلدەر كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەگە ۇلاستى. بۇل سالا جىرتىق-تەسىگىن جانتالاسا جاماپ-جاسقاپ، بيۋدجەت قارجىسىن ۇزدىكسىز قۇيۋعا تۋرا كەلەتىن «كوممۋنالدىق اجداھاعا» اينالدى. بۇعان جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنىپ، ازاماتتار شاراسىز كۇيگە ءتۇستى.
سوعان قاراماستان، ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز «اۆگييدىڭ اتقوراسىن» تازالاۋعا اسىققان جوق. سەبەبى، مۇنداي كۇردەلى جۇمىس ەشكىمگە جاقسى اتاق اكەلمەس ەدى. ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ سياقتى «كەرەمەت» باعدارلامالار ازىرلەپ، ونىڭ «تابىستى» ورىندالعانى تۋرالى بايانداۋ الدەقايدا جەڭىل بولاتىن. شىندىقتى جاسىرىپ، ءبىر ساتتىك الدامشى جەتىستىكتەرگە ۇمتىلۋ اقىرىندا مەملەكەتىمىز ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇستى.
شىنىمدى ايتايىن، جەكە ابىرويىمدى ويلاسام، مەن دە بۇل جۇمىستى كەلەسى باسشىلىققا ىسىرا سالار ەدىم. ءبىراق، حالىقتىڭ كوزى ۇيرەنگەن تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەرگە قايشى كەلسە دە، مەن ءۇشىن قاعاز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بارىنەن دە ماڭىزدى.
ەلەكتر قۋاتىنىڭ ارزاندىعى كىمگە ءتيىمدى بولدى؟ تابىسى شامالى كوپ بالالى وتباسىلارعا ەمەس، ءىرى كاسىپورىندارعا وتە ءتيىمدى بولدى.
ارزان جانار-جاعارمايدىڭ قىزىعىن كىم كوردى؟ ادەتتە قوعامدىق كولىكپەن جۇرەتىن ستۋدەنتتەر مەن زەينەتكەرلەر ەمەس، بيلىككە جاقىن جۇرەتىن، ءقازىر جۇرت وليگارحتار نەمەسە وليگوپوليا دەپ اتايتىن كاسىپكەرلەر كوردى.
كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءتاريفىن تومەن ۇستاپ تۇرۋ كىمگە ىڭعايلى بولدى؟ ءار تۇبىرتەكتەگى سومانى ۋاقتىلى تولەپ وتىرعان ادال ازاماتتارعا ەمەس، «كوممۋنالدىق بىلىق-شىلىقتى» پايدالانىپ، قالتاسىن قالىڭداتقان دەلدال-كاسىپكەرلەرگە قولايلى بولدى.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ تومەن باعالار مەن تاريفتەر قازاقستانعا تيەسىلى. سونىڭ سالدارىنان، ءبىز امالسىزدان ارزان جانار-جاعارمايدى كورشى مەملەكەتتەرگە استىرتىن تاسىمالدايتىن، سول ارقىلى ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا دەمەۋ كورسەتەتىن ەلگە اينالدىق.
سول سەبەپتى، ءتاريفتىڭ تومەن بولۋى قاراپايىم تىرلىك كەشىپ جاتقان ادامدارعا پايدالى دەگەن جالعان سەنىمنەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى. ءىس جۇزىندە بۇل – اۋقاتتى ازاماتتارعا جاسىرىن تۇردە بەرىلەتىن سۋبسيديا.
الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن وزگەرتۋ قاجەت. مەملەكەت كومەككە شىن مۇقتاج ادامدارعا عانا تىكەلەي، اتاۋلى وتەماقى تولەۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتۋگە مىندەتتى. سوندىقتان، تاريفتەردى كوتەرۋ – اقىلعا قونىمدى، ياعني ءتيىمدى جانە ءادىل ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن اسا قاجەت قادام. كىم قانشا تۇتىنسا، سونشا تولەيدى، قولداۋعا شىنىمەن ءزارۋ ادامدارعا عانا كومەك بەرىلەدى. تاريفتەر ادىلەتتى بولۋى كەرەك، ياعني «نەعۇرلىم كوپ تۇتىنعان، سوعۇرلىم كوپ تولەيدى» دەگەن قاعيدات بەرىك ورنىعۋعا ءتيىس. مەن وسىنداي ناقتى مىندەت قويىپ وتىرمىن. العاشقى وڭ ناتيجەلەر بار. تولەم جۇيەسىنە سارالانعان ءتاسىل ەنگىزىلدى. سۋدى جانە ەلەكتر قۋاتىن بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالاناتىن تۇرعىندار «تۇتىنۋدىڭ الەۋمەتتىك نورماسىنا» سايكەس تولەمدى ەڭ تومەن تاريفپەن تولەيتىن بولدى.
بۇل قادام بۇرىنعى جۇيەدەن باس تارتىپ، الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى ءادىل بولەتىن جۇيە قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدىڭ رەسۋرستارىن تاڭداۋلى ادامدار ەمەس، بارشا جۇرت بىردەي پايدالانۋعا ءتيىس. سوندا عانا زامانعا ساي ينفراقۇرىلىم مەن ءتيىمدى ەنەرگەتيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرا الامىز. وسىلايشا، ەكونوميكانىڭ ساپالىق تۇرعىدان وسۋىنە زور سەرپىن بەرەمىز.
– ءسىز قازاقستان ءۇشىن كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن ءجيى ايتاسىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەپ بەردىڭىز. وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداندى جانە الدا قانداي جوسپارلار بار؟
– ەلىمىز ءۇشىن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولى بولماسا دا، قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىك تۇسىندا، ياعني نەگىزگى ترانزيتتىك كۇرە جولدار توعىسقان جەردە ورنالاسقان. بۇل – ۇلكەن ارتىقشىلىق، ءبىز ونى ەل يگىلىگىنە جاراتا بىلۋگە ءتيىسپىز. ماقسات-مۇددەمىزگە سايكەس قازاقستاندى ەۋرازيانىڭ كولىك ايلاعى (حابى) رەتىندە قالىپتاستىرۋ – بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ باستى باعىتى.
وسى ورايدا، جاقىندا ىسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» جاڭا تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل جوبا وسى جول ارقىلى جۇڭگو مەن ەۋروپا اراسىندا تاسىمالداناتىن جۇك كولەمىن بەس ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «مويىنتى – قىزىلجار»، «باقتى – اياگوز»، «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىلەرىن جاڭادان ىسكە قوسۋ جوسپارىمىزدا تۇر. جالپى، 2030 جىلعا دەيىن 5 مىڭ شاقىرىم تەمىرجولدى سالىپ، جاڭعىرتۋ جانە 11 مىڭ شاقىرىم تەمىرجولدى جوندەۋ كوزدەلىپ وتىر.
ەلوردا مەن باتىس ايماقتاردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 500-دەن استام شاقىرىمعا قىسقارتاتىن «ورتالىق – باتىس» كۇرە جولى قۇرىلىسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور.
ءبىز ەل شەكاراسىنان تىس جەردى دە قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى كولىك جۇيەسىن قۇرا الدىق. قازاقستان مۇحيت جولدارىنان تىسقارى تۇرسا دا، سارى تەڭىز بەن قارا تەڭىزدىڭ اراسىندا جۇك تەرمينالدارىنىڭ جەلىسىن قالىپتاستىردى. ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن 12 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى، اتاپ ايتقاندا، 5 تەمىر جول، 7 اۆتوكولىك ءدالىزى بار. جۇڭگو مەن ەۋروپا اراسىندا قۇرلىقپەن جەتكىزىلەتىن جۇكتىڭ شامامەن 85 پايىزى وسى جولدارمەن تاسىمالدانادى.
ارينە، مۇنىڭ ءبارى – تابىسقا وپ-وڭاي جەتە قويامىز دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل سالاداعى باسەكە كۇشەيىپ كەلەدى. سەبەبى كولىك جانە لوگيستيكا ماسەلەسى گەوساياساتتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. وسى تاقىرىپ جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ كۇن تارتىبىنە ءبىرجولا ەندى. سوندىقتان، قازاقستان ءۇشىن دە ونىڭ ايرىقشا ماڭىزى بار.
ەلىمىز قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى مەگاجوباسىن، «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزىن جانە ترانسكاسپيي كولىك باعىتىن، ياعني، «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. «رەسەي – قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» باعىتىمەن تەڭىز ايلاقتارىنا شىعىپ، جۇك تاسىمالداۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ سانايمىز. «ورتا ءدالىزدىڭ» جۇمىسىنا قىتايدىڭ قوسىلۋىن قۇپتايمىز.
جالپى، بۇل سالانىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. مۇندا تەك ينفراقۇرىلىم تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. ەكونوميكانىڭ بارلىق دەرلىك سەكتورى وسى ىرگەلى سالاعا كەلىپ توعىسادى. سوندىقتان، ۇكىمەتتىڭ الدىنا زاماناۋي ينجەنەرلىك جانە سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمى بار كولىك-لوگيستيكا توراپتارىن سالۋ، تەڭىز پورتتارىن، اۋەجايلار مەن تەمىرجول ۆوكزالدارىن جاڭعىرتىپ جوندەۋ، سونداي-اق ءتيىمدى سيفرلىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلدى.
تولىق سۇحباتتى مىنا سىلتەمەدەن وقي الاسىز.