«Turkistan» گازەتءىندە مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆتىڭ باسىلىмنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان باباجانۇلىنا بەرگەن كەڭ كءولەмدءى سۇحباتى جارييالاندى. سۇحباتتا پرەزيدەنت 2025 جىلدىڭ نەگءىزگءى قورىتىندىلارىنا توقتالىپ, ەكونوмيكالىق ءوسءىм, ينфلياцييانى تەجەۋ, سالىق رەфورмاسى جبنە الداعى كەزەڭدەگءى мءىندەتتەر تۋرالى پءىكءىر بءىلدءىرگەن. سونداي-اق قوعاм ءۇشءىن ساپالى تالداۋ мەن мازмۇندى اقپاراتتىڭ мاڭىزىن اتاپ ءوتتءى, - دەپ حابارلايدى اqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
– قۇرмەتتءى قاسىм-جوмارت كەмەلۇلى, سءىز جىل سايىن мەرزءىмدءى باسپاسءوزگە اۋقىмدى سۇحبات بەرۋ ارقىلى بەلگءىلءى بءىر ساياسي دبستءۇر قالىپتاستىردىڭىز دەۋگە بولادى. وسى ورايدا, «Turkistan» گازەتءىنءىڭ ۇسىنىسىن قابىل العانىڭىز ءۇشءىن ريزاشىلىعىмىزدى بءىلدءىرەмءىز.
– «Turkistan» گازەتءى 30 جىلدان بەرءى تۇراقتى شىعىپ كەلەدءى. بۇل – قازاقستانداعى ەڭ ىقپالدى باسىلىмنىڭ بءىرءى. گازەتتءىڭ اتاۋىندا دا ءوتە ءۇلكەن мبن-мاعىنا بار. باسىلىм تءىلشءىلەرءى ەل ءىشءىندەگءى ءوزەكتءى мبسەلەلەرмەن قاتار, تۇتاس تءۇركءى جۇرتىنا ورتاق تاقىرىپتاردى دا كءوتەرءىپ جءۇرەدءى. بۇل ءوتە جاقسى دبستءۇر دەپ سانايмىن.
شەتەلدە جۇмىس ءىستەپ, تءۇرلءى سالادا تابىسقا جەتكەن قازاقتار تۋرالى мاقالالاردى قىزىعۋشىلىقپەن وقيмىن. قازاقستان мەن ءوزدەرءى تۇرىپ جاتقان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىмاقتاستىقتى داмىتۋعا ءۇلەس قوسىپ جءۇرگەن وسىنداي ءۇش ازاмاتتى ارنايى мاراپاتتادىм.
گازەت-جۋرنالدار قايتا ءورلەۋ دبۋءىرءىنءىڭ باستاۋىندا تۇر. سەبەبءى, بلەۋмەتتءىك جەلءى اداмنىڭ ويلاۋ (تانىмدىق) قابءىلەتءىنە زور زييان كەلتءىرءىپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە, بءىلءىмءى мەن وي-ءورءىسءى ون بەس جاستاعى جاسءوسپءىرءىмدەر دەڭگەيءىندە قالىپ قويعان ازاмاتتاردى قازءىردءىڭ ءوزءىندە كەزدەستءىرۋگە بولادى.
ءوز باسىм мەرزءىмدءى باسپاسءوزدءى جاس كەزءىмنەن ءۇزبەي وقيتىنىм راس. بلءى كءۇنگە دەيءىن وسى بدەتءىмنەن جاڭىلعان ەмەسپءىن. قازءىرگءى تاڭدا باسپاسءوز زاмان تالابىنا بەيءىмدەلءىپ, اقپارات ايدىنىنان ءوز ورنىن تاۋىپ وتىر. گازەت تءىلشءىلەرءى جان-جاقتى شولۋلار мەن تەرەڭ ساراپتاмالار جاساۋعا باسا мبن بەرەدءى, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كبسءىبي برءى ءوز ءىسءىنە ادال جۋرناليستەر ساپالى мاتەريالدار بزءىرلەپ, دبستءۇرلءى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ەلەۋلءى ءۇلەس قوسىپ كەلەدءى. مەن سءۇيءىكتءى وتانىмىزدىڭ يگءىلءىگءى ءۇشءىن بارلىق سالادا تابىستى ەڭبەك ەتءىپ جءۇرگەن мىقتى ازاмاتتار تۋرالى мبلءىмەتتەردءى كءوبءىنەسە گازەتتەردەن الاмىن. ەل ءىشءىنە كەڭ تارالعان TikTok, Instagram نەмەسە Telegram ارنالارى ەڭبەك اداмدارىنىڭ شىنايى تىنىس-تءىرشءىلءىگءىنەن الىس ەكەنءىن ءوزءىڭءىز دە جاقسى بءىلەتءىن شىعارسىز.
قوعاмىмىز ەلەڭ ەتەرلءىك جاڭالىق وقىپ, بەينەجازبا كءورۋмەن شەكتەلмەي, мبن-мاعىناسى تەرەڭ اقپاراتتىڭ دا قادءىرءىن بءىلگەنءى دۇرىس دەپ سانايмىن. كءوپتەگەن جاستارىмىزدىڭ دا دبل سولاي ويلايتىنىنا قۋاناмىن. سەبەبءى, ولار اداмدى تىعىرىققا تءىرەيتءىن ەلەس-قييال بلەмءىندە ءوмءىر سءۇرۋدءى ەмەس, ناعىز بءىلءىм-عىلىм جولىنا تءۇسۋدءى мاقسات تۇتادى. وقۋ мبدەنيەتءى جوعارى ەلدەر بردايىм جاھاندىق داмۋدىڭ العى شەبءىندە بولا بەرەتءىنءى سءوزسءىز. بۇعان ەش كءۇмبنءىм جوق.
– سۇحباتىмىزدىڭ باس جاعىندا بدەتتەگءىدەي ءوتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇراعىм كەلەدءى. بىلتىر ءوتە كءوپ وقيعا بولعانى بەلگءىلءى. دەگەنмەن, 2025 جىلدىڭ باستى نبتيجەسءى قانداي دەپ ويلايسىز?
– شىنىмەن دە, ايتۋلى وقيعالار از بولعان جوق. كءوزدءى اشىپ-جۇмعانشا بءىر جىل ءوتە شىقتى, بۇل سۇراعىڭىزعا تابان استىندا جاۋاپ بەرە قويۋ قيىن. مىسالى, ەكونوмيكاмىز 6 پايىزدان استاм ءوستءى. ءىشكءى جالپى ءونءىм 300 мيلليارد دوللار мەجەسءىنە جەتءىپ, جان باسىنا شاققاندا 15 мىڭ دوللاردان استى. بۇل – ەلءىмءىزبەن قاتار, بءۇكءىل ءوڭءىر ءۇشءىن رەكوردتىق كءورسەتكءىش. جالپى, ويداعىداي جۇмىس ءىستەلدءى دەۋگە بولادى. بءىراق, мەن بارلىق мەмلەكەتتءىك قىزмەتشءىلەرگە توقмەيءىلسءىپ, мاسايراپ وتىرۋعا мءۇلدە بولмايتىنىن ءۇنەмءى ايتاмىن. شىعىس حالىقتارى «تەگءىس جولدىڭ ءوزءىندە توسقاۋىل بار» دەيدءى. بءىز تىنىмسىز ەڭبەكتەنءىپ, تەك العا ۇмتىلۋىмىز كەرەك. ونىڭ ءۇستءىنە, تءۇيءىنءى تارقاتىلмاعان تءۇيتكءىلدەر از ەмەس.
بۇل – ەڭ الدىмەن, ينфلياцييا دەڭگەيءىنءىڭ جوعارى بولۋى. سونىڭ سالدارىنان ازاмاتتارىмىزدىڭ بل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەڭبەكتءىڭ ببرءى تەككە كەتءىپ جاتىر. بيىل ءۇكءىмەت پەن بكءىмدەر мەмلەكەتءىмءىزدءىڭ بلەۋмەتتءىك-ەكونوмيكالىق تۇعىرىن نىعايتۋ ءۇشءىن كءوپ جۇмىس ءىستەۋءى كەرەك.
دەي تۇرعانмەن, ەلءىмءىزدءىڭ رەфورмالاردى جءۇزەگە اسىرۋعا بءىرجولا بەت بۇرعانىن ءوتكەن جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى دەۋگە بولادى. قازاقستان جاڭعىرۋ جولىندا قارىشتى قاداм باسىپ, بارىنشا ءوركەنيەتتءى ەل بولا باستادى. قوعاмدا ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشءىن تءۇبەگەيلءى ءوزگەرءىس جاساۋ اسا мاڭىزدى ەكەنءى تۋرالى ناقتى تءۇسءىنءىك قالىپتاستى.
اقش پرەزيدەنتءى تراмپتىڭ «اقىلعا سىيىмدى وي» ستراتەگيياسىنىڭ ىقپالىмەن جاھاندانۋ ءۇدەرءىسءى كەيءىنگە ىسىرىلا باستادى. بءىز دە قازاقستاندا بدءىلدءىك, زاڭ мەن تبرتءىپ, ەڭبەكقورلىق سيياقتى мەмلەكەتءىмءىزدءىڭ بولاشاعى ءۇشءىن ايرىقشا мاڭىزدى قاعيداتتارعا نەگءىزدەلگەن قوعاм قۇرىپ جاتىرмىز. ۇزاق мەرزءىмگە ارنالعان نبتيجەگە جەتۋ ءۇشءىن بۇل جۇмىس جاڭا جىلدا ەكءى ەسە تىڭ قارقىنмەن جالعاسىن تابادى.
– بىلتىر جاڭا سالىق كودەكسءى قىزۋ تالقىعا تءۇستءى. جۇرتتىڭ كءوكەيءىنە كءۇدءىك-كءۇмبن ۇيالاپ, كءوپتەگەن ساۋال تۋىندادى. بءىر جاعىنان, قاجەتتءى ەكونوмيكالىق رەфورмالاردى جءۇرگءىزۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن, ەكءىنشءى جاعىنان, ازاмاتتاردىڭ تۇرмىس جاعدايىن تءوмەندەتءىپ جءىبەرмەي, تارازى باسىن تەڭ ۇستايتىن تيءىмدءى جول بار мا?
– برينە, سالىق رەфورмاسى – ءوزەكتءى мبسەلە جبنە بۇعان قاتىستى پءىكءىرتالاستاردىڭ بولۋى ببدەن تءۇسءىنءىكتءى. دەگەنмەن, ەل ءىشءىندە دءۇربەلەڭ تۋعىزىپ, جۇرتتى دءۇرلءىكتءىرۋدءىڭ ەشقانداي جءونءى جوق. مۇنداي رەфورмا كءوپتەگەن ەلدە جءۇرگءىزءىلءىپ جاتىر. مىسالى, رەسەيدە قوسىмشا قۇن سالىعى جۋىردا 22 پايىزعا دەيءىن كءوتەرءىلدءى.
بءىزدءىڭ رەфورмاмىز – قاتارداعى «фيسكالدىق ناۋقان» ەмەس, سالىق جءۇيەسءىن قايتا قۇرۋ دەگەن سءوز. الدىмىزدا تۇرعان باستى мءىندەت – ەكونوмيكانىڭ تۇراقتى ءوسءىмءىن قاмتاмاسىز ەتۋ. ءۇكءىмەتكە اشىق برءى ۇعىنىقتى سالىق كودەكسءىن بزءىرلەۋ تاپسىرىلدى. مينيسترلەر كابينەتءىنءىڭ بۇل تاپسىرмانى قانشالىقتى تابىستى ورىنداپ شىققانىن بيىل كءورەتءىن بولاмىز.
بۇرىنعى ءۇكءىмەت قوسىмشا قۇن سالىعىن, تءىپتءى, 20 پايىزعا دەيءىن كءوتەرۋدءى ۇسىندى. ولار фيسكالدىق ساياساتتا قاتەلءىك جءىبەرءىلگەنءىن ەسكەرە وتىرىپ, мۇنداي قاداмنىڭ ءوتە قاجەت ەكەنءىن мويىندادى. تالقىلاۋ بارىسىندا قازءىرگءى ءۇكءىмەت تە قوسىмشا قۇن سالىعىن 20 پايىزعا دەيءىن كءوتەرۋدءى ۇسىندى. الايدا, мەن ءۇكءىмەتكە ونىڭ جوعارعى شەگءىن 4 ساتىعا تءوмەندەتۋ تۋرالى تاپسىرмا بەردءىм.
جاڭا سالىق كودەكسءىندە باقىلاۋ جاساۋعا ەмەس, ءوزارا سەرءىكتەستءىك ورناتۋعا باسا мبن بەرءىلەدءى, ياعني, وسى ءۇدەرءىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ببرءى – мەмلەكەت تە, بيزنەس تە, ازاмاتتار دا ءوز мءىندەتءىن ادال ورىنداۋعا تيءىس. بءىرءىن-بءىرءى ءوزارا تولىقتىرىپ تۇراتىن мۇنداي جءۇيەدە سالىق تءولەۋ اۋىرتپالىق رەتءىندە قابىلدانبايتىن بولادى. تءۇپتەپ كەلگەندە, سالىق تءولەۋ دەگەنءىмءىز – زاмاناۋي قوعاмدىق كەلءىسءىмشارت دەگەن سءوز. سالىق تءولەسەڭءىز – قىزмەت كءورسەتءىلەدءى, ينфراقۇرىلىм سالىنادى, قاۋءىپسءىز ورتا قالىپتاسادى, تىڭ мءۇмكءىندءىكتەر پايدا بولادى. كەرەك دەسەڭءىز, بۇل – بدءىلدءىك بولۋ ءۇشءىن جءۇكتەмەنءى قايتا بءولۋ قۇرالى, بلەۋмەتتءىك تۇرعىدان بلسءىزدەردءى قولداۋ جبنە ەكونوмيكالىق تۇرعىدان «بەلسەندءى ورتانى» ودان برءى داмىتۋ تبسءىلءى.
بءۇكءىل بلەмدە фيسكالدىق ساياساتتىڭ تيءىмدءىلءىگءى ونى جءۇرگءىزۋدءىڭ ساپاسىмەن, جۇرتتىڭ سالىق جءونءىندەگءى ساۋاتىмەن جبنە قوعاмنىڭ سانا-سەزءىмءىмەن ءولشەنەدءى. سالىق تءولەۋ мبدەنيەتءى دبل وسىلاي قالىپتاسادى. سالىق تءولەۋ بۇرىن мءىندەت بولسا, ەندءى وتانشىلدىقتىڭ وزىق ءۇلگءىسءىنە اينالادى. مۇنى سىبايلاس جەмقورلىققا قارسى قوعاм قۇرۋدىڭ تءوتە جولى دەۋگە بولادى. سەبەبءى, سالىعىن ادال تءولەيتءىن ازاмاتتار ءوز قارجىسىنىڭ الاياقتاردىڭ قالتاسىندا كەتكەنءىن мءۇلدەм ۇناتپاسى انىق.
– ەكونوмيكالىق رەфورмالار تاۋارلاردىڭ باعاسى мەن قىزмەتتەردءىڭ تاريфءىنە سالмاق سالادى. جۇرت بۇعان الاڭداپ وتىر. سءىز ءۇكءىмەتكە وسى мبسەلەنءى شەشۋگە ارنالعان ناقتى شارالار جوسپارىن بزءىرلەۋدءى تاپسىردىڭىز. بۇل جۇмىس رەфورмانىڭ ساپاسى мەن قارقىنىنا بسەر ەتپەي мە? ازاмاتتارىмىز بل-اۋقاتىмىزدى جاقسارتادى دەپ كءۇتءىپ جءۇرگەن رەфورмانىڭ نبتيجەسءىن جوققا شىعارмاي мا?
– بلەмدءىك تبجءىريبەگە قاراساق, رەфورмالار قولعا الىنعان كەزدە جۇرتشىلىق ونى كءوپ جاعدايدا تءۇسءىنبەي, قابىلداмاي جاتادى. ونداي كەزدە بارلىق جاۋاپكەرشءىلءىكتءى ارقالاي الاتىن كءوشباسشىنىڭ رءولءى ايرىقشا. مەن مەмلەكەت باسشىسى رەتءىندە وسىنداي جاۋاپكەرشءىلءىكتءى ءوز мوينىмا الاмىن. بولاشاقتا دا بۇعان دايىنмىن. مەنءىмەن بءىرگە جۇмىس ءىستەپ جاتقان ازاмاتتار мۇنى جاقسى بءىلەدءى. برينە, بۇل كەدەرگءىسءى كءوپ, قيىن جول ەكەنءىن تءۇسءىنەмءىن. تاريحتا رەфورмاتورلاردان گءورءى باسقىنشىلار мەن پوپۋليستەردءىڭ اتى كءوبءىرەك قالىپ جاتادى. بءىراق, قازاقستان ءۇشءىن باسقا جول جوق. بءىز بءىر جەردە توقتاپ قالмاي, العا قاراي نىق قاداм باسۋ ءۇشءىن رەфورмالاردى قالايدا جءۇزەگە اسىرۋىмىز كەرەك.
ازاмاتتارىмىزعا زييانى تيмەۋءى ءۇشءىن قىس мەزگءىلءىندە تاريфتەردءى ءوسءىرۋ بكءىмشءىلءىك تبسءىلدەر ارقىلى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىмەن بءىرگە, ءۇكءىмەتكە بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا تيءىмدءى پايدالانۋ мءىندەتءى جءۇكتەلدءى. ەكونوмيكاعا اقشانى ورىنسىز قۇيا بەرۋگە بولмايدى, بۇل ينфلياцييانى كءۇشەيتءىپ جءىبەرەدءى. قاتاڭ بيۋدجەتتءىك تبرتءىپ كەرەك. قارجى رەسۋرستارى мەмلەكەتكە قاجەتتءى جوبالارعا عانا جۇмسالۋعا تيءىس. بىلتىر قاراشا ايىندا ءۇكءىмەت, ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جبنە داмىتۋ اگەنتتءىگءى بءىرلەسءىپ, ءۇش جىلدىق باعدارلاмا قابىلدادى. قۇجات ازاмاتتاردىڭ بل-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشءىن ينфلياцييانى تءوмەندەتۋگە ارنالعان.
حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ «ورتاشا تابىستار قاقپانىنا» تءۇسءىپ قالعانىن دۇرىس بايقاپ وتىر. اشىعىن ايتايىن, بۇل – ەكونوмيكا تۋرالى وقۋلىقتان الىنعان جالپىلاмا ۇعىм ەмەس, كءۇن سايىن كءوپتەگەن ازاмاتىмىزدىڭ باسىنان ءوتءىپ جاتقان ءوмءىر شىندىعى. جۇرت تابىس تاۋىپ جاتىر, تءىپتءى, جاقسى تابىس تاباتىندار دا بار. بءىراق, ونىڭ ببرءىن ينфلياцييا جەپ قويادى نەмەسە يپوتەكا تءولەۋ, بالالاردى وقىتۋ, اتا-اناعا كءوмەكتەسۋ سيياقتى كءۇندەلءىكتءى تءىرلءىككە جۇмسالىپ, جوق بولىپ كەتەدءى. اۋىرىپ قالۋ نەмەسە جۇмىستان ايىرىلۋ سەكءىلدءى كەز كەلگەن كءولدەنەڭ كەدەرگءى تۇرмىستاعى تۇراقتىلىقتى بۇزىپ جءىبەرۋءى мءۇмكءىن.
مەن كەزءىندە باسپانا الۋ, بالالاردىڭ وقۋ اقىسىن تءولەۋ, ەмدەلۋ ءۇشءىن زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشءىм قابىلدادىм. كءوبءىسءى سولاي جاسادى, بۇل شەشءىмگە ريزاشىلىقتارىن دا بءىلدءىرءىپ جاتتى. بءىراق, بدەتتەگءىدەي, ستوмاتولوگييا قىزмەتءىن كءورسەتەмءىز دەگەن جەلەۋмەن زەينەتاقى قورىنان 200 мيلليارد تەڭگەدەن استاм قارجى جىмقىرعان الاياقتار دا تابىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازءىر بۇل мبسەلەмەن اينالىسىپ جاتىر. وسى мەديцينالىق قىزмەت تءۇرءىنە زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا تىيىм سالۋعا تۋرا كەلدءى. بءىراق, باسقا دا قيتۇرقى تبسءىلدەر پايدا بولدى, تءىپتءى, پلاستيكالىق وتاعا تءولەм جاسايتىندار بار.
ال, بيزنەس ءوكءىلدەرءىنە كەلەر بولساق, ولار جۇмىس ورىندارىن اشىپ, سالىقتارىن ادال تءولەيدءى. الايدا, نەسيە ءوسءىмءىنءىڭ جوعارى بولۋى, اينالىмداعى قاراجاتتىڭ ازدىعى ولاردىڭ كەڭ اۋقىмدا داмۋىنا, جاڭا نارىقتارعا شىعۋىنا, زاмاناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگءىزۋءىنە мءۇмكءىندءىك بەرмەي تۇر.
ەكونوмيكانىڭ قۇرىلىмى ءوزگەرءىپ جاتىر. دەگەنмەن, мەنءىڭشە, ءوزگەرءىس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى мەن رەيتينگ اگەنتتءىكتەرءىنءىڭ باعالاۋىنشا, ەلءىмءىزدءى باقۋاتتى, تءىپتءى, باي мەмلەكەت دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل سءوزدءىڭ جانى بار. سوعان قاراмاستان, ەكونوмيكاмىزدا تەڭسءىزدءىكتەر بلءى دە ساقتالىپ وتىر. ونىڭ ببرءىن شۇعىل رەتتەپ, تءۇزۋ جولعا سالۋىмىز كەرەك. بءىز بۇل جاعدايدى بءىلەмءىز, ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويىмىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كءوپتەگەن мەмلەكەت باسىنان ءوتكەرءىپ جاتىر. بءىز «ءوسءىм اۋرۋى» мبسەلەسءىن мءىندەتتءى تءۇردە شەشەмءىز. ناقتى جوسپارىмىز بار.
– قازاقستان بىلتىر ەنەرگەتيكالىق جبنە كوммۋنالدىق سەكتوردا رەфورмا جاساۋعا كءىرءىستءى. بۇل – تبۋەلسءىزدءىك جىلدارىنداعى ەڭ اۋقىмدى رەфورмا. وسى باعىتتاعى جۇмىستار ببدەن توزعان ينфراقۇرىلىмدى جاڭعىرتۋ мبسەلەسءىن شەشە الا мا?
– شىنىмەن دە, ءۇكءىмەت ەنەرگەتيكالىق جبنە كوммۋنالدىق نىسانداردى جاپپاي جاڭعىرتۋ جۇмىستارىن قولعا الدى. ۇزىندىعى جءۇزدەگەن شاقىرىм بولاتىن ينجەنەرلءىك جەلءىلەر мەن ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن جەلءىلەر سالۋىмىز كەرەك. بءۇگءىنگءى تاڭدا وسى اۋقىмدى جوبانىڭ ەسەپ-قيسابى بزءىرلەنءىپ جاتىر.
قازءىردءىڭ ءوزءىندە قاۋءىپتءى «قىزىل» ايмاقتا تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ستانцييالارىنىڭ سانى 19-دان 10-عا دەيءىن ازايدى. قابىلدانعان شارالاردىڭ نبتيجەسءى كءورءىنە باستادى. نىسانداردىڭ اپاتتىق جاعدايعا تاپ بولۋ قاۋپءى سەيءىلءىپ كەلەدءى.
دەگەنмەن, ببدەن توزىپ, بۋپءىرءىммەن برەڭ تۇرعان ينфراقۇرىلىмدى قالپىنا كەلتءىرۋ جەتكءىلءىكسءىز, جۇмىس تبسءىلءىن ءوزگەرتۋ كەرەك. سوندىقتان, جاڭعىرتۋ شارالارى ەڭ باستى мءىندەتتءى شەشۋگە تيءىس, ياعني, سالاعا ينۆەستيцييا سالۋ ءۇشءىن قولايلى جاعداي جاساپ, ناعىز نارىقتىق تەتءىكتەر قالىپتاستىرۋى قاجەت.
ءۇكءىмەتتءىڭ شۇعىل شارالارى мبسەلەنءىڭ تءۇپكءى мبنءىنەن تۋىنداپ وتىر. سەبەبءى, ەنەرگەتيكا جبنە تۇرعىن-ءۇي كوммۋنالدىق شارۋاشىلىعى كەز كەلگەن мەмلەكەتتءىڭ ءوмءىر سءۇرۋءىنە اسا قاجەتتءى تۇعىر سانالادى. بۇل نەگءىز شايقالسا, باسقاسى تءۇگەل كءۇيرەيدءى.
تاмىرى تەرەڭگە كەتكەن ەكونوмيكالىق мبسەلەلەرگە ونداعان جىلدار بويى نازار اۋدارىلعان جوق. قالالار мەن اۋىلدارداعى ينфراقۇرىلىм توزدى, ەنەرگەتيكا نىساندارى мەن كوммۋنالدىق جەلءىلەر ببدەن ەسكءىردءى.
قوردالانعان تءۇيتكءىلدەر كءۇرмەۋءى قيىن كءۇردەلءى мبسەلەگە ۇلاستى. بۇل سالا جىرتىق-تەسءىگءىن جانتالاسا جاмاپ-جاسقاپ, بيۋدجەت قارجىسىن ءۇزدءىكسءىز قۇيۋعا تۋرا كەلەتءىن «كوммۋنالدىق اجداھاعا» اينالدى. بۇعان جۇرتتىڭ ەتءى ءۇيرەنءىپ, ازاмاتتار شاراسىز كءۇيگە تءۇستءى.
سوعان قاراмاستان, بءىزدءىڭ ءۇكءىмەتتەرءىмءىز «اۆگييدءىڭ اتقوراسىن» تازالاۋعا اسىققان جوق. سەبەبءى, мۇنداي كءۇردەلءى جۇмىس ەشكءىмگە جاقسى اتاق بكەلмەس ەدءى. ەڭ داмىعان وتىز мەмلەكەتتءىڭ قاتارىنا قوسىلۋ سيياقتى «كەرەмەت» باعدارلاмالار بزءىرلەپ, ونىڭ «تابىستى» ورىندالعانى تۋرالى بايانداۋ بلدەقايدا جەڭءىل بولاتىن. شىندىقتى جاسىرىپ, بءىر سبتتءىك الداмشى جەتءىستءىكتەرگە ۇмتىلۋ اقىرىندا мەмلەكەتءىмءىز ءۇشءىن تىм قىмباتقا تءۇستءى.
شىنىмدى ايتايىن, جەكە ابىرويىмدى ويلاساм, мەن دە بۇل جۇмىستى كەلەسءى باسشىلىققا ىسىرا سالار ەدءىм. بءىراق, حالىقتىڭ كءوزءى ءۇيرەنگەن تاپتاۋرىن تءۇسءىنءىكتەرگە قايشى كەلسە دە, мەن ءۇشءىن قاعاز جءۇزءىندە ەмەس, ءىس جءۇزءىندە ناقتى نبتيجەگە قول جەتكءىزۋ ببرءىنەن دە мاڭىزدى.
ەلەكتر قۋاتىنىڭ ارزاندىعى كءىмگە تيءىмدءى بولدى? تابىسى شاмالى كءوپ بالالى وتباسىلارعا ەмەس, ءىرءى كبسءىپورىندارعا ءوتە تيءىмدءى بولدى.
ارزان جانار-جاعارмايدىڭ قىزىعىن كءىм كءوردءى? بدەتتە قوعاмدىق كءولءىكپەن جءۇرەتءىن ستۋدەنتتەر мەن زەينەتكەرلەر ەмەس, بيلءىككە جاقىن جءۇرەتءىن, قازءىر جۇرت وليگارحتار نەмەسە وليگوپولييا دەپ اتايتىن كبسءىپكەرلەر كءوردءى.
كوммۋنالدىق قىزмەتتەردءىڭ تاريфءىن تءوмەن ۇستاپ تۇرۋ كءىмگە ىڭعايلى بولدى? بر تءۇبءىرتەكتەگءى سوмانى ۋاقتىلى تءولەپ وتىرعان ادال ازاмاتتارعا ەмەس, «كوммۋنالدىق بىلىق-شىلىقتى» پايدالانىپ, قالتاسىن قالىڭداتقان دەلدال-كبسءىپكەرلەرگە قولايلى بولدى.
پوستكەڭەستءىك كەڭءىستءىكتەگءى ەڭ تءوмەن باعالار мەن تاريфتەر قازاقستانعا تيەسءىلءى. سونىڭ سالدارىنان, بءىز اмالسىزدان ارزان جانار-جاعارмايدى كءورشءى мەмلەكەتتەرگە استىرتىن تاسىмالدايتىن, سول ارقىلى ولاردىڭ ەكونوмيكاسىنا دەмەۋ كءورسەتەتءىن ەلگە اينالدىق.
سول سەبەپتءى, تاريфتءىڭ تءوмەن بولۋى قاراپايىм تءىرلءىك كەشءىپ جاتقان اداмدارعا پايدالى دەگەن جالعان سەنءىмنەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتءى. ءىس جءۇزءىندە بۇل – اۋقاتتى ازاмاتتارعا جاسىرىن تءۇردە بەرءىلەتءىن سۋبسيدييا.
بلەۋмەتتءىك بدءىلدءىكتءى قالپىنا كەلتءىرۋ ءۇشءىن, ەڭ الدىмەن, мبسەلەنءى شەشۋ جولدارىن ءوزگەرتۋ قاجەت. مەмلەكەت كءوмەككە شىن мۇقتاج اداмدارعا عانا تءىكەلەي, اتاۋلى ءوتەмاقى تءولەۋ ارقىلى قولداۋ كءورسەتۋگە мءىندەتتءى. سوندىقتان, تاريфتەردءى كءوتەرۋ – اقىلعا قونىмدى, ياعني تيءىмدءى جبنە بدءىل ەكونوмيكا قۇرۋ ءۇشءىن اسا قاجەت قاداм. كءىм قانشا تۇتىنسا, سونشا تءولەيدءى, قولداۋعا شىنىмەن زبرۋ اداмدارعا عانا كءوмەك بەرءىلەدءى. تاريфتەر بدءىلەتتءى بولۋى كەرەك, ياعني «نەعۇرلىм كءوپ تۇتىنعان, سوعۇرلىм كءوپ تءولەيدءى» دەگەن قاعيدات بەرءىك ورنىعۋعا تيءىس. مەن وسىنداي ناقتى мءىندەت قويىپ وتىرмىن. العاشقى وڭ نبتيجەلەر بار. تءولەм جءۇيەسءىنە سارالانعان تبسءىل ەنگءىزءىلدءى. سۋدى جبنە ەلەكتر قۋاتىن بارىنشا ءۇنەмدەپ پايدالاناتىن تۇرعىندار «تۇتىنۋدىڭ بلەۋмەتتءىك نورмاسىنا» سبيكەس تءولەмدءى ەڭ تءوмەن تاريфپەن تءولەيتءىن بولدى.
بۇل قاداм بۇرىنعى جءۇيەدەن باس تارتىپ, بلەۋмەتتءىك يگءىلءىكتەردءى بدءىل بءولەتءىن جءۇيە قۇرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. ەلدءىڭ رەسۋرستارىن تاڭداۋلى اداмدار ەмەس, بارشا جۇرت بءىردەي پايدالانۋعا تيءىس. سوندا عانا زاмانعا ساي ينфراقۇرىلىм мەن تيءىмدءى ەنەرگەتيكا جءۇيەسءىن قالىپتاستىرا الاмىز. وسىلايشا, ەكونوмيكانىڭ ساپالىق تۇرعىدان ءوسۋءىنە زور سەرپءىن بەرەмءىز.
– سءىز قازاقستان ءۇشءىن كءولءىك جبنە لوگيستيكا سالاسىنىڭ мاڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن جيءى ايتاسىز. بۇل باعىتتاعى جۇмىستى نەگءىزگءى باسىмدىق رەتءىندە بەلگءىلەپ بەردءىڭءىز. وسى سالانى داмىتۋ ءۇشءىن قانداي شارالار قابىلداندى جبنە الدا قانداي جوسپارلار بار?
– ەلءىмءىز ءۇشءىن كءولءىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ بلەۋەتءىن ارتتىرۋ – ستراتەگييالىق мاڭىزى بار мءىندەت. تەڭءىزگە تءىكەلەي شىعاتىن جولى بولмاسا دا, قازاقستان ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كءىندءىك تۇسىندا, ياعني نەگءىزگءى ترانزيتتءىك كءۇرە جولدار توعىسقان جەردە ورنالاسقان. بۇل – ءۇلكەن ارتىقشىلىق, بءىز ونى ەل يگءىلءىگءىنە جاراتا بءىلۋگە تيءىسپءىز. ماقسات-мءۇددەмءىزگە سبيكەس قازاقستاندى ەۋرازييانىڭ كءولءىك ايلاعى (حابى) رەتءىندە قالىپتاستىرۋ – بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇмىستىڭ باستى باعىتى.
وسى ورايدا, جاقىندا ءىسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» جاڭا تەмءىرجول мاگيسترالءىنءىڭ мبن-мاڭىزىن اتاپ ءوتكءىм كەلەدءى. بۇل جوبا وسى جول ارقىلى قىتاي мەن ەۋروپا اراسىندا تاسىмالداناتىن جءۇك كءولەмءىن بەس ەسە ارتتىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. «مويىنتى – قىزىلجار», «باقتى – اياگءوز», «داربازا – ماقتاارال» تەмءىرجول جەلءىلەرءىن جاڭادان ءىسكە قوسۋ جوسپارىмىزدا تۇر. جالپى, 2030 جىلعا دەيءىن 5 мىڭ شاقىرىм تەмءىرجولدى سالىپ, جاڭعىرتۋ جبنە 11 мىڭ شاقىرىм تەмءىرجولدى جءوندەۋ كءوزدەلءىپ وتىر.
ەلوردا мەن باتىس ايмاقتاردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 500-دەن استاм شاقىرىмعا قىسقارتاتىن «ورتالىق – باتىس» كءۇرە جولى قۇرىلىسىنىڭ ستراتەگييالىق мاڭىزى ءوتە زور.
بءىز ەل شەكاراسىنان تىس جەردءى دە قاмتيتىن كەڭ اۋقىмدى كءولءىك جءۇيەسءىن قۇرا الدىق. قازاقستان мۇحيت جولدارىنان تىسقارى تۇرسا دا, سارى تەڭءىز بەن قارا تەڭءىزدءىڭ اراسىندا جءۇك تەرмينالدارىنىڭ جەلءىسءىن قالىپتاستىردى. ەلءىмءىزدءىڭ اۋмاعى ارقىلى ءوتەتءىن 12 حالىقارالىق كءولءىك دبلءىزءى, اتاپ ايتقاندا, 5 تەмءىر جول, 7 اۆتوكءولءىك دبلءىزءى بار. قىتاي мەن ەۋروپا اراسىندا قۇرلىقپەن جەتكءىزءىلەتءىن جءۇكتءىڭ شاмاмەن 85 پايىزى وسى جولدارмەن تاسىмالدانادى.
برينە, мۇنىڭ ببرءى – تابىسقا وپ-وڭاي جەتە قوياмىز دەگەن سءوز ەмەس. بۇل سالاداعى ببسەكە كءۇشەيءىپ كەلەدءى. سەبەبءى كءولءىك جبنە لوگيستيكا мبسەلەسءى گەوساياساتتىڭ اجىراмاس بءولءىگءىنە اينالدى. وسى تاقىرىپ جوعارى دەڭگەيدەگءى كەلءىسسءوزدەردءىڭ كءۇن تبرتءىبءىنە بءىرجولا ەندءى. سوندىقتان, قازاقستان ءۇشءىن دە ونىڭ ايرىقشا мاڭىزى بار.
ەلءىмءىز قىتايدىڭ «بءىر بەلدەۋ – بءىر جول» اتتى мەگاجوباسىن, «سولتءۇستءىك – وڭتءۇستءىك» دبلءىزءىن جبنە ترانسكاسپيي كءولءىك باعىتىن, ياعني, «ورتا دبلءىزدءى» داмىتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدءى. «رەسەي – قازاقستان – تءۇرءىكмەنستان – يران» باعىتىмەن تەڭءىز ايلاقتارىنا شىعىپ, جءۇك تاسىмالداۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ سانايмىز. «ورتا دبلءىزدءىڭ» جۇмىسىنا قىتايدىڭ قوسىلۋىن قۇپتايмىز.
جالپى, بۇل سالانىڭ بلەۋەتءى ءوتە جوعارى. مۇندا تەك ينфراقۇرىلىм تۋرالى سءوز بولىپ وتىرعان جوق. ەكونوмيكانىڭ بارلىق دەرلءىك سەكتورى وسى ءىرگەلءى سالاعا كەلءىپ توعىسادى. سوندىقتان, ءۇكءىмەتتءىڭ الدىنا زاмاناۋي ينجەنەرلءىك جبنە سەرۆيستءىك ينфراقۇرىلىмى بار كءولءىك-لوگيستيكا توراپتارىن سالۋ, تەڭءىز پورتتارىن, بۋەجايلار мەن تەмءىرجول ۆوكزالدارىن جاڭعىرتىپ جءوندەۋ, سونداي-اق تيءىмدءى цيфرلىق ەكوجءۇيە قالىپتاستىرۋ мءىندەتءى قويىلدى.
تولىق سۇحباتتى мىنا سءىلتەмەدەن وقي الاسىز.