مۇشەل جاس – قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى جاس ەسەپتەۋ جۇيەسى. ول ادام ومىرىندەگى ءار 12 جىل سايىن قايتالانىپ وتىراتىن ماڭىزدى بەلەستەردى بىلدىرەدى. مۇشەل تەك جاس ولشەمى عانا ەمەس، ادامنىڭ بيولوگيالىق، پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىن ايقىندايتىن ۇعىم رەتىندە قالىپتاسقان. قازاق دۇنيەتانىمىندا مۇشەل جاسقا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. بۇل كەزەڭدەردە ادام ساقتانىپ، ساداقا بەرىپ، ءوزىن رۋحاني جانە فيزيكالىق تۇرعىدا قورعاۋعا تىرىسقان.
مۇشەل جاس قالاي ەسەپتەلەدى؟
قازاقتىڭ جىل ساناۋى 12 جىلدىق مۇشەلدىك سيكلگە نەگىزدەلگەن. ءار جىل جانۋار اتىمەن اتالادى:
تىشقان – سيىر – بارىس – قويان – ۇلۋ – جىلان – جىلقى – قوي – مەشىن – تاۋىق – يت – دوڭىز
جىل ساناۋ 22 ناۋرىز – ناۋرىز مەيرامىنان باستالادى. وسى 12 جىل تولىق اينالىپ شىققاندا ءبىر مۇشەل ەسەپتەلەدى.
نەگە العاشقى مۇشەل 13 جاستان باستالادى؟
قازاق داستۇرىندە ادامنىڭ اناسىنىڭ قۇرساعىندا وتكىزگەن 9 ايى ءبىر جىلعا تەڭ دەپ ەسەپتەلگەن. سوندىقتان العاشقى مۇشەل 12 ەمەس، 13 جاستان باستالادى. بۇل – «العاشقى مۇشەل» دەپ اتالادى.
مۇشەل جاستىڭ قازاق قوعامىنداعى ماڭىزى
مۇشەل جاس:
• ادامنىڭ قوعامداعى ورنى مەن مارتەبەسىن ايقىندايدى؛
• فيزيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرىلادى؛
• ءقاۋىپتى كەزەڭ دەپ ەسەپتەلىپ، ساقتىق شارالارى جاسالعان؛
• ادام ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك ساتىسىن بىلدىرەدى.
قازاقتار مۇشەل جاسىندا:
• الىس جانە اۋىر ساپارلارعا شىقپاعان؛
• قاتەرلى ىستەردەن اۋلاق بولعان؛
• ساداقا بەرىپ، جەتى نان تاراتقان.
بۇل سەنىمدەردىڭ استارىندا ادامنىڭ اعزاسىندا ءار 12 جىل سايىن بولاتىن تابيعي وزگەرىستەر تۋرالى بايقاۋلار جاتىر.
استرونوميالىق نەگىزى
استرونومداردىڭ ايتۋىنشا، يۋپيتەر عالامشارى كۇندى شامامەن 12 جىلدا ءبىر اينالىپ شىعادى. قازاقتىڭ 12 جىلدىق مۇشەلدىك جۇيەسى وسى عارىشتىق سيكلمەن سايكەس كەلەدى. بۇل – مۇشەل ۇعىمىنىڭ تەك تۇرمىستىق ەمەس، تابيعي-استرونوميالىق نەگىزى بار ەكەنىن كورسەتەدى.
جارتى مۇشەل جانە وعان قاتىستى عۇرىپتار
مۇشەلمەن قاتار جارتى مۇشەل ۇعىمى دا بولعان. ول بالانىڭ ەسەيە باستاعان شاعىن بىلدىرەدى.
ءداستۇرلى عۇرىپتار:
• ۇل بالانى سۇندەتكە وتىرعىزىپ، اتقا مىنگىزۋ؛
• قىز بالانىڭ قۇلاعىن تەسىپ، سىرعا تاعۋ؛
• «ون ۇشتە – وتاۋ يەسى» دەپ باليعات جاسىن اتاپ ءوتۋ.
بۇل سالتتار بالانىڭ قوعامداعى جاڭا مارتەبەگە وتكەنىن بىلدىرگەن.
مۇشەل جاستىڭ كەزەڭدەرى جانە ماعىناسى
1-مۇشەل – 13 جاس
ەر جەتۋ كەزەڭى.
بۇل جاستا ءجاسوسپىرىمنىڭ بويىندا كۇردەلى فيزيولوگيالىق وزگەرىستەر بولادى. كەيبىر بالالار ءۇشىن بۇل كەزەڭ ءقاۋىپتى دەپ ەسەپتەلگەن.
2-مۇشەل – 25 جاس
جىگىتتىك شاق.
دەنە كۇشى تولىسىپ، ومىرگە بەلسەندى ارالاساتىن كەزەڭ. بۇل مۇشەلدە دە ساداقا بەرىپ، اماندىق تىلەگەن.
3-مۇشەل – 37 جاس
ەڭ ءقاۋىپتى مۇشەل.
اقىل توقتاتىپ، ومىرگە سىن كوزبەن قاراي باستايتىن كەزەڭ. قازاق ۇعىمىندا ەڭ جاۋاپتى ءارى قاتەرلى مۇشەل وسى جاس سانالادى.
4-مۇشەل – 49 جاس
ورتا جاس.
دانالىققا بەت بۇرۋ، ۇرپاق تاربيەسىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەزەڭى.
5-مۇشەل – 61 جاس
تولىسقان دانالىق.
ءومىر تاجىريبەسى مولايىپ، وزىنە دە، وزگەگە دە سىن كوزبەن قارايتىن شاق.
6-مۇشەل – 73 جاس
قارتتىقتىڭ باستالۋى.
دەنە قۋاتى السىرەپ، كارىلىك ايقىن سەزىلەدى.
7-مۇشەل – 85 جاس
كارىلىك.
مىنەزدىڭ وزگەرۋى، وكپەلەگىشتىك بايقالاتىن كەزەڭ دەپ سيپاتتالادى.
جەتى مۇشەلدەن كەيىنگى جاس كەزەڭدەرى
قازاق داستۇرىندە جەتى مۇشەلدەن كەيىنگى جاستى:
• 97 جاس – سارقىنشاق (قالجىراۋ)،
• 109 جاس – شوپشەك ءسۇيۋ،
• 121 جاس – نەمەنە ءسۇيۋ
دەپ اتاعان. بۇل جاستاعى ادامدار سيرەك كەزدەسەتىندىكتەن، «سۇراۋى جوق مۇشەل» دەپ ەسەپتەلگەن.
مۇشەلگە قاي كەزدە كىرەدى؟
1 – مۇشەل – 13 جاس (ەر جەتە باستاۋ). 13-تە كىرەدى - 14-تە شىعادى
2 - مۇشەل - 25 جاس (جىگىتتىك شاق). 25-تە كىرەدى - 26-دا شىعادى
3 – مۇشەل – 37 جاس (اقىل توقتاتۋ). 37-دە كىرەدى - 38-دە شىعادى
4 – مۇشەل – 49 جاس (ورتا جاس). 49-دا كىرەدى - 50-دە شىعادى
5 – مۇشەل – 61 جاس (ورتا جاس). 61-دە كىرەدى - 62-دە شىعادى
6 – مۇشەل - 73 جاس (قارتتىق). 73-تە كىرەدى - 74-تە شىعادى
7 – مۇشەل – 85 جاس (كارىلىك). 85-تە كىرەدى - 86-دا شىعادى
8 – مۇشەل – 97 جاس (قالجىراۋ). 97-دە كىرەدى - 98-دە شىعادى
9 – مۇشەل - 109 جاس (شوپشەك ءسۇيۋ). 109-دا كىرەدى - 110-دا شىعادى
10 – مۇشەل – 121 جاس (نەمەنە ءسۇيۋ). 121-دە كىرەدى - 122-دە شىعادى
مۇشەل جاستى تويلاۋ ءداستۇرى
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا تۋعان كۇن نەمەسە مۇشەل جاس ارنايى تويلانباعان. الايدا حح عاسىردان باستاپ:
• بەلگىلى تۇلعالاردىڭ مۇشەل تويلارى،
• 50، 60، 70 جاس مەرەيتويلارى
وتكىزىلە باستادى.
مۇشەلتويدىڭ ماقساتى:
• تۇلعانىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ؛
• كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى كورسەتۋ؛
• رۋحاني ساباقتاستىقتى ساقتاۋ.
حالىق سەنىمىندەگى مۇشەل جاستىڭ ءقاۋپى تۋرالى شاريعات نە دەيدى، muslim.kz سايتىندا بۇعان بىلاي جاۋاپ بەرىلگەن:
ءار مۇشەل ىشىندە ادامنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى مەن بولمىسى قالىپتاسادى. مۇنى ىرىممەن بايلانىستىرىپ، مۇشەل جاستى ءقاۋىپتى كەزەڭ دەپ ساناپ، امان-ەسەن ءوتۋى ءۇشىن قۇران باعىشتاپ، ءوزىنىڭ قاتتى جاقسى كورەتىن كيىم-كەشەكتەرىن جاقىن-جۋىقتارىنا تاراتۋ سياقتى ىرىم جورالعىلاردىڭ دىنىمىزدە نەگىزى جوق. ءداستۇرلى يسلام بويىنشا مۇشەل جاسپەن ەسەپتەۋ شاريعاتقا قايشى ەمەس. ءبىراق شاريعاتتا مۇشەل جاسقا تولعان ادام باعالى زاتتارىن سىيعا تارتۋ كەرەك، سىيلىق بەرمەسەڭ، قاۋىپ-قاتەر كەلەدى دەگەن تۇسىنىك جوق. اللاعا شۇكىرشىلىك ەتىپ، ءومىرىمىزدى ۇزارتۋىن تىلەپ، باسقا دا اپاتتاردان ساقتاسىن دەگەن ماقساتتا ساداقا بەرگەننىڭ وقاسى جوق. مۇسىلماننىڭ بەرگەن ساداقاسى ءومىرىن ۇزارتىپ، جاماندىقتان قايتارادى.
قورىتىندى
مۇشەل جاس – قازاق حالقىنىڭ ءومىر فيلوسوفياسىن، تابيعاتپەن ۇندەستىگىن جانە ادام دامۋىن تەرەڭ تۇسىنگەنىن كورسەتەتىن ەرەكشە جۇيە. ول تەك جاس ساناۋ ەمەس، ءومىر بەلەستەرىن باعالاۋ، ساقتانۋ جانە كەمەلدەنۋ جولى.