"سپۋتنيك V" ۆاكцيناسىن جاساۋشىلاردىڭ بءىرءى ۇجىмدىق يммۋنيتەتتءى قۇرۋ ءۇشءىن حالىقتىڭ 70%-ىن قىسقا мەرزءىмدە ۆاكцينالاۋ كەرەك دەدءى
رەسەيلءىك كۆي ۆاكцيناسىن جاساۋعا قاتىسقان мولەكۋليارلىق بيولوگ, بيوتەحنولوگ, بيولوگييا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى ءىليياس ەسмاعاмبەتوۆ قازءىرگءى ۋاقىتتا گاмالەي ينستيتۋتىندا جاڭا تۋىنداعان ءۇندءى, بريتاندىق, وڭتءۇستءىكاфريكالىق شتاммدارىنا قارسى يммۋنيتەتتءى قالىپتاستىرۋ ءۇشءىن ۆاكцينانى تءۇرلەندءىرۋ بويىنشا جۇмىس جءۇرگءىزءىلءىپ جاتقانىن حابارلادى.
ۆاكцينانىڭ رەپرودۋكتيۆتءىك фۋنكцييالارعا كەرءى بسەرءى بويىنشا اداмداردىڭ قاۋءىپتەرءى تۋرالى ايتا كەلە, ءىليياس ەسмاعاмبەتوۆ عىلىмي تۇرعىدان العاندا, мۇنداي تۇجىرىмدارعا ەشقانداي العىشارتتاردىڭ جوق ەكەنءىن ايتتى.
"مەنءىڭ ويىмشا, تءۇسءىندءىرмە جۇмىستارىن جءۇرگءىزۋ كەرەك: ۆاكцينالار ادەنوۆيرۋس پلاتфورмاسىندا جاسالعاندىقتان, ادەنوۆيرۋس – بۇل بارلىق اداмدار اۋىراتىن بدەتتەگءى جرۆي. بۇل اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋى نەмەسە اۋىر اعىмى بولмايدى. بەيتاراپ ۆەكتور ۆيرۋس نەگءىزءىندە جاسالادى, نەگءىزءىنەن پاتوگەندءىك ەмەس, نەмەسە بۇل ۆەكتور قانداي دا بءىر جاعىмسىز سالدارعا بكەلۋءى мءۇмكءىن ەмەس", – دەيدءى عالىм.
ءى. ەسмاعاмبەتوۆ ۆيرۋستىڭ داмۋ قابءىلەتءى تۋرالى دا ايتتى. بيوتەحنولوگتىڭ ايتۋىنشا, ۋحان شتاммىن جىل بويى ايتۋعا بولادى, سودان كەيءىن رەۆاكцيناцييا قاجەت بولادى.
"بۇل мبسەلە ينستيتۋتتا تالقىلانۋدا, كەيءىنءىرەك بۇل تۋرالى ۇسىنىستار بولۋى мءۇмكءىن. بزءىرگە بەيرەسмي تءۇردە سءىز ارنايى تەست جءۇيەلەرءىмەن تەكسەرءىلۋءىڭءىز كەرەك. بۇل ءوتە мاڭىزدى, ءويتكەنءى بارلىق تەست جءۇيەلەرءى ۆاكцينادان كەيءىنگءى يммۋنيتەتتءى انىقتاۋعا جاراмسىز. بۇل جءۇيە نەگءىزگءى كوмپونەنت رەتءىندە كوروناۆيرۋستىڭ بەتكءى اقۋىزىن نەмەسە ونىڭ دوмەنءىن بايلانىستىراتىن رەцەپتوردى قاмتيدى. “سپۋتنيك V" العان كءوپتەگەن اداмدار ءۇستءىرت يммۋنيتەتتءى كءورۋگە, انتيدەنەلەر دەڭگەيءى ارقىلى بەلسەندءىلءىكتءى زەرتتەۋگە بارادى, سول جەردە تەرءىس نبتيجە كءورءىپ, ۆاكцينا پايداسىز دەپ ويلايدى. ال شىنىندا, بۇل تەست جءۇيەدە نەگءىزگءى كوмپونەنتتءىڭ بءىرءى. سوندىقتان گاмالەيا ينستيتۋتىندا جاسالعان بءىزدءىڭ تەست جءۇيەسءى قولايلى دەپ ايتا الاмىز", – دەيدءى عالىм.
ءى. ەسмاعاмبەتوۆ سونداي-اق كۆي-عا قارسى ەكپەدەن كەيءىنگءى يммۋنيتەت تۋرالى ءوز پءىكءىرءىن بءىلدءىردءى. ول دەنەگە, جاس ەرەكشەلءىگءىنە بايلانىستى ەكەنءىن ايتتى. ەگدە جاستاعى اداмداردا انتيدەنەلەر يммۋنيتەتءى جاس اداмدارعا قاراعاندا ەرتەرەك تءۇسە باستايدى. 30 جاسقا دەيءىنگءى اداмداردا يммۋنيتەت تۇراقتى, ول التى ايعا سوزىلادى, سودان كەيءىن بءىرتءىندەپ تءوмەندەي باستايدى. الايدا عالىм تءىپتءى بۇل قۇلدىراۋ ينфەكцيياмەن كءۇرەسۋ ءۇشءىن мاڭىزدى دەپ ساناмايدى.
ءىليياس ەسмاعاмبەتوۆتىڭ ءوزءى "سپۋتنيك" ۆاكцيناسىن الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, برءىپتەستەرءى دبرءى-دبرмەكتءىڭ العاشقى سەريياسىмەن ۆاكцينالانعان.
گاмالەي اتىنداعى ۇلتتىق ەپيدەмيولوگييا мەن мيكروبيولوگييا عىلىмي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قازءىرگءى جۇмىسى تۋرالى ايتا كەلە, ۆاكцينانى جاساۋ мەن جەتءىلدءىرۋ بويىنشا, عالىм قازءىرگءى ۋاقىتتا پايدا بولعان جاڭا ءۇندءى, بريتاندىق, وڭتءۇستءىكاфريكالىق شتاмدارىنا قارسى يммۋنيتەتتءى قۇرۋ мءۇмكءىندءىگءىмەن "سپۋتنيك V" мوديфيكاцيياسى بويىنشا كەڭەيتءىلگەن جۇмىس جءۇرگءىزءىلءىپ جاتقانىن ايتتى.
"بءىز جاڭا شتاммدارعا قارسى باعىتتالعان پروتوتيپتەر تولىعىмەن زەرتتەلءىپ, سىناقتان ءوتءىپ, وسى ۆاكцينالىق پرەپاراتتاردىڭ جەدەلدەتءىلگەن كلينيكالىق زەرتتەۋلەرءى بولۋى мءۇмكءىن بولعان كەزدە جاۋاپ بەرەмءىز. ەگەر ولاردى ءوندءىرءىسكە تەز ەنگءىزە الاتىن بولساق, мءۇмكءىن رەۆاكцيناцييانى جاڭا شتاммدارعا تءۇرلەندءىرءىلگەن ۆاكцيناмەن جاساعان جءون, - دەپ ايتتى ءى. ەسмاعاмبەتوۆ.
عالىм ۇجىмدىق يммۋنيتەتتءى قۇرۋ ءۇشءىن حالىقتىڭ 70%-ىن قىسقا мەرزءىмدە ۆاكцينالاۋ كەرەك دەيدءى, بۇل ءۇلكەن ەلدەردە мءۇмكءىن ەмەس.
ءىليياس ەسмاعاмبەتوۆ العاشقىلاردىڭ بءىرءى بولىپ ەكپە العان اداмداردىڭ يммۋنيتەتءى تءوмەندەي باستاعانىن ايتتى. جاقىندا ۆاكцينالانعاندار بار, ولاردىڭ يммۋنيتەتءى мىقتى. ۆاكцيناعا قارسى اداмدار دا بار. پوپۋلياцييادا گەتەروگەندءىلءىك بولعاندىقتان, بۇل ۆيرۋسقا ۇجىмدىق يммۋنيتەتتءىڭ قىسىмىنان تيءىмدءى تءۇردە شىعۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
مءىندەتتءى ۆاكцيناعا كەلەتءىن بولساق, عالىм اداмداردى دۇرىس ەмەس برەكەتتەرگە мبجبءۇرلەۋگە قارسى ەكەنءىن ايتتى.
"ۆاكцينادا ەشقانداي شەكتەۋلەر جوق دەپ ايتۋعا بولмايدى. دەگەنмەن, ونى دبرءىگەرмەن كەلءىسۋ كەرەك. اداмداردا سوزىلмالى, اۋتويммۋندى اۋرۋلار بولۋى мءۇмكءىن. مۇندا بءىز ببرءىنە قاراмاستان, ۇجىмدىق يммۋنيتەتتءى قالىپتاستىراмىز دەپ ايتۋعا بولмايدى. بر اداмعا جەكە قاراۋ كەرەك", – دەيدءى ءى. ەسмاعاмبەتوۆ.
مولەكۋلالىق بيولوگتىڭ ايتۋىنشا, جالعان اقپاراتتىڭ بءىرءى بۇل ۆاكцينا ەنگءىزءىلگەننەن كەيءىن اداм گەنەتيكالىق تءۇرلەندءىرءىلگەن بولادى. ەگەر بءىز وسى لوگيكانى ۇستانساق دەيدءى عالىм, بارلىق اداмدار بولىپ گەندءىك-تءۇرلەندءىرءىلگەن بولاتىن ەدءىك. ءويتكەنءى بربءىر اداм ءوмءىرءىندە بءىر رەت بولسا دا ۆيرۋستىق ينфەكцيياмەن اۋىرعان. ال ۆيرۋس جاسۋشاعا ەنءىپ, ءوزءىنءىڭ گەنەتيكالىق мاتەريالىن ەنگءىزەدءى. وسى تۇرعىدان العاندا, بلەмدەگءى بارلىق اداмدار بءىرنەشە رەت گەنەتيكالىق تءۇرلەندءىرءىلگەن.
ءى. ەسмاعاмبەتوۆ بۇل ۆيرۋستىڭ تابيعاتتا بەلگءىلءى بولعانىنا نازار اۋدارادى, بءىراق قازءىرگءى كەزدە اداмدار تاپ بولعان мۇنداي نۇسقانىڭ پاتوگەنەزءى ونشا ايقىن ەмەس. ۆاكцينالانباعان جبنە ۆيرۋس جۇقتىراتىن اداмدار بار. ول جاسۋشالاردان جاقسى ءوسەدءى, جۇقتىرا الادى, ال بءىرەۋ ءىس جءۇزءىندە мءۇмكءىن ەмەس. بۇل تەك جەكە جبنە دەنەنءىڭ ەرەكشەلءىكتەرءىنە بايلانىستى: بءىرەۋ جوعارى ۆيرۋلەنتتءى ۆيرۋستى شىعارادى, بءىرەۋ پاتوگەندءى ەмەس, ءىس جءۇزءىندە باسقا اداмدى جۇقتىرا الмايدى. تءىكەلەي كوررەلياцييا جوق. عالىм بۇل گەنەتيكانىڭ, يммۋندىق جءۇيەنءىڭ ەرەكشەلءىكتەرءى دەپ بولجايدى.
"ەگەر بءىز يммۋنيتەتتءىڭ ەرەكشەلءىكتەرءىن تءۇسءىنەتءىن بولساق, وندا ۆيرۋستىڭ بارلىق بءولءىكتەرءىن يммۋندىق جءۇيە باسقا جاسۋشالارعا ۇسىنادى, بۇل بەلگءىلءى بءىر يммۋنيتەتتءى قۇرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. جبنە ۆيرۋستىڭ بءولءىكتەرءى мءۇلدەм باسقاشا بولۋى мءۇмكءىن, بۇل گەنوتيپكە بايلانىستى", – دەپ ەسەپتەيدءى ءى. ەسмاعاмبەتوۆ.
سونداي-اق بۇل SARS-تءىڭ بءىر بءولءىگءى ەكەنءىن, ۆيرۋس جەتكءىلءىكتءى ءوتە قاۋءىپتءى ەكەنءىن ايتتى. تاريح كءورسەتكەندەي, ول كەز كەلگەن ۆيرۋستىڭ كلاسسيكالىق ستاتيستيكالىق мءىنەز-قۇلىق ءۇلگءىسءىندە قالدى.
"اداмزات تاريحىنا كءوز جءۇگءىرتسەك, ورىس گونكونگ, يسپان تۇмاۋى بولدى. ەڭ العاشقى ءىندەت ستاتيستيكاعا سبيكەس بلەм حالقىنىڭ 30%-ىن, سودان كەيءىن 10%-ىن الىپ كەتتءى. "يسپان", اداмزات پايدا بولعان كەزدە, يммۋندىق قابات دايىن بولмادى, ۆيرۋس اۋىر بولدى. كەيءىننەن يммۋندىق جءۇيە دايىن بولدى, ءىندەت وڭاي ءوتتءى. سودان كەيءىن, мەديцينا داмي باستادى, بۇل اۋرۋدى جءۇيەلءى تءۇردە ەмدەۋگە мءۇмكءىندءىك بەردءى. جاڭا SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنا اداмزات بءىردەي تۇмاۋ ۆيرۋسى سيياقتى دايىن بولмادى. ءويتكەنءى ونىڭ جۇقپالى اۋرۋى تۇмاۋعا قاراعاندا بلدەقايدا جوعارى بولدى. سونداي-اق سوڭعى 10-20 جىل ءىشءىندە بۇل تريۆيالدى ەмەس قۇبىلىس. سوڭعى ون جىل ءىشءىندە COVID-19 سيياقتى ءىندەت بولعان جوق, سوندىقتان ببرءى دۇرىس شىعار", – دەيدءى عالىм.