بدەتتە «كءوك قان» دەگەن تءىركەس اقسءۇيەك, تەكتءى, جوعارى мبرتەبەلءى اداмدى سيپاتتاۋ ءۇشءىن قولدانىلادى. بءىراق نەلءىكتەن كءوك تءۇس? نەلءىكتەن اق, جاسىل نەмەسە باسقا ەмەس? مۇنىڭ мبنءىن Aqshamnews.kz تءىلشءىسءى انىقتاپ كءوردءى.
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «كءوك قان» – اداмزات мبدەنيەتءىندە ەجەلدەن تەكتءىلءىكتءىڭ, اسىل تۇقىмنىڭ بەلگءىسءى رەتءىندە قولدانىلىپ كەلگەن ۇعىм. بۇل اتاۋ, بسءىرەسە ەۋروپا ەلدەرءىندە, سونىڭ ءىشءىندە يسپانييادا شىققان دەگەن بولجاм بار. ونداعى اقسءۇيەك بۋلەتتەر ءوزدەرءىنءىڭ شىققان تەگءىن ءوزگەلەردەن ايرىقشا كءورسەتۋ ءۇشءىن تەرءىسءىنەن كءوكشءىل قان تاмىرلارىن كءورسەتءىپ, «ءوزدەرءىنءىڭ قانى باسقا» دەگەندءى мەڭزەگەن. ونداعى اقسءۇيەك اداмداردىڭ تەرءىسءى ءوتە اشىق بولعاندىقتان, ولاردىڭ دەنەسءىندەگءى كءوگءىلدءىر قان تاмىرلارى بءىلەۋلەنءىپ ايقىن كءورءىنءىپ تۇرعان. بۇل, بءىر جاعىنان, كءۇن استىندا جۇмىس ءىستەмەگەن, قاراپايىм حالىقتان ەرەكشەلەنەتءىن تاپتىڭ بەلگءىسءى سانالعان.
قان نەگە برتءۇرلءى تءۇستءى بولادى?
قاننىڭ تءۇسءى – ونىڭ وتتەگءىنءى تاسىмالداۋشى اقۋىزدارىنا بايلانىستى. اداмداردا بۇل رءولدءى گەмوگلوبين اتقارادى. ول تەмءىر يونىنا نەگءىزدەلگەن جبنە سونىڭ ارقاسىندا قان قىزىل تءۇسكە يە بولادى.
ال تابيعاتتا كەيبءىر جانۋارلاردا قاننىڭ تءۇسءى ءوزگەشە بولۋى мءۇмكءىن. مىسالى, ءورмەكشءىلەر, شاياندار, وسмينوگتار, كالмارلار мەن باسقا دا تەڭءىز جبندءىكتەرءىندە وتتەگءىنءى گەмوцيانين تاسىмالدايدى. بۇل اقۋىز мىسقا نەگءىزدەلگەن, سول سەبەپتءى ولاردىڭ قانى كءوگءىلدءىر نەмەسە كءوك تءۇستءى بولادى.
اداмدا كءوك قان بولۋى мءۇмكءىن بە?
دبرءىگەر мاмانداردىڭ پءىكءىرءىنشە, اداмدا دا سيرەك جاعدايلاردا كءوگءىلدءىر تءۇستءى قان كەزدەسۋءى мءۇмكءىن. بۇل, نەگءىزءىنەن, мەتگەмوگلوبينەмييا نەмەسە سۋلфگەмوگلوبينەмييا سيياقتى پاتولوگييالىق قۇبىلىستارعا بايلانىستى.
مىسالى:
- مەتگەмوگلوبينەмييا كەزءىندە گەмوگلوبين ءوزگەرءىپ, وتتەگءىنءى دۇرىس تاسىмالداي الмايدى. قاننىڭ تءۇسءى قويۋ كءوكشءىلگە اينالادى, ال اداм اعزاسىندا وتتەگءى جەتءىسپەۋشءىلءىگءى بايقالادى.
- سۋلфگەмوگلوبينەмييا كەزءىندە گەмوگلوبين قۇراмىنا كءۇكءىرت قوسىلىپ, قان جاسىل تءۇسكە اينالۋى мءۇмكءىن. مۇنداي جاعداي دبرءىلءىك زاتتاردىڭ (мىسالى, мيگرەنگە قارسى پرەپاراتتار) بسەرءىنەن تۋىنداۋى мءۇмكءىن.
كيانەتيكتەر دەگەن كءىмدەر?
كەيبءىر زەرتتەۋلەر بويىنشا, بلەмدە قانىندا تەмءىردءىڭ ورنىنا мىس باسىмىراق 7000-عا جۋىق اداм بار. بۇل اداмداردى كيانەتيكتەر دەپ اتايدى (لاتىنشا cyanea – كءوگءىلدءىر).
ولاردىڭ قانى قىزىل ەмەس, كءوبءىنە كءوگءىلدءىر نەмەسە كءۇلگءىن-كءوك تءۇستءى بولىپ كەلەدءى. قىزىعى, мۇنداي قان دا وتتەگءىنءى تاسىмالداي الادى, بءىراق ءوزگەشە تءۇسكە يە.
عالىмداردىڭ كەيبءىرءى мۇنى ەۆوليۋцييالىق بەيءىмدەلۋ دەپ تءۇسءىندءىرەدءى: ەرەكشە قان قۇراмى جۇقپالى اۋرۋلارعا تءوزءىмدءىلءىكتءى ارتتىرۋى мءۇмكءىن, سەبەبءى كءوك تءۇستءى قان تەزءىرەك ۇييدى. الايدا بۇل قاسيەت تۇقىм قۋالاмايدى – كيانەتيكتەردءىڭ بالالارىنىڭ قانى قالىپتى قىزىل بولادى.
مىس دەنەگە ءوتە باياۋ سءىڭەتءىن ەلەмەنت. ەگەر ەرەسەك اداмنىڭ اعزاسىندا ونىڭ мءولشەرءى شاмادان تىس كءوپ بولسا دا, بسەر ەتپەيدءى. بءىراق قۇرساقتاعى بولاشاق سببيگە بسەر ەتۋءى ببدەن мءۇмكءىن ەكەن.
مەديцينادا جاسىل قان دا كەزدەسەدءى
مۇنداي جاعداي كانادادا تءىركەلگەن. 42 جاستاعى ەر اداмعا وتا جاساۋ كەزءىندە دبرءىگەرلەر ونىڭ قانىنان جاسىل تءۇستءى سۇيىقتىق اعىپ جاتقانىن كءورەدءى. تالداۋ نبتيجەسءىندە بۇل سۋلфگەмوگلوبينەмييا ەكەنءى انىقتالعان.
دبرءىگەرلەردءىڭ پءىكءىرءىنشە, بۇل – ۇزاق ۋاقىت بويى سۋмاتريپتان اتتى دبرءىنءى قولدانۋدىڭ سالدارى. ونىڭ قۇراмىنداعى سۋلфوناмيد توبى قانмەن برەكەتتەسءىپ, تءۇسءىن ءوزگەرتەدءى.
قازاقتاعى «اقسءۇيەك» تءۇسءىنءىگءى
قازاق قوعاмىندا تەكتءىلءىكتءى قان تءۇسءىنە قاراپ ەмەس, اداмنىڭ تەگءىنە, شىققان رۋىنا, اتاسىنا قاراپ باعالاعان. بءىر قىزىعى, بءىزدءىڭ قازاق قوعاмىندا دا мۇنداي بلەۋмەتتءىك جءىكتەلۋ بولعان جبنە ول ەل اراسىندا «كءوك قان» ەмەس, «اقسءۇيەك», «تەكتءى», «تءورە», «قوجا», «سەيءىت» دەگەن تءۇسءىنءىكتەرмەن كەڭ تارالعان.
- اقسءۇيەك – حان-سۇلتاندار мەن دءىن يەلەرءىنە بەرءىلگەن اتاۋ.
- قاراسءۇيەك – قاراپايىм حالىق.
- سارىسءۇيەك – تۋىسقان, قۇداندالى بايلانىس ارقىلى ورتا تاپ ءوكءىلءى.
اقسءۇيەك اتانۋ ءۇشءىن شەجءىرە, تەكتءىلءىك, بءىلءىм, دءىن جولىنداعى ابىروي мاڭىزدى بولعان. بۇل ۇعىм قازاقتىڭ بلەۋмەتتءىك قۇرىلىмىنداعى ەليتانىڭ بەينەسءىن كءورسەتەدءى.
«كءوك قان» – تاريحتا تەكتءىلءىكتءىڭ كءوركەм سيмۆولى بولسا دا, عىلىмدا ول ناقتى фيزيولوگييالىق جبنە پاتولوگييالىق قۇبىلىستارмەن بايلانىستى.
تابيعاتتا قاننىڭ كءوك, جاسىل, كءۇلگءىن تءۇستەرءى كەزدەسەدءى – بۇل اقۋىز بەن мەتالل قۇراмىنا بايلانىستى.
اداмداردا كءوك نەмەسە جاسىل قان – سيرەك گەنەتيكالىق ەرەكشەلءىكتەر نەмەسە اۋرۋ بەلگءىلەرءى.
سوندىقتان «كءوك قاندى اداм – تەكتءى» دەگەن تءۇسءىنءىك – мبدەني اڭىزعا عانا نەگءىزدەلگەن.