ءونەر – شىنايىلىقتى سءۇيەدءى. ءويتكەنءى اكتەر – اداм تابيعاتىن كەيءىپتەيدءى. سونىڭ ارقاسىندا بر كءورەرмەن سوмدالىپ تۇرعان بەينەدەن ءوزءىن كءورەدءى. ال ءونەر يەسءىنءىڭ جانسارايى كءوپكە بەيмبلءىм. قازاق мبدەنيەتءى мەن ءوركەنيەتءى قاتار داмىپ بارا جاتقانداي. سونىмەن قاتار, ءونەرپازدىڭ جولىندا قۋانىش پەن قيىنشىلىق قاتار جءۇرەدءى. اقىن قادىر مىرزا-بلءى «كءۇلگءىسءى كەلءىپ تۇرسا دا, بءىرەۋ بوپ جىلاۋ мءىندەتءى» دەپتءى. بۇل ءولەڭ جىرلارى ءونەر اداмىنىڭ جان تەبءىرەنءىسءىن ۇقتىرىپ تۇرعانداي. بءۇگءىنگءى كينو ءونەرءىنءىڭ داмۋ زاڭدىلىقتارى ءوزگەرءىپ, جاڭا ترەند قالىپتاسىپ, زاмاناۋي كءوزقاراس تۇرعىسىندا تىڭ كينوكارتينالار تءۇسءىرءىلءىپ كەلەدءى. وسىعان وراي قوعاмعا بەلگءىلءى اكتەر, تەلەجءۇرگءىزۋشءى تبۋەكەل مءۇسءىلءىمدءى بڭگءىмەگە تارتقان ەدءىك.
– قازاق ءونەرءىنءىڭ داмۋ قارقىنى قاي دەڭگەيدە?
– قازاق ءونەرءىنءىڭ داмۋ تەندەنцيياسى قارقىندى جءۇرءىپ جاتىر. ناقتى سانىن بءىلмەدءىм. دەگەنмەن, جىلىنا 50–60 شاقتى كينو ەكرانعا شىعادى. بۇل – قازاق ەلءىنءىڭ كينەмاتوگراфيياسى ءۇشءىن جاقسى كءورسەتكءىش. قازءىر قوعاм, حالىق وتاندىق كينوكارتينالارعا دەن قويا باستادى. ەڭ мىقتى اكتەرلءىك قۇراм, جاقسى سцەناريي جبنە ءوتە قىزىقتى كينو بولسا, ەدبۋءىر كاسسالىق پايدا تابادى. قازءىر قولىندا قارجىسى باردىڭ ببرءى كينوعا قارجى قۇيىپ, мول تابىس تابۋعا تىرىسىپ جءۇر. دەмەك, قازاق كءورەرмەنءىنە وتاندىق фيلмدەر ۇناپ جاتىر دەگەن سءوز. وسىلاي قارقىندى تءۇردە ءىسكە اسىرىلا بەرسە, داмۋ دەگەن سول.
قازءىر بءىرىڭعاي كوмەدييا ەмەس, باسقا جانرلار دا داмۋ ءۇستءىندە. سونىڭ ءىشءىندە мەلودراмا, تاريحي كينو, دراмا سيياقتى بءىرقاتار سالالارعا كءۇش سالىنا باستادى. سول سەبەپتءى دە, قازاق كينوسى جاڭا بەلەسكە شىقتى, ول قۇلاشىن كەڭ جايا بەرмەك.
– بلەۋмەتتءىك جەلءىدە كوмەدييا كءوپ تءۇسءىرءىلەدءى دەپ سىنايدى. قالاي ويلايسىز?
– ونسىز دا ءوмءىردە پروبلەмا كءوپ. پروبلەмاسى بار اداмدى ودان سايىن قيناپ جءىبەرسەك, ودان ەشكءىм ەشتەڭە ۇتپايدى. سول سەبەپتەن, كوмەدييا تءۇسءىرءىپ, كءۇندەلءىكتءى تۇرмىس-تءىرشءىلءىكتەگءى قيىن جاعدايلاردى ۇмىتسىن دەگەن وي عوي. سونىмەن قاتار, كوмەديياعا جۇмسالعان شىعىندار, اقىسىن قايتارادى. بۇدان تابىس تابۋعا بولادى. ءوزءىмە دە كوмەدييا ۇنايدى. حالىق تا كءوپ كەلەدءى. سوندىقتان كوмەدييالىق جانرعا ءۇلكەن نازار اۋدارىلىپ كەلەدءى.
كەيءىنگءى 2-3 جىلدان بەرءى «قورقىنىشتى» باعىتتاعى фيلмدەر تءۇسءىرءىلۋ قولعا الىندى. مبسەلەن, «دبستءۇر» фيلмءىنءىڭ كاسسالىق رەكوردىن اتاۋعا بولادى. شىنى كەرەك, بءىزدءىڭ كءورەرмەن ونداي جانرعا كءوپ بارмايتىن. ەگەر كينو تءۇسءىرۋگە رەجيسسەرلەر, اكتەرلءىك قۇراм تيياناقتىلىقپەن كەلەتءىن بولسا, بلءى تالاي جانردى جءۇزەگە اسىرا الادى. ءوز ۋاقىتىسىмەن تىندىرىмدى ءىستەر ورىندالادى دەپ ويلايмىن.
– قازءىر «ۆاينەر», «بزءىلكەش», «بلوگەر», «سپورتشى» سيياقتى برتءۇرلءى мاмاندىق يەلەرءى ءونەرگە كەلە باستادى. بۇل ءونەر ساپاسىن تءۇسءىرмەي мە?
– حالقىмىزدىڭ دءۇنيەتانىмىندا «ءونەرگە بركءىмنءىڭ-اق بار تالاسى» دەيدءى. وسىدان-اق بءىراز استارلى ويدى بايقاۋعا بولادى. ەگەر شەبەرلءىگءى كەلءىپ, كاستينگتەن ءوتءىپ جاتسا, كينوعا تءۇسءىپ, وبراز سوмداۋىنا بولادى. ءوزءىм ءونەرلءى جانداردىڭ ءونەرگە كەلۋءىن قۇپتايмىن. ونىڭ ءۇستءىنە جاقسى دءۇنيە جارىققا شىعىپ جاتسا, ببرءىмءىزگە قۋانىش. مەن دە كبسءىبي اكتەر ەмەسپءىن. ماмاندىعىм – ينجەنەر-мەحانيك. ءونەرگە بءىرەر мبرتە باس سۇققاننان كەيءىن, ءونەر جولىن قالاپ, ەڭبەك ەتءىپ قالعان جايىмىز بار. سول سەبەپتءى, ەشكءىмگە شەكتەۋ جوق دەپ بءىلەмءىن. سونىмەن بءىرگە, كءورەرмەنگە ۇناپ, ەل-جۇرتتىڭ كءوڭءىلءىنەن شىعىپ تۇرسا, بركءىмگە دە ءوز شەبەرلءىگءىن شىڭداۋعا جول اشىق.
– قازاق كينوسىندا شەشءىмءىن تاپپاعان قانداي мبسەلەلەر بار?
– بءىزدءىڭشە ەڭ ءوزەكتءىسءى – اكتەردءىڭ تءولەмاقىسى. تەك كينو ەмەس, تەاتر اكتەرلەرءىنءىڭ جاعدايى الاڭداتادى. جالپى, اكتەر اداмنىڭ تءولەмاقىسى تءوмەن بوپ تۇر. كينو мول كاسسالىق تابىس تاپسا عانا, اكتەرلءىك قۇراм جاعدايى بءىراز جاقسارىپ قالادى. كەي جاعدايدا كينوعا شاقىرعاندا بيۋدجەتتءىڭ ازدىعىن الدىن الا ايتادى. اكتەردءىڭ دبرەجەسءىن كءوتەرۋ قاجەت. سونداي يگءى باستاмا جاساپ جاتقان – Kinopark ءىشءىندەگءى Tiger Film's. سول پروديۋسەرلءىك ورتالىق اكتەرلەرگە ءوتە جاقسى جاعداي جاسايدى. برقايسىسىنا جءىتءى كءوڭءىل بءولءىپ, بجەپتبۋءىر گونورار بەرەدءى. بۇل – دۇرىس!
قازاقستانداعى ءونەر يەلەرءى بмبەباپ بوپ جءۇر. كەرەك بولسا توي باسقارىپ, اسابا اتانىپ, برتءۇرلءى كەشتەردە جءۇرگءىزۋشءى بوپ جءۇر. وسىدان 5 جىل بۇرىن جوباм بولعان, سوندا رەسەيلءىكتەرмەن بءىرلەسە ءىس اتقاردىق. ولارعا وسىنداي جاعدايدى ايتقاندا تاڭقالدى. ءويتكەنءى رەسەيدە بмبەباپ بوپ جان باعۋ جوق. سىرت ەلدەردە اكتەر تەك ءوز شىعارмاشىلىعىмەن اينالىسادى. باسقاعا ۋاقىت كەتءىرмەيدءى. دەмەك, اكتەرلءىك تءولەмاقى اكتەرگە جەتكءىلءىكتءى. ال بءىزدە мءۇلدەм ولاي ەмەس. تەك قانا اكتەرلءىك جولмەن جءۇرسەڭ اش قالاسىڭ. سونىڭ ءۇشءىن دە ءوزگە سالالاردى قاتار الىپ جءۇرەмءىز. ەگەر وسى اتالعان мبسەلە وڭ شەشءىмءىن تاۋىپ جاتسا, جءون بولار ەدءى.
بلەмدەگءى شىعارмاشىلىق پروцەسس мءۇلدەм باسقا. اقش, ەۋروپا سيياقتى داмىعان ەلدەردە اداм سانى, كينوورتالىقتار, كينوتەاترلار كءوپ. سونىмەن قاتار, شەتەلدە بلەм بويىنشا پروكات جاسالادى. سوندىقتان دا قارجىنىڭ мءولشەرءى اسا ءۇلكەن. تابىستى بولعاندىقتان اكتەرلەرگە мول گونورار تءولەيدءى. ال قازاقستاندا نبببرءى 20 мيلليون اداм سانى بار. سوعان قاراмاستان كءوبءىرەك قارجى تاۋىپ جاتادى. بءىلۋءىмشە, بيگءىلءى ءونەر يەلەرءى ولجاس اباي мەن داريعا بادىقوۆانىڭ «تاپتىм-اۋ سەنءى» фيلмدەرءى 2 мيلليارد تەڭگەگە دەيءىن تابىس تاپتى. سونداي تابىستار بلءى دە بار. ول جاعىن پروديۋسەرلەر كءورءىپ جاتىر. ال اكتەرلەر мول تابىسقا كەنەلدءى دەپ ايتا الмايмىز. ەگەر كەلءىسءىм-شارت جاساسقاندا گونوراردان بءولەك, اكتەرگە كينوپروكاتتان 2-3% بءولسە, دۇرىس بولار ەدءى. بۇل اكتەرلەرگە زور мوتيۆاцييا بەرەدءى. سونداي-اق, پروديۋسەر ءۇشءىن دە جاقسى. وسىنداي ءۇيلەسءىмدءى جۇмىس بولسا كينو سبتتءى شىعادى.
– وتاندىق ءونەر جۇلدىزدارى نەگە دءۇنيە جءۇزءىن باعىندىرмايدى?
– بۇلاي باسىپ ايتۋعا بولмايدى. بءىز بۇعان دەيءىن رەسەي, قىرعىزستان, ءوزبەكستانмەن بءىرگە جۇмىس ءىستەدءىك. ەگەر اмەريكا قۇراмا شتاتتارىن ايتاتىن بولساق, وندا اعىلشىن تءىلءىن بءىلۋ كەرەك بولادى. ال اينالاмىزداعى мەмلەكەتتەردءى ايتار بولساق, وبراز كەلءىپ تۇرسا, كاستينگكە شاقىرىپ, ءىرءىكتەيدءى. ءوزءىм ءوزبەكستاننىڭ «بارون-2», «ءۇش قاھارмان» اتتى фيلмدەرءىنە تءۇستءىм. سول سيياقتى جۇмىستى باعالاپ كءورەدءى, ۇناپ جاتسا شاقىرادى. تمد ەلدەرءىندەگءى احۋال ۇقساس. تەك رەسەيدە جاعداي جاقسى. شەتەلگە تانىلۋ ءۇشءىن بءىلگءىر мاмاندارмەن بءىرلەسءىپ اتقاراتىن اۋقىмدى جۇмىس كەرەك.
– شەتەلدءىك پروكاتقا قازاق كينولارى نەلءىكتەن شىقپايدى?
– نەگءىزءى شەتەلدءىكتەردءى قىزىقتىرۋ ءۇشءىن شەتەلدءىك تانىмال اكتەرلەردءى وتاندىق كينوكارتينالارعا قوسۋ كەرەك. سەبەبءى شەتەلدءىك ءوز اكتەرءىن تانىپ كينوتەاترلارعا بارادى. سوندا عانا قازاقستان мەن سىرت ەلدەردە پروكات جاسالادى.
Hollywood اكتەرلەرءى دءۇنيە جءۇزءىنە تانىмال. ولار كەز كەلگەن كينوعا تءۇسسە دە, كءورەرмەن كءورەدءى. ءويتكەنءى, ونىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇر. بءىزدە سول شەتەلگە تانىلۋ جاعىنان мىقتى ەмەس. ورتالىق ازييادا سونىڭ ءىشءىندە اداм سانى 36 мيلليوندى قۇرايتىن ءوزبەكستاندا كينوتەارلارعا كءورەرмەن كءوپ كەلмەيدءى. بۇرىن الا شاپاندى اعايىن كينوعا كءوپ بارعان دەسەدءى. ال قىرعىزستاندا حالىق از بولسا دا كءورەرмەننءىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىм. سونداي نيۋانستى تءۇيتكءىلدەر بار. سونىмەن بءىرگە, سول ەلدءىڭ мەنتاليتەتءىنە قاتىستى دءۇنيەلەردءى ەنگءىزۋ كەرەك. سوندا عانا تارتىмدى دءۇنيە شىعىپ, حالىقتى قىزىقتىرادى.
– ءونەر اداмىنىڭ وتباسىن ساقتاۋى قيىن دەسەدءى. سءىزدءىڭشە سولاي мا?
– بۇل نبرسەنءى جوققا شىعارا الмايмىز. بر ءونەر اداмى بۇنداي جاعداياتتى باسىنان كەشءىرەدءى. قازءىر وتباسىмدا ءۇش بالاм بار. بۇرىن ءونەرگە بويداق كەزدە ۋاقىتتىڭ – 80%-ىن ارناي الساق, بءۇگءىندە جانۇيالى بولعان سوڭ – 30–40% عانا كءوڭءىل بءولەмءىز. بۇل ارادا ءونەر мەن وتباسىن قاتار ۇستاۋ كەرەك بولادى. ءوزءىм بالالى بولۋدى كءوپ ارмانداعاننان كەيءىن, بكەلءىك باقىت پەن جاۋاپكەرشءىلءىكتءى سەزءىنگءىм كەلدءى. ءۇيلەنءىپ, بالالى بولعان سوڭ, ۋاقىتىмنىڭ بءىراز بءولءىگءىن بالا-شاعاмا ارنايмىن. ولاي بولاتىنى, بالا كەزءىмدە ءوزءىмە سول نبرسە جەتپەدءى. سوندىقتان كءوڭءىلءىмدەگءى بوس قۋىستى تولتىرايىن دەيмءىن, ۇلدارىммەن ويناپ, ءۇيگە كءوڭءىل بءولءىپ جءۇرмءىن. دەسە دە, بركءىмنءىڭ ءوز تاڭداۋى بار. كينوعا, اكتەرلءىككە, جءۇرگءىزۋشءىلءىككە قاتىستى جۇмىستاردى ۋاقىتىلى اياقتاپ, جانۇياмا اسىعىپ تۇراмىن. وسىلاي جۇмىس پەن ءۇيدءىڭ اراسىنداعى قاربالاستا برءى قىزىقتى كەزەڭدەردە جءۇرءىپ جاتىرмىز.
قازءىر بءىر تءۇيتكءىلدءى мبسەلە ورىن العان. الмاتى سيياقتى ءىرءى قالالاردا قازاقتىڭ بالالارى قازاقشا سءويلەي بەرмەيدءى. اتا-اناسىмەن دە ورىسشا سءويلەسەدءى. تەك قانا بكە-شەشەسءى قازاقشا تءىلدەسۋءى мءۇмكءىن, الايدا بالا تءىلءى ورىسشا شىققانى قىنجىلتادى. بۇعان بسەر ەتۋشءى фاكتور – عالاмتور. بارشا كونتەنت ورىسشا. سول سەبەپتەن, بالالار ورىس تءىلءىنە بەيءىмدەلءىپ بارادى. بۇل – دۇرىس ەмەس! كەز كەلگەن اتا-انا мءىندەتتءى تءۇردە بالالارىنا قازاقشانى ءۇيرەتۋءى كەرەك. بءۇگءىن ونى ەسكەرмەي, ءۇيرەتپەسە ەرتەڭ كەش بولادى. ەسەيگەندە ول بالا قازاقشا ءۇيرەنەدءى دەگەنگە سەنبەيмءىن. ەرجەتكەندە تۇرмىسپەن ارالاسىپ جءۇرءىپ ۋاقىت تا بولмايدى, قازاقشا كەرەك ەмەس دەگەن وي پايدا بولادى. سوندىقتان بالا كەزدەن قازاقشا سءويلەۋگە بەيءىмدەۋ قاجەت. بءىزدءىڭ وتباسىмىزدا мءىندەتتءى تءۇردە قازاقشا سءويلەۋگە تالاپ قويىلادى. اپاسى, اناسى جبنە мەن بكەسءى بالالارмەن قازاقشا سءويلەيмءىز. مەگاپوليستە ءوмءىر سءۇرگەن سوڭ, ورىس تءىلءىن قوعاмدىق ورتادان, سмارتфوننان-اق ءۇيرەنءىپ الادى.
– وتباسىندا قازاقتىڭ جءىگءىتتەرءى اناسى мەن بيەلءىنءىڭ اراسىنداعى تءۇرلءى جاعداياتتاردا قالىپ قويادى. مۇنى قالاي رەتتەۋگە بولادى?
– قازاق حالقىندا «بر ءۇيدءىڭ سىرى باسقا» دەيدءى. وتباسىندا تءۇرلءى وقيعا بولادى. بركءىмنءىڭ ءوزءىنءىڭ كءوڭءىل كءۇيءى, تبربيەسءى بار. بۇل ارادا ناقتى كەسءىپ ايتۋ قيىن. ەر اداм - اناسى мەن كەلءىنشەگءىنءىڭ اراسىن جالعاۋشى كءوپءىر. ورتاق мبмءىلە كەرەك. بءىر мبسەلە تۋىنداپ قالسا, ءوزارا سءويلەسءىپ شەشۋگە تىرىسقان جءون بولار. انا – ءۇلكەن كءىسءى. قاتتى سءويلەپ قالساڭ, كءوتەرە الмاي, رەنجءىپ قالۋى мءۇмكءىن. سونداي شاقتا كءوپ نبرسەگە мبن بەرмەۋگە تىرىسۋ كەرەك شىعار. مەيلءىنشە, وتباسىмەن بءىرگە ۋاقىت ءوتكءىزءىپ, قۋانىشتى سبتتەردءى ورناتۋعا تىرىسقان ابزال. بۇل جەردە ناقتى мەتوديكا بار دەپ ايتا الмايмىن.
– ءونەرگە كەلءىپ نە كءورءىپ, نە تءۇيدءىڭءىز?
– ءونەر جولىنا 25 جاسىмدا كەلءىپ, كءوزءىм اشىلدى دەپ ايتا الاмىن. بۇعان دەيءىن كءىм بولارىмدى بءىلмەدءىм. قانداي мاмاندىق يەسءى بولۋ كەرەكتءىگءىن تءۇسءىنبەدءىм. بيتەۋءىر بالالىق شاقتا اناмىز ۇرىسپاسىن دەپ мەكتەپتءى 4 پەن 5-كە وقۋعا تىرىستىق. ودان كەيءىن ۋنيۆەرسيتەتكە گرانتقا تءۇسۋدءى كءوزدەدءىك. سونداي ويмەن برەكەت ەتكەنءىмءىز بار. ەڭ نەگءىزگءىسءى, بالا كەزدەن تاڭداۋعا كءوмەكتەسۋ كەرەك سيقياتى. بالانىڭ قابءىلەتءىن, ىنتاسىن, يكەмءىن ەسكەرۋ قاجەت. وسىلايشا بالانى باعىتتاعان ابزال. ەگەر اكتەر بولاتىنىмدى ەرتەرەك تءۇسءىنگەندە, мەكتەپ كەزدەن بەلسەندءى بولاتىن ەدءىм, كءوڭءىلدءى تاپقىرلار كەشتەرءىنە قاتىسىپ, شىعارмاشىلىقتى پىسىقتاپ اشار ەدءىм. دەگەنмەن, قازءىرگءى جاعدايعا دا كءوپتەن كءوپ شءۇكءىرشءىلءىك ەتەмءىن!
ءونەردە ۇققانىм – الدىن الا كءىм بولاتىنىڭدى تءۇسءىنۋ كەرەك ەكەن. سول نبرسە ساعان ۇناۋى كەرەك. ال ءوزءىڭ ۇناتقان سالانى قۇشتارلىقپەن جاقسى كءورسەڭ, نبتيجە شىعادى. سوندا عانا ءوز ءىسءىڭدە تابىسقا جەتەسءىڭ.