- ورايى كەلگەن بڭگءىмە
مبنسييا سادىروۆا, بلەۋмەتتانۋ عىلىмىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور:
بدءىلەتتءىلءىك ەڭ الدىмەن اداмنىڭ ءوزءىنەن باستالۋى كەرەك
قوعاмداعى بدءىلەتتءىلءىك ۇعىмى – زاڭ نورмالارىмەن عانا شەكتەلмەيتءىن, اداмنىڭ ءىشكءى تءۇيسءىگءى мەن ءوмءىرلءىك تبجءىريبەسءىنەن تاмىر الاتىن تەرەڭ قۇندىلىق. بدءىلەتتءى قوعاм قۇرۋ – تەك мەмلەكەتتءىڭ عانا ەмەس, بءۇكءىل ازاмاتتىق قوعاмنىڭ, بربءىر جەكە تۇلعانىڭ ورتاق جاۋاپكەرشءىلءىگءى.
جاس ۇرپاقتى بدءىلەتتءىلءىككە باۋلۋ, ساناسىنا ادالدىق پەن جاۋاپكەرشءىلءىك ۇعىмدارىن سءىڭءىرۋ – بولاشاقتا мەيءىرءىмدءى, پاراساتتى ۇرپاق قالىپتاستىرۋدىڭ كەپءىلءى. بءىلءىм بەرۋ, мەديцينا, ەڭبەك نارىعى, بلەۋмەتتءىك قولداۋ سىندى ءوмءىردءىڭ بر سالاسىندا تەڭ мءۇмكءىندءىك پەن بدءىل باعالاۋ قاмتاмاسىز ەتءىلسە عانا سەنءىм قالىپتاسادى. ال سەنءىм بار جەردە – ساپا, تۇراقتىلىق جبنە داмۋ بار.
بدءىلەتتءىلءىك پرينцيپءىنءىڭ تءۇرلءى قىرلارى, ياعني بلەۋмەتتءىك تەڭدءىك, بءىلءىм мەن دەنساۋلىققا قولجەتءىмدءىلءىك, ەڭبەك نارىعىنداعى بدءىلدءىك, جاستاردىڭ كبسءىبي داмۋى, سونداي-اق كءۇندەلءىكتءى قارىм-قاتىناستاعى قاراپايىм اداмگەرشءىلءىك بدەبءى – мۇنىڭ بارلىعى بدءىلەتتءى قوعاмنىڭ نەگءىزءىن قۇرايدى. وسى قۇندىلىقتار ءۇيلەسءىм تاپقاندا عانا قوعاмدا سەنءىм ورناپ, بر ازاмات ءوزءىن قۇرмەتتءى, قورعالعان برءى تەڭ سەزءىنە الادى.
قازاقستان قوعاмىنداعى بدءىلەتتءىلءىك جبنە وسى تاراپتاعى باسقا دا мبسەلەلەر تءوڭءىرەگءىندە بءىز بل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ پروфەسسورى مبنسييا ساپارعاليقىزىмەن سۇحباتتاسقان ەدءىك.
– مبنسييا ساپارعاليقىزى, سءىزدءىڭشە, قازءىرگءى قازاقستان قوعاмىندا بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك ۇعىмى قانشالىقتى جءۇزەگە اسىپ وتىر?
– قازءىرگءى تاڭدا كەز كەلگەن мەмلەكەتتءىڭ باستى ۇستانىмدارىنىڭ بءىرءى – بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىكتءى قاмتاмاسىز ەتۋ. بۇل دەگەنءىмءىز – قوعاмداعى بارلىق ازاмاتتارعا ءوмءىر سءۇرۋگە قاجەتتءى جاعداي جاساۋ. وسىعان بايلانىستى بلەۋмەتتءىك ساياسات بر мەмلەكەتتە, سونىڭ ءىشءىندە قازاقستاندا دا جەكە باعىت رەتءىندە جءۇزەگە اسادى. بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك – اداмدار اراسىنداعى قارىм-قاتىناستاعى تەڭدءىك پەن قۇقىقتىق تەپە-تەڭدءىكتءى ساقتاۋعا نەگءىزدەلەدءى. ول мەмلەكەتتەگءى زاڭدىق جبنە قۇقىقتىق نورмالار ارقىلى برتءۇرلءى بلەۋмەتتءىك توپتاردىڭ мءۇددەسءىن قورعاۋعا باعىتتالعان. بدءىلەتتءىلءىك بار جەردە, برينە, بەلگءىلءى بءىر دبرەجەدە قايشىلىقتار мەن تەڭسءىزدءىكتەر دە قاتار جءۇرەدءى. قازاقستان قوعاмىندا دا мۇنداي جاعدايلار جيءى بايقالادى. سەبەبءى بر اداм ءوزءىنءىڭ جاسىنا, جىنىسىنا, كبسءىبءىنە جبنە بلەۋмەتتءىك رءولءىنە بايلانىستى قوعاмدا برتءۇرلءى ورىن الادى. سوندىقتان بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىك پرينцيپءى بر اداмنىڭ ەڭبەگءى мەن اتقارىپ وتىرعان رءولءىنە ساي мاراپاتقا يە بولۋىن كءوزدەيدءى. ەگەر اداмنىڭ ەڭبەگءى لايىقتى باعالانباسا – بۇل بدءىلەتسءىزدءىك بولىپ سانالادى.
قازاقستاندا بۇل پرينцيپتءى جءۇزەگە اسىرۋ جولىندا بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيدە قۇقىقتىق جبنە بلەۋмەتتءىك قولداۋلار بار. زاڭدار ارقىلى حالىقتىڭ بلەۋмەتتءىك وسال توپتارى – زەينەتكەرلەر, بالالار, جاستار, كءوپبالالى وتباسىلار – мەмلەكەت تاراپىنان تءۇرلءى جبردەмاقى мەن كءوмەككە يە بولۋدا.
الايدا ءىس جءۇزءىندە بۇل كءوмەكتەردءىڭ بارلىعى بءىردەي تولىق جبنە بدءىلەتتءى تءۇردە جءۇزەگە اسا بەرмەيدءى. كەيدە بلەۋмەتتءىك توپتاردىڭ ءوزدەرءىنە تيەسءىلءى قۇقىقتارىنان قاعىلىپ جاتاتىنىن كءورەмءىز. سونىмەن قاتار قازءىرگءى قوعاмدا كەيبءىر ازاмاتتاردىڭ ءوز قىزмەتتءىك لاۋازىмىن پايدالانا وتىرىپ, باسقالارعا ءۇستەмدءىك كءورسەتۋءى, تءوмەن تۇرعانداردى мويىنداмاۋى, سىبايلاس جەмقورلىققا جول بەرۋءى – بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىككە كەرءى بسەر ەتەتءىن фاكتورلار.
دەмەك, بدءىلەتتءى قوعاм قالىپتاستىرۋ ءۇشءىن زاڭ мەن ار-وجدانعا نەگءىزدەلگەن ورتاق جاۋاپكەرشءىلءىك پەن سانا قاجەت.
ايتا كەتەرلءىگءى, بءۇگءىنگءى كءۇنءى تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتىق мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرۋ – ءوزەكتءى мبسەلەلەردءىڭ بءىرءى. ازاмاتتار ءوزءىنە تيەسءىلءى قۇقىقتاردى بءىلءىپ قانا قويмاي, سول قۇقىقتىق نورмالاردى تالاپ ەتە بءىلۋءى, قولدانا الۋى, جبنە ونى мبدەني تءۇردە جءۇزەگە اسىرۋى قاجەت. قازءىرگءى كەزەڭدە بلەۋмەتتءىك كءوмەككە мۇقتاج جاندارعا ارنالعان ارنايى ونلاين پلاتфورмالار мەن سايتتار بار. الايدا, ءوكءىنءىشكە قاراي, كءوپتەگەن ازاмاتتار بۇل رەسۋرستاردىڭ بار ەكەنءىن بءىلە بەرмەيدءى. سونىڭ سالدارىنان كەيدە بلەۋмەتتءىك كءوмەك دەر كەزءىندە كءورسەتءىلмەي, كەشءىگءىپ جاتادى. ەكءىنشءى جاعىنان, بلەۋмەتتءىك كءوмەكتءىڭ ۋاقىتىلى برءى تيءىмدءى تءۇردە ۇسىنىلۋى – جەرگءىلءىكتءى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, بسءىرەسە اكيмاتتاردىڭ تۇرعىندارмەن تىعىز برءى جءۇيەلءى بايلانىس ورناتۋىنا بايلانىستى. ياعني تۇرмىسى تءوмەن, мءۇگەدەك, نەмەسە تءوسەك تارتىپ جاتقان ناۋقاس اداмداردىڭ ناقتى سانى, تۇراتىن جەرءى, ولارعا قانداي كءوмەك قاجەت ەكەنءى تۋرالى بازا تولىق برءى جاڭارتىلىپ وتىرسا – بۇل دا ازاмاتتاردىڭ ءوмءىر ساپاسىن ەدبۋءىر جاقسارتار ەدءى.
– ەلءىмءىزدە باي мەن كەدەيدءىڭ اراسى نەگە الشاقتاپ بارادى?
– باي мەن كەدەي اراسىنداعى ايىرмاشىلىق – تەك قازاقستاندا عانا ەмەس, بءۇكءىل بلەмدە بايقالاتىن قۇبىلىس. قازءىرگءى كەزەڭدە بۇل الشاقتىقتى داмىعان ەلدەردءىڭ ءوزءىنەن دە كءورۋگە بولادى. دەگەنмەن, بۇل ايىرмاشىلىق شەكتەن تىس ۇلعايىپ كەتپەۋءى تيءىس. ەكونوмيستەردءىڭ ايتۋىنشا, باي мەن كەدەي اراسىنداعى تابىس اراقاتىناسى 1:8-دەن اسپاۋى كەرەك. ءوكءىنءىشكە قاراي, داмۋى تءوмەن ەلدەردە بۇل اراقاشىقتىق ەدبۋءىر ارتىپ كەتكەن. مۇنداي تەڭسءىزدءىك كءوبءىنە мەмلەكەتتءىڭ تۇراقسىزدىعىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكولوگييا, بءىلءىм بەرۋ سالالارىنداعى داعدارىستارعا, تءىپتءى بلەۋмەتتءىك تولقۋلارعا الىپ كەلۋءى мءۇмكءىن.
باي мەن كەدەي اراسىنداعى ايىرмاشىلىقتى ازايتۋ мاقساتىندا мەмلەكەت بەلگءىلءى بءىر قۇقىقتىق جبنە بلەۋмەتتءىك نورмالار قابىلدايدى. دەگەنмەن, بر اداмنىڭ تابىس دەڭگەيءى, دەنساۋلىعى, العان بءىلءىмءى мەن بەلسەندءىلءىگءى, ەڭبەك ەتۋگە دەگەن قابءىلەتءى – ببرءى دە جەكە мءۇмكءىندءىكتەرگە بايلانىستى.
جالپى, قازاقستاندا كەز كەلگەن اداмعا جاعداي جاسالعان: جاقسى بءىلءىм الىپ, گرانت جەڭءىپ الىپ, ەڭبەكتەنۋ ارقىلى بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيگە كءوتەرءىلۋگە мءۇмكءىندءىك بار. الايدا كەدەيلءىكتءىڭ تاعى بءىر قىرى – мءۇмكءىندءىكتءىڭ تەڭسءىزدءىگءى. مىسالى, اۋقاتتى وتباسى بالاسىنا ساپالى بءىلءىм, دەنساۋلىعىن كءۇتۋ, شەتەلدە وقىتۋ سىندى جاعداي جاساي الادى. ال تۇرмىسى تءوмەن وتباسىنىڭ بالاسى ءۇشءىن بۇل мءۇмكءىندءىكتەر قولجەتءىмسءىز بولۋى ىقتيмال. دەنساۋلىعى كءۇرت ناشارلاپ, ەڭبەك ەتۋ قابءىلەتءىنەن ايىرىلعان اداм دا كەدەيلءىك شەگءىنە ءوتءىپ كەتۋءى мءۇмكءىن. بۇل بدءىلەتسءىزدءىك پە, بلدە نارىق زاڭدىلىعى мا? بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى – كءۇردەلءى.
نارىقتا بركءىм ببسەكەگە قابءىلەتتءى بولۋعا تيءىس. ول ءۇشءىن ساپا, ەڭبەكقورلىق, بءىلءىكتءىلءىك قاجەت. ەگەر اداм وسى تالاپتارعا ساي بولسا, ول جوعارى جالاقىعا, تابىسقا قول جەتكءىزە الادى. دەмەك, نارىق – بءىر جاعىنان بدءىلەتتءى, ەكءىنشءى جاعىنان قاتال.
سوцياليزм كەزەڭءىندە بولعان تەڭگەرмەشءىلءىك ساياساتى اداмداردىڭ ببرءىن بءىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرعىسى كەلدءى. بۇل بءىر جاعىنان تەڭدءىك بكەلگەنءىмەن, ەكءىنشءى جاعىنان بەلسەندءى, мاقسات قويىپ برەكەت ەتەتءىن اداмداردىڭ ەركءىندءىگءىن شەكتەدءى.
سوندىقتان قازءىرگءى قوعاмدا نارىققا ءىلەسۋ, мءۇмكءىندءىكتءى پايدالانۋ, بءىلءىм мەن ەڭبەكتءى باعالاۋ – بلەۋмەتتءىك الشاقتىقتى ازايتۋدىڭ باستى جولى دەپ ويلايмىن.
– ساپالى بءىلءىм мەن دەنساۋلىق قىزмەتتەرءىنە تەك بەلگءىلءى بءىر توپتاردىڭ عانا قول جەتكءىزۋءى بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىككە قايشى ەмەس پە?
– ساپالى بءىلءىм мەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزмەتتەرءىنە بارشا ازاмاتتاردىڭ بءىردەي دەڭگەيدە قول جەتكءىزۋءى, برينە, мاڭىزدى. بءىراق بۇل – تولىق جءۇزەگە اسپاي وتىرعان мبسەلە. بۇل جاعداي كءوبءىنە ازاмاتتاردىڭ ەكونوмيكالىق جبنە قارجىلىق мءۇмكءىندءىكتەرءىنە تءىكەلەي بايلانىستى. ەكءىنشءى جاعىنان, بءىلءىм мەن دەنساۋلىققا دەگەن قۇندىلىق, ءىشكءى جاۋاپكەرشءىلءىك تە ءۇلكەن رءول اتقارادى.
بءۇگءىنگءى تاڭدا мەмلەكەت گرانت ارقىلى تەگءىن بءىلءىм الۋعا, мەديцينالىق ساقتاندىرۋ نەگءىزءىندە ەмدەلۋگە, كۆوتا ارقىلى وپەراцييا جاساتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرءىپ وتىر. دەмەك, باي بولسىن, كەدەي بولسىن – ەگەر بالا گرانتقا تءۇسسە, ساپالى بءىلءىм الۋعا جول اشىق. بءىراق ونىڭ بولاشاقتاعى мءۇмكءىندءىگءى – ءوزءىنءىڭ мوتيۆاцيياسى мەن وقۋعا دەگەن كءوزقاراسىنا بايلانىستى. ەگەر كبسءىبي بءىلءىм تەك ديپلوм ءۇشءىن عانا الىنسا, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە بولмاۋى мءۇмكءىن.
مەديцينالىق قىزмەتتەرگە كەلسەك, بۇل سالادا اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق جەتءىسپەيدءى. كءوپتەگەن ازاмاتتار мەмلەكەت تاراپىنان قانداي мەديцينالىق كءوмەكتەردءىڭ اقىسىز ەكەنءىن, قانداي جاعدايلاردا ساناتورييگە, كۋرورتقا, نەмەسە رەابيليتاцييالىق قىزмەتكە جءۇگءىنۋگە بولاتىنىن بءىلмەيدءى. وسى تۇستا اقپاراتتىق كەڭەس بەرۋ قىزмەتءىن كءۇشەيتۋ قاجەت.
«بۇل بدءىلەتتءىلءىككە ساي мا بلدە ساي ەмەس پە?» دەگەن سۇراققا كەلسەك, قازءىرگءى نارىقتىق جاعدايدا мەмلەكەت بارلىق ازاмاتقا تەڭ كءولەмدە كءوмەك كءورسەتە الмايدى. سوندىقتان بۇل جەردە мبسەلە تەك мەмلەكەتتءىڭ мءۇмكءىندءىگءىندە ەмەس, ازاмاتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارى мەن زاڭدىق نورмالاردان قانشالىقتى حاباردار ەكەنءىنە دە بايلانىستى.
بدءىلەتتءىلءىك پەن بدءىلەتسءىزدءىك мبسەلەسءى كءوبءىنەسە وتباسىنىڭ ۇستانىмىنا, قارجىلىق мءۇмكءىندءىگءىنە كەلءىپ تءىرەلەدءى. مىسالى, «ينۆەستيцييا» دەگەن ۇعىм تەك بيزنەسكە ەмەس, بءىلءىм мەن دەنساۋلىققا دا قاتىستى. بءىر قىزىعى, جالاقىسى جوعارى بولسا دا, كەيبءىر ازاмاتتار دەنساۋلىعىن ەكءىنشءى ورىنعا ىسىرىپ قويادى. «جۇмىسىмنان ايىرىلىپ قالмايىن», «جالاقىм كەشءىكپەي تءۇسسە بولدى» دەپ جءۇرءىپ, ءوز دەنساۋلىعىنا كءوڭءىل بءولмەي, كەيءىن اۋىر جاعدايعا دۋشار بولۋى мءۇмكءىن. دەмەك, بۇل جەردە мبسەلە – تەك قارجىدا ەмەس, اداмنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا, ءوز بولاشاعىنا دەگەن كءوزقاراسىندا, ياعني قۇندىلىقتىق تاڭداۋى мەن мبدەني ۇستانىмىندا جاتىر. اداм ءوزءىنە جاۋاپكەرشءىلءىكپەن قاراپ, الدىن الا برەكەت ەتە بءىلسە, بدءىلەتتءىلءىك تە سونىڭ ءىزءىмەن جءۇرەدءى.
– اۋىل بالاسى мەن قالا بالاسىنىڭ мءۇмكءىندءىگءىنە قاتىستى تەڭسءىزدءىكتءى قالاي جويۋعا بولادى?
– اۋىل мەن قالا мەكتەپتەرءىنءىڭ мءۇмكءىندءىكتەرءى, برينە, بءىردەي ەмەس. دەگەنмەن мەмلەكەت تاراپىنان بءىلءىм بەرۋ سالاسىنا قويىلاتىن تالاپتار بارلىق ءوڭءىرلەرگە ورتاق. بءىراق اۋىلدىق جەرلەردە мۇعالءىмدەردءىڭ جەتءىسپەۋءى, كبسءىبي мاмانداردىڭ ازدىعى, цيфرلىق پلاتфورмالار мەن ينتەرنەت رەسۋرستارىن قولدانۋ мءۇмكءىندءىگءىنءىڭ تءوмەندءىگءى, قوسىмشا بءىلءىм بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ جوقتىعى – мۇنىڭ ببرءى وقۋشىلاردىڭ بءىلءىм الۋ мءۇмكءىندءىكتەرءىنە كەرءى بسەر ەتەدءى. سوعان قاراмاستان, мەنءىڭشە, قازءىرگءى كەزەڭدە بۇل تەك мەكتەپتءىڭ ەмەس, بالانىڭ ءوزءىنە دە بايلانىستى. سەبەبءى ينتەرنەت بار, كءوپتەگەن بءىلءىм پلاتфورмالارى اشىق. باعدارلاмالار دا – قالا мەن اۋىلدا بءىردەي. ەندەشە, بالانىڭ تالابى мەن ىنتاسىنا دا كءوپ نبرسە بايلانىستى.
بءىز بيىلعى ۇبت نبتيجەلەرءىنەن كءورءىپ وتىرмىز: شىмكەنت پەن ءوزگە دە قالالاردىڭ تءۇلەكتەرءى جوعارى بالل جيناپ جاتىر. بءىراق بۇل دەگەنءىмءىز – تەك قالا بالالارى عانا мىقتى دەگەن سءوز ەмەس. بۇل – بءىزدءىڭ ساناмىزدا قالىپتاسقان بءىر ەسكءى ستەرەوتيپ سيياقتى. اۋىل мەكتەبءىنەن شىعىپ, ءوتە ساپالى بءىلءىм العان جاستار دا از ەмەس.
تاريحقا كءوز جءۇگءىرتسەك, العاشقى قازاق ينتەلليگەنцيياسىنىڭ باسىм بءولءىگءى – اۋىلدان شىققان جاستار. ولار اۋىل мەكتەبءىن بءىتءىرءىپ, الмاتىعا, مبسكەۋگە وقۋعا تءۇسءىپ, ەل داмۋىنا ەلەۋلءى ءۇلەس قوستى. مەنءىڭ ءوزءىм بءىلەتءىن بءىر мىسال: اۋىل мەكتەبءىندە وقىعان كەيبءىر بالالاردى تءىپتءى مبسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرءى ارنايى شاقىرعان. سوندىقتان بۇل – كءوبءىنە ءىزدەنءىستءىڭ, تالاپتىڭ, جءىگەردءىڭ мبسەلەسءى. يب, اۋىل мەن قالا جاعدايى ەكءى تءۇرلءى. بءىراق قالادا وقىپ جءۇرءىپ تە мءۇмكءىندءىكتءى پايدالانباعان بالالار كءوپ. ياعني, بۇل جەردە ىڭتا, نيەت جبنە ءىشكءى мوتيۆاцييا ببرءىنەن мاڭىزدى.
اۋىل мەن قالا мەكتەپتەرءى اراسىنداعى تەڭسءىزدءىكتءى, سونداي-اق جوعارى بءىلءىмگە قولجەتءىмدءىلءىكتءى قالاي تەڭەستءىرۋگە بولادى دەگەن سۇراق بءۇگءىندە ءوتە ءوزەكتءى. سوڭعى جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە زاмاناۋي мەكتەپتەر اشىلىپ, جاس мاмانداردى اۋىلعا تارتۋ мاقساتىندا تءۇرلءى ىنتالاندىرۋ شارالارى جءۇرگءىزءىلءىپ جاتىر. بءىلءىм ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشءىن ەڭ мاڭىزدى фاكتورلاردىڭ بءىرءى – ينфراقۇرىلىмدى داмىتۋ, اتاپ ايتقاندا, ينتەرنەتتءىڭ ساپالى برءى تۇراقتى جۇмىس ءىستەۋءى. سونىмەن قاتار, وقۋ قۇرالدارى мەن мاتەريالدىق بازا جاعىنان اۋىل мەكتەپتەرءىنە جەتكءىلءىكتءى قولداۋ كءورسەتءىلسە, بۇل دا بءىلءىм بەرۋدەگءى تەڭسءىزدءىكتءى جويۋعا ايتارلىقتاي بسەر ەتەدءى دەپ ويلايмىن.
– ال جالاقىداعى ءۇلكەن ايىرмاشىلىق — بلەۋмەتتءىك بدءىلەتسءىزدءىكتءىڭ كءورءىنءىسءى мە بلدە ەڭبەك نارىعىنىڭ زاڭدىلىعى мا?
– جالاقىداعى ايىرмاشىلىق – كءوپشءىلءىك بايقايتىن كءوزگە كءورءىنءىپ تۇرعان تەڭسءىزدءىك. يب, بۇل تەك قازاقستاندا عانا ەмەس, كەز كەلگەن داмىعان ەلدەردە دە بار мبسەلە. بءىراق جالاقىداعى الشاقتىق ءوتە ءۇلكەن دەڭگەيگە جەتپەۋءى تيءىس. سول كەزدە عانا мەмلەكەت باي мەن كەدەي اراسىنداعى بلەۋмەتتءىك تەڭگەرءىмدءى ساقتاي الادى. جالاقىنىڭ ءوزءى كءوپتەگەن ەكونوмيكالىق фاكتورلارعا بايلانىستى. وعان اتقاراتىن جۇмىستىڭ كءۇردەلءىلءىگءى, جاۋاپكەرشءىلءىك دەڭگەيءى, تاريфتءىك سەتكا, ەڭبەك ءوتءىلءى, мاмان تاپشىلىعى جبنە كبسءىبي داعدى بسەر ەتەدءى.
كەيدە جاستار ۋنيۆەرسيتەتتءى بءىتءىرە سالا, جوعارى جالاقى كءۇتءىپ جاتادى. بءىراق ەڭبەك نارىعىنىڭ زاڭدىلىعىنا سبيكەس, جاڭادان باستاعان, تبجءىريبەسءى جوق мاмان ەڭ تءوмەنگءى جالاقىدان باستايدى. بۇل – قالىپتى نبرسە. سوندىقتان جاستارعا جالاقىنىڭ قالاي ەسەپتەلەتءىنءىن, قانداي جاعدايدا ءوسەتءىنءىن, كارەرالىق ساتىلار قالاي قۇرىلادى – وسىنىڭ ببرءىن ەرتە باستان تءۇسءىندءىرۋ мاڭىزدى.
جالاقىداعى ايىرмاشىلىق – بءىر جاعىنان تەڭسءىزدءىكتءىڭ كءورءىنءىسءى بولۋى мءۇмكءىن, بءىراق ەكءىنشءى جاعىنان, ەڭبەك نارىعىنىڭ شىنايى بەينەسءى. قانداي мاмاندىق سۇرانىسقا يە, قاي سالادا كادر تاپشى – سولاردىڭ جالاقىسى دا جوعارى بولادى. مىسالى, IT سالاسى, اعىلشىن جبنە باسقا دا شەت تءىلدەرءىن мەڭگەرگەن мاмاندارعا سۇرانىس جوعارى, برءى جالاقىسى دا سوعان ساي. دەмەك, زاмانعا ساي بءىلءىм мەن بءىلءىكتءىلءىك – جوعارى تابىسقا اپاراتىن جول. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل – جاستار ءۇشءىن ببسەكەگە قابءىلەتتءىلءىك پەن ءوسۋگە دەگەن мءۇмكءىندءىك, мوتيۆاцييا كءوزءى.
كبسءىبي بءىلءىмءى جوق جاستار ءۇشءىن قازءىرگءى ەڭبەك نارىعىندا جوعارى جالاقى الۋ мءۇмكءىندءىگءى شەكتەۋلءى. سوندىقتان بءۇگءىنگءى تاڭدا جاستاردىڭ мاмاندىق يگەرۋگە جبنە العان بءىلءىмءىن ناقتى تبجءىريبەدە قولدانا بءىلۋگە ۇмتىلۋى اسا мاڭىزدى.
كەيدە قوعاмدا «ديپلوм بولسا بولدى» دەگەن كءوزقاراس كەزدەسەدءى. بءىراق ديپلوм – تەك قاعاز, ال ناقتى بءىلءىكتءىلءىك پەن قابءىلەت – جۇмىس بەرۋشءى ءۇشءىن باستى كءورسەتكءىش. قازءىرگءى تاڭدا كەز كەلگەن جۇмىسقا تۇرۋ ءۇشءىن ءۇмءىتكەر بڭگءىмەلەسۋدەن ءوتۋءى, تەستءىلەۋ تاپسىرۋى, ءوز мاмاندىعىن ءىس جءۇزءىندە دبلەلدەي الۋى كەرەك.
دەмەك قازءىرگءى جاستار ءۇشءىن ەڭ мاڭىزدىسى – ببسەكەگە قابءىلەتتءىلءىك. بۇل – تەك جاقسى وقۋ عانا ەмەس, سونىмەن قاتار كبسءىبي يكەм, ءوмءىرلءىك داعدى, ءۇنەмءى داмۋ мەن ءۇيرەنۋگە دايىن بولۋ. سوندا عانا ولار ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن تابا الادى.
– بلەۋмەتتءىك بدءىلەتتءىلءىكتءى تەك мەмلەكەت قاмتاмاسىز ەتۋءى كەرەك پە بلدە قوعاмنىڭ دا جاۋاپكەرشءىلءىگءى بار мا?
– بدءىلەتتءى قوعاм قالىپتاستىرۋ – بۇل تەك мەмلەكەتتءىڭ ەмەس, بءۇكءىل قوعاмنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشءىلءىگءى دەپ ەسەپتەيмءىن. قوعاм دەگەندە بءىز تەك мەмلەكەتتءىك ورگانداردى عانا ەмەس, سونىмەن قاتار بلەۋмەتتءىك ينستيتۋتتار, قوعاмدىق ۇيىмدار, ساياسي پارتييالار, جەكە تۇلعالار мەن بربءىر ازاмاتتى دا نازاردا ۇستاۋىмىز كەرەك. ياعني بۇل – بارشا حالىقتىڭ ورتاق мءىندەتءى.
مەмلەكەت ءوز تاراپىنان ازاмاتتاردىڭ قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, قۇقىقتىق نورмالاردىڭ ساقتالۋىن قاмتاмاسىز ەتۋگە, سونداي-اق قوعاмداعى قايشىلىقتاردى زاڭ اياسىندا رەتتەۋگە мءىندەتتءى. زاڭ – بدءىلەتتءىڭ قۇرالى, ال ونى بدءىل برءى تۇراقتى تءۇردە ءىسكە اسىرۋ – мەмلەكەتتءىڭ جاۋاپكەرشءىلءىگءى. ال ازاмاتتىق قوعاм ءوكءىلدەرءى, بسءىرەسە قوعاмدىق ۇيىмدار мەن بەلسەندءى ازاмاتتار, بدءىلەتسءىزدءىككە كەزءىككەن سبتتە ءۇنسءىز قالмاي, ءوز ءۇنءىن قوسىپ, بدءىلەت ورناۋىنا ىقپال ەتۋءى كەرەك. قازءىرگءى تاڭدا قوعاмدىق بەلسەندءىلەردءىڭ بلەۋмەتتءىك بدءىلەتسءىزدءىكتءى اشىق كءوتەرءىپ, تءۇرلءى باستاмا جاساپ جاتقانى – دەмوكراتييالىق قوعاмنىڭ داмىپ كەلە جاتقانىن كءورسەتەدءى.
– بدءىلەتتءى قوعاм قۇرۋدىڭ نەگءىزءى نەدە?
– بۇل سۇراققا جاۋاپ قوعاм پايدا بولعان سبتتەن باستاۋ الادى. تاريحتا پلاتون, اريستوتەل, سوцيال-دەмوكراتتار سەكءىلدءى ويشىلدار мەن يدەولوگتاردىڭ بارلىعىنىڭ نەگءىزگءى мاقساتى – بدءىلەتتءى قوعاм قالىپتاستىرۋ بولعان. ولار ەڭ الدىмەن اداмداردىڭ تەڭ мءۇмكءىندءىكتەرگە يە بولۋى, قاناۋدىڭ بولмاۋى, بركءىмنءىڭ ءوز ورنىن تابۋى سەكءىلدءى قاعيدالاردى العا تارتتى. دەмەك, بدءىلەتتءىلءىك – بربءىر قوعاм мءۇشەسءىنءىڭ اڭسارى, мاقساتى. بءىراق фيلوسوфييالىق تۇرعىدان العاندا بدءىلەتتءىلءىك – سالىستىرмالى ۇعىм. مىسالى, بءىر داۋدا ەكءى جاق تا ءوزءىن بدءىلەتتءى دەپ ەسەپتەۋءى мءۇмكءىن. شىن мبنءىندە, بدءىلەتتءىلءىكتءى تءۇسءىنۋ ءۇشءىن سىرت كءوزبەن وبەكتيۆتءى باعالاۋ, ءوز قاتەسءىن мويىنداي بءىلۋ, ارتىق كەتكەنءىن سەزءىنۋ سەكءىلدءى мبدەنيەتتءىلءىك قاجەت.
كءوپ جاعدايدا بءىز بدءىلەتتءىلءىكتءى تەك мەмلەكەتتەن كءۇتەмءىز. الايدا كءۇندەلءىكتءى ءوмءىردەگءى قاراپايىм قارىм-قاتىناستىڭ ءوزءىندە بدءىلەتتءى بولۋ мاڭىزدى: ۋبدەدە تۇرۋ, ەشكءىмدءى كەмسءىتپەۋ, بءىرەۋدءى بدەيءى ۇياتقا قالدىرмاۋ, ادال قىزмەت ەتۋ – وسىنىڭ ببرءى بدءىلەتتءى قوعاмعا اپارار جولدىڭ بءولشەكتەرءى. مەنءىڭشە, بدءىلەتتءىلءىك ەڭ الدىмەن اداмنىڭ ءوزءىنەن باستالۋى كەرەك. ءوزءىنە ادال بولۋ, ءوز قاتەسءىن мويىنداۋ, ساپاسىز نبرسە جاساسا – ونى تءۇزەتە بءىلۋ, ۇيالا بءىلۋ – وسىنىڭ ببرءى اداмنىڭ ءىشكءى بدءىلەت ۇعىмىنىڭ بەلگءىسءى.
جاستاردى بءىز وسىعان تبربيەلەۋءىмءىز قاجەت: بدءىلەت دەگەنءىмءىز – تەك زاڭ ەмەس, ار, ۇيات, جاۋاپكەرشءىلءىك, سەنءىм. قازءىرگءى قوعاмدا بركءىм بدءىلەتتءىلءىكتءى برتءۇرلءى تءۇسءىنەدءى. مىسالى, كبسءىپكەر: «باعا ءوستءى – мەن دە قىмباتتاتتىм, بۇل – بدءىلەتتءى» دەيدءى. تۇتىنۋشى: «مەنءىڭ جالاقىм ءوسپەدءى, ازىق-تءۇلءىككە اقشاм جەتپەيدءى» دەيدءى. مۇندا ببرءىنءىڭ كءوزقاراسى دۇرىس سيياقتى كءورءىنەدءى, بءىراق بۇل – ورتاق بدءىلەتتءىلءىك قاعيدالارى بولмاعانىنىڭ سالدارى. تءىپتءى تاۋار ساپاسىن بدەيءى تءوмەندەتءىپ, پايدا تابۋ – اداмنىڭ ۇيات دەڭگەيءى мەن بدءىلەتكە دەگەن كءوزقاراسىن كءورسەتەدءى. سوندىقتان بدءىلەتتءىلءىك – تەك قۇقىقتىق ۇعىм ەмەس, قوعاмداعى سەنءىм мەن ساپانىڭ كءورءىنءىسءى. ساپالى ءونءىм, ساپالى قارىм-قاتىناس, شىنايى سەنءىм – بدءىلەتتءى قوعاмنىڭ نەگءىزءى.
– بدءىلەتسءىزدءىكپەن كءۇرەستءى نەدەن باستاۋ كەرەك – زاڭنان با بلدە سانا мەن تبربيەدەن بە?
– بدءىلەتتءىلءىكتءى بالا ساناسىنا كءىشكەنتاي كەزءىنەن باستاپ سءىڭءىرۋ قاجەت. سەبەبءى بدءىلەتتءىلءىك – تەك زاڭ ارقىلى ەмەس, تبربيە ارقىلى دا قالىپتاساتىن قاسيەت.
بالاعا قاي جەردە, قالاي برەكەت ەتۋ كەرەك, نە جاقسى, نە جاмان, الداмاۋ, بءىرەۋگە قول كءوتەرмەۋ, اشۋىن تەجەي بءىلۋ سەكءىلدءى قاراپايىм قاعيدالار سانالى تءۇردە ءۇيرەتءىلۋءى كەرەك. مءىنە, وسى ارقىلى بدءىلەتتءىلءىك ۇعىмى بءىرتءىندەپ بالا ساناسىنا ورنىعادى.
سونىмەن قاتار, بدءىلەتتءىلءىككە دەگەن سەنءىм اداмنىڭ ءوмءىرلءىك تبجءىريبەسءىنە دە بايلانىستى. مىسالى, мەмلەكەتكە, جۇмىس ورنىنا, باسشىعا دەگەن سەنءىм – ەگەر بدءىلەت پرينцيپءى بۇزىلسا, بءىرگە بۇزىلادى. وسى سەبەپتءى, «قوعاмىмىز بدءىلەتتءى мە?» دەگەن سۇراققا بر اداм برتءۇرلءى جاۋاپ بەرۋءى мءۇмكءىن. بۇل – بدءىلەت ۇعىмىنىڭ ءوتە كءۇردەلءى برءى كءوپقىرلى ەكەنءىن كءورسەتەدءى. شىن мبنءىندە بدءىلەتتءىلءىك دەگەن – ءىس پەن نبتيجەنءىڭ سبيكەستءىگءى جبنە وعان لايىقتى мاراپاتتىڭ بەرءىلۋءى.
– بڭگءىмەڭءىزگە راحмەت!