Jýyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasynda «Tuńǵysh ult teatryna 100 jyl: dástúr, jańashyldyq jáne kórkemdik transformasıa» atty ǵylymı-teorıalyq konferensıa ótti.
Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ǵasyrlyq mereıtoıyna arnalǵan bul jıyn jaı ǵana shara emes, ulttyq teatr tarıhyn qaıta paıymdap, búgingi beınesi men erteńgi baǵdaryn saralaǵan mańyzdy rýhanı alańǵa aınaldy. Konferensıaǵa teatrtanýshy ǵalymdar, ádebıet zertteýshileri, teatr qaıratkerleri, mádenıet salasynyń ókilderi qatysty.
Bir ǵasyr óner tarıhy úshin az ýaqyt emes. Osy 100 jyl ishinde Áýezov teatry qazaq qoǵamymen birge ósip, birge ózgerip, birge synnan ótti. Ol tek spektákl qoıatyn sahna ǵana emes, ulttyq sananyń qalyptasýyna yqpal etken mádenı ınstıtýt dárejesine kóterildi.
Konferensıa barysynda ǵalymdar ulttyq teatrdy ádebıet pen ǵylymnan bólip qaraýǵa bolmaıtynyn erekshe atap ótti. Ádebıet pen teatr, tarıh pen óner – birin-biri tolyqtyryp otyratyn tutas qubylys. Bul oıdy ádebıettanýshy Kenjehan Matyjanov naqty mysaldarmen negizdedi.
Onyń aıtýynsha, dramatýrgıa – ádebıettanýdyń negizgi salalarynyń biri, al teatr – sol dramatýrgıalyq oıdyń sahnadaǵy tiri kórinisi. Sondyqtan teatr tarıhyn zertteý – tek ónerdi emes, ulttyń rýhanı evolúsıasyn zertteý degen sóz. Osy turǵydan kelgende teatrtaný ǵylymyn damytý – ýaqyt talaby.
«Qazaq teatrtaný ǵylymynyń negizin qalaǵan Muhtar Áýezov bolsa, bul salany júıeli túrde damytqan Baǵybek Qundaqbaev edi. Ol Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń teatrtaný bólimin ómir boıy abyroımen alyp júrdi. Qazirgi teatrtanýshylardyń kópshiligi – sol kisiniń shákirtteri. Alaıda bul salada mamandar sany áli de az. Jas zertteýshilerdiń kóbi basqa salalarǵa ketip qalyp jatady. Sondyqtan teatrtaný men kınotaný ǵylymyn damytýǵa erekshe kóńil bólý qajet dep esepteımin. Bul baǵytta bárimiz birigip jumys isteýimiz kerek», – deıdi Kenjehan İslámjanuly.
Ulttyq mártebe – úlken jaýapkershilik
Teatrǵa 2020 jyly Ulttyq mártebe berilýi – onyń tarıhı rólin memleket deńgeıinde moıyndaý ǵana emes, bolashaqqa júktelgen zor jaýapkershilik. M.Áýezov teatrynyń dırektory Erkin Jýasbekov bul máselege keńinen toqtaldy.
Jahandaný, sıfrlaný, ınternet pen jasandy ıntellekt yqpaly kúsheıgen kezeńde teatrdyń mısıasy burynǵydan da kúrdelene tústi. Jas urpaq ana tilinen, tól tarıhynan alystap, bóten dinı aǵymdar men jat mádenıetterdiń yqpalyna túsip jatqany jasyryn emes. Tamyrynan ajyraǵan, bolashaǵy bulyńǵyr urpaqtyń qalyptasýy – búgingi qoǵam úshin úlken qaýip. Osyndaı jaǵdaıda jas urpaqty zamanaýı bilimmen qarýlandyra otyryp, ulttyq qasıettermen tárbıeleý, ana tilinen ajyratpaý, otanshyl, oıshyl, rýhanı dúnıesi tereń azamat qalyptastyrý – ulttyq óner men mádenıet mekemeleriniń basty mindeti bolýy tıis. Bul – 100 jyldyq tarıhy bar Ulttyq teatrdyń da bolashaq baǵdarshamy.
Qýantatyny – bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar nátıjesiz emes. Sońǵy 5-6 jylda spektáklderdiń turaqty túrde anshlagpen ótýi kórermenniń teatrǵa qaıta oralǵanyn kórsetedi. Bul – sahna óneriniń ómirsheńdiginiń, teatrdyń búgingi qoǵamǵa qajettiliginiń aıqyn dáleli ekenin aıta kele, Erkin Jýasbek alda atqarylar jumys ushan-teńiz ekenin jetkizdi.
Ǵasyrlyq jol: sahnadaǵy ult tarıhy
Ulttyq teatrdyń tarıhy qazaq halqynyń ótken ǵasyrdaǵy taǵdyrymen tyǵyz baılanysty. Tanymal akter, kórnekti teatr qaıratkeri Tuńǵyshbaı Jamanqulov muny erekshe atap ótti.
«XX ǵasyrdyń basynda ult aǵartýshylary negizin qalaǵan qazaq kásibı teatr óneriniń, sonyń ishinde Muhtar Áýezov atyndaǵy teatrdyń halqymyzdyń rýhanı-mádenı ómirindegi orny aıryqsha. Teatr alǵashqy kúnderinen bastap aǵartýshylyq, tárbıelik ári mádenı mısıany atqaryp keledi. Ol sol kezeńdegi qoǵamdyq-saıası jáne mádenı úderistermen tyǵyz baılanysta damydy, – deıdi Tuńǵyshbaı Qadyruly.
Ulttyq jańǵyrý dáýiri halyqtyń aýyzsha dástúri men fólkloryn eýropalyq teatr elementterimen ushtastyra otyryp, jańa kórkemdik formalardyń qalyptasýyna jol ashty. Teatr – halyqtyń jan dúnıesinen týǵan, onyń arman-tilegin, tarıhyn, taǵdyrly kezeńderin sahna tilimen sóıletken qasıetti óner ordasy. Álemdik teatr óneriniń úsh myń jyldan astam tarıhymen salystyrǵanda, qazaq kásibı teatrynyń 100 jyldyq joly qysqa kóringenimen, ol ulttyq rýhanı muranyń, estetıkalyq ólshem men tektiliktiń aıqyn kórinisi bolyp qalyptasty. Teatr – tiri óner, qoǵamnyń júrek qaǵysyn sezindiretin erekshe qubylys.
Ámire Qashaýbaev, Isa Baızaqov, Qalybek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov syndy alyptar qalyptastyrǵan sahnalyq dástúr keıingi býynǵa rýhanı mura bolyp qaldy. Muhtar Áýezov ulttyq dramatýrgıanyń negizin salyp qana qoımaı, teatrdy ulttyń oılaý keńistigine aınaldyrdy.
1929 jyly teatr Almatyǵa qonys aýdaryp, asharshylyq pen aýyr tarıhı kezeńderge qaramastan, el aralap óner kórsetti. Bul – ónerge adaldyq pen azamattyq erliktiń aıqyn kórinisi.
Keıingi jyldary Sháken Aımanov bastaǵan jańa býyn teatrdyń shyǵarmashylyq tynysyn keńeıtti. Al 1960–1990 jyldar aralyǵy, Ázirbaıjan Mámbetovtiń rejıserlik kezeńi «qazaq teatrynyń altyn dáýiri» retinde tarıhta qaldy. Bul kezeńde teatr álemdik deńgeıde tanylyp, kórkemdik bıikke kóterildi. Táýelsizdik kezeńinde de teatr ýaqyt talabyna saı damyp, tarıhı, klasıkalyq jáne zamanaýı qoıylymdar arqyly ulttyq sanany jańǵyrtýǵa qyzmet etti.
Uıymdastyrýshylyq negiz: kórinbeıtin eńbektiń salmaǵy
Teatr tarıhynda sahnadaǵy jetistikten bólek, sahna syrtyndaǵy uıymdastyrýshylyq eńbek sheshýshi ról atqardy. Bul máselege teatrtanýshy Baqyt Nurpeıisova nazar aýdardy.
Ult teatryn qurý jolynda Dinshe Ádilovtiń eńbegi aıryqsha. Ol Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen ónerpazdardy jınap, kásibı trýppa qalyptastyrdy. Jumat Shanın teatrdy kásibı júıege túsirse, Temirbek Júrgenov ulttyq kadr daıarlaý isin jolǵa qoıdy. Munyń bári óner ordasynyń búgingideı bıikke qol jetkizýine alǵyshart boldy.
«Qoryta aıtqanda, Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatry – ulylyq pen ulaǵattyń ordasy. Bir ǵasyrlyq tarıhynda ol qazaq halqynyń rýhanı bolmysyn sahna arqyly álemge tanytty. Búginde birneshe býynnan turatyn akterler ujymy teatrdyń shamshyraǵyn sóndirmeı, jańa belesterge umtylyp keledi. Osy qasıetti qara shańyraqtyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tózip júrgen barsha akterlerge, rejıserlerge, sýretshilerge, sahna qyzmetkerlerine shynaıy alǵys bildiremiz. Elimizdiń mádenı ómirine qosyp jatqan eńbekterińizge tolaǵaı tabys tileımiz, – deıdi Baqyt Nurpeıisova.
Konferensıa Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ǵasyrlyq jolyn ǵylymı turǵydan qaıta paıymdaýǵa múmkindik berdi. Spıkerlerdiń pikirleri ulttyq teatrdyń tek óner ordasy ǵana emes, ulttyń rýhanı jady men mádenı kody ekenin aıqyn kórsetti. Dástúr men jańashyldyqty sabaqtastyrǵan irgeli óner ordasy qashanda qazaq mádenıetiniń jetekshi rýhanı ınstıtýty bolyp qala bermek.
