Keıíngí jyldary stalkınge qatysty qauíp aıtarlyqtaı kóbeıdí. Jaqynda Shymkentte bolǵan 21 jastaǵy Nūraı Seríkbaıdyń ólímí eldíń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Būl qaıǵyly jaǵdaı stalkıngtíń qoǵamda qanshalyq qauíptí deńgeıge jetíp, asqynyp ketkenín taǵy kórsettí. Aqshamnews.kz būl taqyryp tóńíregínde mamandar píkírín saralap kórdí.
Nūraı Seríkbaıdyń ólímí: stalkıngtíń auyr saldary
Nūraı mekteptí úzdík bítíríp, Almatyda "Sán jáne dızaın" mamandyǵy boıynsha bílím alyp júrgen. Qysqy demalysyna baılanysty auylyna barǵan jas qyz óz úıíníń mańynda ajal qūshqan.
2024 jylǵy qazanda kúdíktí Nūraıdy erkínen tys alyp qashqan. Polıtsıya qyzmetkerleríníń kómegímen qyz jígíttíń úıínen bosatylyp, tuystary onyń qauípsízdígí úshín aryz jazǵan. Keıín Nūraı keshírím bergenímen, jígít tarapynan qudalau men qorqytu áreketterí toqtamaǵan.
Qaıǵyly oqıǵa 11 qańtarda keshke bolǵan. Nūraı dúkenge shyqqan sátínde kúdíktí ony ańdyp júríp, kóshede quyp jetíp, bírneshe ret pyshaq sūqqan. Boıjetken oqıǵa ornynda kóz jūmdy. Qylmysqa kúdíktí retínde 28 jastaǵy er adam ízdeuge jarıyalanyp, Shymkent qalasynan 10 shaqyrym jerde ūstaldy.
Sonymen, stalker degen kím?
"Stalker" sózí aǵylshyn tílínen audarǵanda "ańdushy" degen maǵynany bíldíredí. Būl - basqa bír adamnyń artynan maqsatty túrde ízíne túsíp, únemí baqylap júretín adam. Stalkıng májbúrlí túrde nazar audartuǵa tyrysu, adamnyń jeke shekarasyn būzu jáne psıhologıyalyq qysym kórsetu arqyly sıpattalady.
Keıde "stalker" sózí oljasyn ańdyǵan ańshyǵa nemese qarausyz qalǵan ǵımarattar men oryndardy aralaudy hobbıíne aınaldyrǵan adamdarǵa da qatysty qoldanylady. Al adamdy "mezí etetín, jalyqtyratyn ańdushy" maǵynasyndaǵy būl termın 1990 jyldardan bastap BAQ betterínde keńínen qoldanyla bastady. Ol kezde būrynǵy seríktesterín ańdıtyn adamdar turaly habarlamalar kóp shyǵatyn edí.
Stalkıngtíń álemdegí jáne Qazaqstandaǵy kórínísí qandaı?
Stalkıng oqıǵalary búgínde búkíl álemdí jaılap barady. Mysaly, AQSh-ta halyqtyń shamamen 4 paıyzy ómírínde kem degende bír ret stalkıngke ūshyraǵan. Germanıyada tártíp saqshylary jyl saıyn 20 myńǵa juyq osyndaı jaǵdaıdy tírkeıdí. Reseıde stalkıng máselesí jáne oǵan qylmystyq jauapkershílík engízu bírneshe jyldan berí talqylanyp keledí.
Qazaqstanda da būl másele keıíngí jyldary qoǵamda ashyq aıtyla bastady. Būǵan sebep bolǵan qaıǵyly oqıǵalar da az emes.
Batys elderíníń statıstıkasyna súıensek, stalkıng qūrbandarynyń basym bólígí - 18-24 jas aralyǵyndaǵy jastar. Solardyń 11 paıyzy bes jyl nemese odan da ūzaq uaqyt boıy qudalauǵa ūshyrap keledí. Kóp jaǵdaıda qūrbandar stalkerín jeke tanıdy: olardyń 40 paıyzy - būrynǵy nemese qazírgí seríktesterí, 42 paıyzy - tanystary.
Stalkıngtíń túrlerí
Advokat Konstantın Erohınníń aıtuynsha, stalkıng ís júzínde kóbíne úsh jaǵdaıǵa baılanysty tuyndaıdy:
- būrynǵy seríktes, kóńíldes, dos nemese (sezímí, ūsynysy) qabyldanbaǵan tabynushynyń (poklonnık) ańduy;
- anonım fanattyń medıa tūlǵany qudalauy;
- qūpıya tabynushynyń kópshílíkke tanymal emes adamdy baqylauy.
Mamannyń píkírínshe, áleumettík jelíler, messendjerler, GPS-navıgatsıya, zamanauı baqylau qūraldary jáne ár smartfondaǵy kameralar stalkıngpen aınalysudy áldeqaıda jeńíldettí. Sonymen qatar írí kompanıyalardan ūrlanǵan adamdardyń jeke derekterí ınternette jıí tarap ketetíní bar. Osyndaı derekqorlardyń kómegímen stalker jábírlenushíníń naqty mekenjaıyn, jaqyndarynyń derekterín, páter nómírí men domofon kodyn, típtí onyń qaı uaqytta úıde bolatynyn da anyqtaı alady.
Kıberstalkıng: tsıfrlyq tehnologıyalar arqyly qudalau
Europalyq genderlík teńdík ınstıtuty kıberstalkıngtí zamanauı tehnologıyalardyń kómegímen adamdy úzdíksíz ańdu dep bólek qarastyrady. Ol ártúrlí formada kórínuí múmkín jáne árdaıym ashyq agressıyamen qatar júrmeıdí.
Mysaly, erlí-zaıyptylardyń bírí GPS-treker nemese arnaıy baǵdarlamalar arqyly seríktesíníń júrgen-tūrǵanyn jasyryn túrde baqylauy múmkín. Instıtuttyń píkírínshe, mūndaı jasyryn baqylau - zorlyq-zombylyqtyń bír túrí, óıtkení qaskúnem stalkıngtí jábírlenushíní tolyq baqylauǵa alu úshín qoldanady.
Kóp jaǵdaıda kıberstalkıng - basqa qylmystardyń bastapqy, daıyndyq kezeńí. AQSh-tyń Ūlttyq vıktımologıyalyq saualnamasynyń derekteríne sáıkes, qylmys qūrbandarynyń árbír tórtínshísí kıberqudalauǵa da ūshyraǵan. Qylmyskerler elektrondyq poshta, messendjerler, GPS jáne tyńshylyq baǵdarlamalar arqyly jábírlenushílerdíń hat-habarlaryn oqyp, olardyń qozǵalysyn keıde aılar boıy baqylap otyrady.
Kıberstalkıngtíń psıhologıyalyq sebepterí
Psıholog árí sot sarapshysy Oleg Dolgıtskııdíń aıtuynsha, kıberstalkıngtíń negízgí motıví - jynystyq qyzyǵushylyq pen bılíkke ūmtylu. Stalker jábírlenushíní óz ústemdígín kórsetuge bolatyn jynystyq obekt retínde qabyldaıdy.
Stalker ózíne obektímen tíkeleı qarym-qatynas jasauǵa rūqsat bermeıdí, bíraq óz qyzyǵushylyǵyn ártúrlí formada bíldíruí múmkín. Būl árdaıym agressıya túrínde kórínbeıdí. Mysaly, áleumettík jelídegí fotosuretterge jaǵymdy píkír jazu, maqtau, talantyn moıyndau sıyaqty áreketter boluy múmkín. Syrt kózge beıtarap kórínetín mūndaı mínez-qūlyq qoǵamda jıí qalypty, típtí maqūldanatyn áreket retínde qabyldanady.
Kıberstalkıng pen kıberbullıng
Kıberstalkıng ınternet arqyly jasalatyn qudalauǵa ūlasuy múmkín. Ol qorqytu, qorlau, kemsítu maqsatynda SMS-habarlamalar, áleumettík jelíler nemese kompromat materıaldar taratu arqyly kórínedí. Mūndaı áreketterdíń barlyǵy kıberbullıngke jatady.
Stalker psıhologıyasy
Zigmund.Online onlaın-psıhoterapıya servısíníń klınıkalyq psıhology jáne psıhoterapevtí Yulıya Kamınskaya qazírgí qoǵamda stalkıngtí jıí "romantıkalandyryp" jíberetínín aıtady. Kóp jaǵdaıda stalkerdí jauapsyz mahabbattan zardap shekken adam retínde qabyldaıdy.
Alaıda shyn mánínde stalkerler ártúrlí boluy múmkín:
- qūrbanynyń qorqynyshynan lázzat alatyn nartsıss-abyuzer;
- erotomanıyadan, sonyń íshínde sandyraqtyq túrínen zardap shegetín tym romantık tūlǵa;
- gallyutsınatsıyalary bar, shızofrenıya dıagnozy qoıylǵan psıhıatrıyalyq patsıent.
Yulıya Kamınskaya stalkerlerdí olardyń motıvteríne qaraı úsh túrge bóledí.
1. Qatynastyń úzílgení úshín kek alushy
Mūndaı adam qarym-qatynastyń ayaqtaluyn auyr satqyndyq retínde qabyldaıdy. Ol kúızelís pen ashudy túrlí jolmen shyǵarady: múlíktí búldíru, áleumettík jelíde jala jabu, qorqytu.
2. Mahabbat pen maqūldauǵa záru adam
Būl tıptegí stalker sandyraqtyq būzylystan zardap shegíp, jábírlenushímen arasynda "taǵdyrly baılanys bar" dep senedí. Qatań bas tartudan keıín ol kek alushy stalkerge aınaluy múmkín.
3. Qudalaushy-abyuzer
Būl stalker qudalau men jábírlenushíníń azabynan lázzat alady. Onyń negízgí motıví - baqylau jáne ústemdík. Būl sanatqa manyaktar da kíredí.
Stalkerdí qalaı tanuǵa bolady?
AQSh-taǵy Lengston unıversıtetí mynadaı belgílerge nazar audarudy ūsynady:
- naqty bas tartudan keıín de baılanysqa ūmtylu;
- sebepsíz syılyqtar jíberu;
- úı, jūmys, oqu orny mańynda ańdu;
- suıtsıdpen qorqytu arqyly manıpulyatsıya jasau;
- jalǵan aqparat taratu;
- jábírlenushíníń otbasy men úı januarlaryna qoqan-loqy kórsetu.
Qazaqstanda stalkıng úshín jauapkershílík bar
2025 jylǵy 16 qyrkúıekten bastap Qazaqstan Respublıkasynyń Qylmystyq kodeksíne "stalkıng" ūǵymy engízíldí. Endí adamnyń psıhologıyalyq jaǵdaıyna eleulí zıyan keltíretín júıelí qudalau úshín:
- 200 AEK-ke deıín aıyppūl,
- 200 saǵatqa deıín qoǵamdyq jūmys,
- 50 táulíkke deıín qamauǵa alu jazasy qarastyrylǵan.
Aldyn alu - eń mańyzdy qadam
Qazaqstandyq neıropsıholog Aınūr Aldash stalkerlík mínez-qūlyq bír kúnde paıda bolmaıtynyn aıtady. Onyń sózínshe, Nūraıdyń ólímí - eskerílmegen psıhologıyalyq būzylystyń saldary.
Maman qauíptí mínez-qūlyqtyń myna belgíleríne nazar audaruǵa shaqyrady:
- jıí árí baqylausyz agressıya;
- ashudy toqtata almau;
- empatıyanyń bolmauy;
- januarlardy qınau;
- "joq" degendí qabyldaı almau.
"Psıhıka ózdígínen túzelmeıdí. Ol ne retteledí, ne baqylaudan shyǵady", - deıdí maman.
Stalkıngtí tek erge tán dep tanu dūrys bolmas, degenmen jábír kórgenníń kóbí - áıel. Europalyq genderlík ınstıtutynyń málímetíne súıensek, árbír onynshy áıel stalkıngke ūshyraıdy. Ūdaıy baqylau men ańdudyń kesírínen psıhologıyalyq jaǵdaıy nasharlaǵan adamdar jetíp artylady. Mūnyń mysalyn áleumettík jelíden myńdap kezdestíruge bolady. Ókíníshtísí, Qazaqstanda kúıeuí ne dosy maza bermegen soń ózíne qol jūmsaǵan qyzdardyń sany kóp.