Keıingi jyldary stalkınge qatysty qaýip aıtarlyqtaı kóbeıdi. Jaqynda Shymkentte bolǵan 21 jastaǵy Nuraı Serikbaıdyń ólimi eldiń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Bul qaıǵyly jaǵdaı stalkıngtiń qoǵamda qanshalyq qaýipti deńgeıge jetip, asqynyp ketkenin taǵy kórsetti. Aqshamnews.kz bul taqyryp tóńireginde mamandar pikirin saralap kórdi.
Nuraı Serikbaıdyń ólimi: stalkıngtiń aýyr saldary
Nuraı mektepti úzdik bitirip, Almatyda "Sán jáne dızaın" mamandyǵy boıynsha bilim alyp júrgen. Qysqy demalysyna baılanysty aýylyna barǵan jas qyz óz úıiniń mańynda ajal qushqan.
2024 jylǵy qazanda kúdikti Nuraıdy erkinen tys alyp qashqan. Polısıa qyzmetkerleriniń kómegimen qyz jigittiń úıinen bosatylyp, týystary onyń qaýipsizdigi úshin aryz jazǵan. Keıin Nuraı keshirim bergenimen, jigit tarapynan qýdalaý men qorqytý áreketteri toqtamaǵan.
Qaıǵyly oqıǵa 11 qańtarda keshke bolǵan. Nuraı dúkenge shyqqan sátinde kúdikti ony ańdyp júrip, kóshede qýyp jetip, birneshe ret pyshaq suqqan. Boıjetken oqıǵa ornynda kóz jumdy. Qylmysqa kúdikti retinde 28 jastaǵy er adam izdeýge jarıalanyp, Shymkent qalasynan 10 shaqyrym jerde ustaldy.
Sonymen, stalker degen kim?
"Stalker" sózi aǵylshyn tilinen aýdarǵanda "ańdýshy" degen maǵynany bildiredi. Bul - basqa bir adamnyń artynan maqsatty túrde izine túsip, únemi baqylap júretin adam. Stalkıng májbúrli túrde nazar aýdartýǵa tyrysý, adamnyń jeke shekarasyn buzý jáne psıhologıalyq qysym kórsetý arqyly sıpattalady.
Keıde "stalker" sózi oljasyn ańdyǵan ańshyǵa nemese qaraýsyz qalǵan ǵımarattar men oryndardy aralaýdy hobbıine aınaldyrǵan adamdarǵa da qatysty qoldanylady. Al adamdy "mezi etetin, jalyqtyratyn ańdýshy" maǵynasyndaǵy bul termın 1990 jyldardan bastap BAQ betterinde keńinen qoldanyla bastady. Ol kezde burynǵy seriktesterin ańdıtyn adamdar týraly habarlamalar kóp shyǵatyn edi.
Stalkıngtiń álemdegi jáne Qazaqstandaǵy kórinisi qandaı?
Stalkıng oqıǵalary búginde búkil álemdi jaılap barady. Mysaly, AQSH-ta halyqtyń shamamen 4 paıyzy ómirinde kem degende bir ret stalkıngke ushyraǵan. Germanıada tártip saqshylary jyl saıyn 20 myńǵa jýyq osyndaı jaǵdaıdy tirkeıdi. Reseıde stalkıng máselesi jáne oǵan qylmystyq jaýapkershilik engizý birneshe jyldan beri talqylanyp keledi.
Qazaqstanda da bul másele keıingi jyldary qoǵamda ashyq aıtyla bastady. Buǵan sebep bolǵan qaıǵyly oqıǵalar da az emes.
Batys elderiniń statısıkasyna súıensek, stalkıng qurbandarynyń basym bóligi - 18-24 jas aralyǵyndaǵy jastar. Solardyń 11 paıyzy bes jyl nemese odan da uzaq ýaqyt boıy qýdalaýǵa ushyrap keledi. Kóp jaǵdaıda qurbandar stalkerin jeke tanıdy: olardyń 40 paıyzy - burynǵy nemese qazirgi seriktesteri, 42 paıyzy - tanystary.
Stalkıngtiń túrleri
Advokat Konstantın Erohınniń aıtýynsha, stalkıng is júzinde kóbine úsh jaǵdaıǵa baılanysty týyndaıdy:
- burynǵy seriktes, kóńildes, dos nemese (sezimi, usynysy) qabyldanbaǵan tabynýshynyń (poklonnık) ańdýy;
- anonım fanattyń medıa tulǵany qýdalaýy;
- qupıa tabynýshynyń kópshilikke tanymal emes adamdy baqylaýy.
Mamannyń pikirinshe, áleýmettik jeliler, messendjerler, GPS-navıgasıa, zamanaýı baqylaý quraldary jáne ár smartfondaǵy kameralar stalkıngpen aınalysýdy áldeqaıda jeńildetti. Sonymen qatar iri kompanıalardan urlanǵan adamdardyń jeke derekteri ınternette jıi tarap ketetini bar. Osyndaı derekqorlardyń kómegimen stalker jábirlenýshiniń naqty mekenjaıyn, jaqyndarynyń derekterin, páter nómiri men domofon kodyn, tipti onyń qaı ýaqytta úıde bolatynyn da anyqtaı alady.
Kıberstalkıng: sıfrlyq tehnologıalar arqyly qýdalaý
Eýropalyq genderlik teńdik ınstıtýty kıberstalkıngti zamanaýı tehnologıalardyń kómegimen adamdy úzdiksiz ańdý dep bólek qarastyrady. Ol ártúrli formada kórinýi múmkin jáne árdaıym ashyq agresıamen qatar júrmeıdi.
Mysaly, erli-zaıyptylardyń biri GPS-treker nemese arnaıy baǵdarlamalar arqyly seriktesiniń júrgen-turǵanyn jasyryn túrde baqylaýy múmkin. Instıtýttyń pikirinshe, mundaı jasyryn baqylaý - zorlyq-zombylyqtyń bir túri, óıtkeni qaskúnem stalkıngti jábirlenýshini tolyq baqylaýǵa alý úshin qoldanady.
Kóp jaǵdaıda kıberstalkıng - basqa qylmystardyń bastapqy, daıyndyq kezeńi. AQSH-tyń Ulttyq vıktımologıalyq saýalnamasynyń derekterine sáıkes, qylmys qurbandarynyń árbir tórtinshisi kıberqýdalaýǵa da ushyraǵan. Qylmyskerler elektrondyq poshta, messendjerler, GPS jáne tyńshylyq baǵdarlamalar arqyly jábirlenýshilerdiń hat-habarlaryn oqyp, olardyń qozǵalysyn keıde aılar boıy baqylap otyrady.
Kıberstalkıngtiń psıhologıalyq sebepteri
Psıholog ári sot sarapshysy Oleg Dolgıskııdiń aıtýynsha, kıberstalkıngtiń negizgi motıvi - jynystyq qyzyǵýshylyq pen bılikke umtylý. Stalker jábirlenýshini óz ústemdigin kórsetýge bolatyn jynystyq obekt retinde qabyldaıdy.
Stalker ózine obektimen tikeleı qarym-qatynas jasaýǵa ruqsat bermeıdi, biraq óz qyzyǵýshylyǵyn ártúrli formada bildirýi múmkin. Bul árdaıym agresıa túrinde kórinbeıdi. Mysaly, áleýmettik jelidegi fotosýretterge jaǵymdy pikir jazý, maqtaý, talantyn moıyndaý sıaqty áreketter bolýy múmkin. Syrt kózge beıtarap kórinetin mundaı minez-qulyq qoǵamda jıi qalypty, tipti maquldanatyn áreket retinde qabyldanady.
Kıberstalkıng pen kıberbýllıng
Kıberstalkıng ınternet arqyly jasalatyn qýdalaýǵa ulasýy múmkin. Ol qorqytý, qorlaý, kemsitý maqsatynda SMS-habarlamalar, áleýmettik jeliler nemese kompromat materıaldar taratý arqyly kórinedi. Mundaı áreketterdiń barlyǵy kıberbýllıngke jatady.
Stalker psıhologıasy
Zigmund.Online onlaın-psıhoterapıa servısiniń klınıkalyq psıhology jáne psıhoterapevti Iýlıa Kamınskaıa qazirgi qoǵamda stalkıngti jıi "romantıkalandyryp" jiberetinin aıtady. Kóp jaǵdaıda stalkerdi jaýapsyz mahabbattan zardap shekken adam retinde qabyldaıdy.
Alaıda shyn máninde stalkerler ártúrli bolýy múmkin:
- qurbanynyń qorqynyshynan lázzat alatyn narsıs-abúzer;
- erotomanıadan, sonyń ishinde sandyraqtyq túrinen zardap shegetin tym romantık tulǵa;
- galúsınasıalary bar, shızofrenıa dıagnozy qoıylǵan psıhıatrıalyq pasıent.
Iýlıa Kamınskaıa stalkerlerdi olardyń motıvterine qaraı úsh túrge bóledi.
1. Qatynastyń úzilgeni úshin kek alýshy
Mundaı adam qarym-qatynastyń aıaqtalýyn aýyr satqyndyq retinde qabyldaıdy. Ol kúızelis pen ashýdy túrli jolmen shyǵarady: múlikti búldirý, áleýmettik jelide jala jabý, qorqytý.
2. Mahabbat pen maquldaýǵa zárý adam
Bul tıptegi stalker sandyraqtyq buzylystan zardap shegip, jábirlenýshimen arasynda "taǵdyrly baılanys bar" dep senedi. Qatań bas tartýdan keıin ol kek alýshy stalkerge aınalýy múmkin.
3. Qýdalaýshy-abúzer
Bul stalker qýdalaý men jábirlenýshiniń azabynan lázzat alady. Onyń negizgi motıvi - baqylaý jáne ústemdik. Bul sanatqa manáktar da kiredi.
Stalkerdi qalaı tanýǵa bolady?
AQSH-taǵy Lengston ýnıversıteti mynadaı belgilerge nazar aýdarýdy usynady:
- naqty bas tartýdan keıin de baılanysqa umtylý;
- sebepsiz syılyqtar jiberý;
- úı, jumys, oqý orny mańynda ańdý;
- sýısıdpen qorqytý arqyly manıpýlásıa jasaý;
- jalǵan aqparat taratý;
- jábirlenýshiniń otbasy men úı janýarlaryna qoqan-loqy kórsetý.
Qazaqstanda stalkıng úshin jaýapkershilik bar
2025 jylǵy 16 qyrkúıekten bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksine "stalkıng" uǵymy engizildi. Endi adamnyń psıhologıalyq jaǵdaıyna eleýli zıan keltiretin júıeli qýdalaý úshin:
- 200 AEK-ke deıin aıyppul,
- 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumys,
- 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý jazasy qarastyrylǵan.
Aldyn alý - eń mańyzdy qadam
Qazaqstandyq neıropsıholog Aınur Aldash stalkerlik minez-qulyq bir kúnde paıda bolmaıtynyn aıtady. Onyń sózinshe, Nuraıdyń ólimi - eskerilmegen psıhologıalyq buzylystyń saldary.
Maman qaýipti minez-qulyqtyń myna belgilerine nazar aýdarýǵa shaqyrady:
- jıi ári baqylaýsyz agresıa;
- ashýdy toqtata almaý;
- empatıanyń bolmaýy;
- janýarlardy qınaý;
- "joq" degendi qabyldaı almaý.
"Psıhıka ózdiginen túzelmeıdi. Ol ne retteledi, ne baqylaýdan shyǵady", - deıdi maman.
Stalkıngti tek erge tán dep taný durys bolmas, degenmen jábir kórgenniń kóbi - áıel. Eýropalyq genderlik ınstıtýtynyń málimetine súıensek, árbir onynshy áıel stalkıngke ushyraıdy. Udaıy baqylaý men ańdýdyń kesirinen psıhologıalyq jaǵdaıy nasharlaǵan adamdar jetip artylady. Munyń mysalyn áleýmettik jeliden myńdap kezdestirýge bolady. Ókinishtisi, Qazaqstanda kúıeýi ne dosy maza bermegen soń ózine qol jumsaǵan qyzdardyń sany kóp.