2025 jyl Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademıasy úshin qalyptasý jáne alǵashqy praktıkalyq qadamdar kezeńi boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda Akademıa uıymdyq turǵydan ornyǵýdan naqty qyzmetti bastaýǵa deıingi joldan ótip, strategıalyq basymdyqtardy aıqyndady, alǵashqy ǵylymı-ındýstrıalyq bastamalardy iske qosty jáne óńirlerdiń óz damý baǵyttaryn aıqyndaýyna qoldaý kórsetý jumystary bastaldy.
Qazaqstan ǵylymynyń jańa arhıtektýrasy. Negizgi ınstıtýsıonaldyq oqıǵa Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademıasynyń 2035 jylǵa deıingi damý strategıasynyń bekitilýi jáne jańartylǵan uıymdastyrýshylyq modeldiń qalyptastyrylýy boldy. Osy úderis aıasynda ǵylymnyń tórt beıindik bólimshesi jumys isteıdi: «Ómir men densaýlyq týraly ǵylymdar», «Bilim jáne qoǵamdyq damý týraly ǵylymdar», «Jer, ǵarysh jáne komýnıkasıalar týraly ǵylymdar», «Agrobıoresýrstar jáne ekologıa týraly ǵylymdar». Negizgi baǵyttar boıynsha 17 akademık saılanyp, buǵan deıin «QR UǴA» qoǵamdyq birlestigi quramynda bolǵan 146 ǵalymǵa qurmetti akademık mártebesi berildi.
Osylaısha, Akademıa birtindep memleket, ýnıversıtetter, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men bıznes múddeleri toǵysatyn ortalyq alań mártebesine ıe bolýda. Bul jumys logıkasynyń jańarýyn aıqyndap, jekelegen taqyryptardan pánaralyq baǵdarlamalarǵa, vedimistik tásilden ulttyq basymdyqtarǵa kóshýge negiz qalaıdy.
Intýısıanyń ornyna – forsaıt. 2025 jyldyń aıryqsha ereksheligi forsaıt tásiliniń josparlaýdyń turaqty quraly retinde engizilýi boldy. 2024 jyldan beri ákimdikterdiń, mınıstrlikterdiń, ýnıversıtetterdiń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jáne naqty sektor kásiporyndarynyń qatysýymen 70 óńirlik jáne salalyq sesıa ótkizildi. Bul alańdarda abstraktili taqyryptar emes, ekonomıkanyń jáne qoǵamnyń naqty suranystary talqylandy: ornyqty eginshilikten jáne sý qaýipsizdiginen bastap, medısınany jáne logıstıkany sıfrlandyrýǵa deıin.
Júrgizilgen jumystyń nátıjesinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan 220 perspektıvaly mindet pen 65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma qalyptastyryldy. Sonymen qatar Jambyl, Abaı, Atyraý, Mańǵystaý, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda tehnologıalyq úrdisterdi monıtorıńteý jáne ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) ótinimder daıyndaý maqsatynda óńirlik forsaıt-ortalyqtar óz jumysyn bastady.
Sıfrlyq transformasıanyń mańyzdy qadamy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademıasynyń taldaý jáne forsaıt platformasyn ázirleý boldy. Platformada 2011 jyldan bergi ulttyq forsaıttar derekteri, Akademıanyń 2024 jylǵy ǵylym forsaıtynyń nátıjeleri, ındýstrıanyń tehnologıalyq suranystary, sondaı-aq engizýge daıyn aıaqtalǵan ǴZTKJ bazasy jınaqtalǵan. Bul júıe naqty ýaqyt rejıminde memlekettiń qandaı baǵyttardy qoldaıtynyn, quzyretterdiń qaı jerde shoǵyrlanǵanyn jáne salynǵan qarajattyń tıimdiligin kórýge múmkindik beredi.
Sıfrlyq transformasıanyń jeke baǵyty Korea Institute of Science and Technology Information uıymymen birlesken «AI SilkNet» ortalyǵyn qurý jobasy iske asyrylýda. Onyń maqsaty — ǵylymı jarıalanymdar men patentterden bastap jobalar men kadrlyq áleýetke deıingi ǵylymı-tehnologıalyq júıeniń san-alýan derekterin biryńǵaı zıatkerlik ekojúıege biriktirý.
Júıeni taldaý: máseleler týraly ashyq áńgime. Forsaıttyq boljaý quraly men úlken derekterdi paıdalana otyryp, Akademıa eń mańyzdysynan ashyq taldaý jasaýdan bastady. Atap aıtqanda, 114 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmaǵa júrgizilgen saraptama olardyń 88-i boıynsha eleýli eskertýler bar ekenin kórsetti. Negizgi máseleler — taqyryptardyń júıesizdigi, ulttyq basymdyqtarmen baılanysy tómen bolýy jáne resýrstardyń tıimsiz bólinýi.
Taǵy bir alańdatarlyqǵy «syndarly massanyń» tapshylyǵy: tapsyrmalardyń nebári 27%-y ǵana eki jáne odan da kóp ótinim aldy. Bul birqatar baǵyttarda básekeniń tómendigin jáne kadrlyq áleýettiń shekteýliligin ańǵartady. Buǵan óńirlik teńgerimsizdik te qosylady: ǵalymdardyń 60%-dan astamy jáne búdjettik qarajattyń 70%-dan kóbi Almaty men Astana qalalarynda shoǵyrlanǵan. Sonymen qatar zamanaýı ǵylymı jabdyqtyń jetispeýi jáne jan basyna shaqqandaǵy zertteýshiler sanynyń tómendigi júıelik másele retinde saqtalýda.
Taldaý qorytyndysy boıynsha Akademıa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine ǵylymı kadrlardy daıarlaý júıesin reformalaý jáne zertteý ınfraqurylymyn damytý jóninde usynystar qamtylǵan analıtıkalyq jazbalar joldady. Osylaısha Akademıa óziniń negizgi fýnksıasyn — memleketke ǵylymı-tehnologıalyq saıasatty qalyptastyrý úshin saraptamalyq baǵalar men usynymdar berý mindetin iske asyrýǵa kiristi.
Bólikterge bólingen jobalardan – flagmandyq baǵdarlamalarǵa. Anyqtalǵan problemalardy sheshý úshin Qazaqstanda jańa forma engizildi – ıntegrasıalyq, salalyq-aralas ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar. Bul iri «kómbe jobalar» fýndamentaldy zertteýlerdi, ǵylymı kadrlardy daıyndaýdy, qoldanbaly ázirlemelerdi jáne óndiriste engizýdi birtutas júıege biriktiredi.
Mınıstrlikke tórt pılottyq baǵdarlamanyń jobalary usynyldy. Sonymen qatar, QR UǴA Nazarbaev Ýnıversıtetimen birge flagmandyq baǵdarlamalardy iske qosady. Bul baǵdarlamalar konsorsıýmdyq prınsıp boıynsha («ýnıversıtet – ǵylymı-zertteý ınstıtýty – bıznes») uıymdastyrylǵan. Baǵdarlamanyń basty baǵyttary:
· Agrobıotehnologıalar – genomdyq preseleksıadan bastap seleksıa, tuqym sharýashylyǵy jáne aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn tereń óńdeýge deıin.
· Jańa energetıkalyq tehnologıalar – energetıka, energıa tıimdiligi, energıa jınaǵyshtar, jańa materıaldar jáne energetıkalyq júıege tereń ıntegrasıaǵa arnalǵan sıfrlyq sheshimder.
· Bıomedısına – bıomarkerlerdi izdeýden bastap doklınıkalyq zertteýler, klınıkalyq synaqtar, GMP-óndiris jáne naryqqa shyǵý.
Flagmandyq baǵdarlamalardyń maqsaty – tek ǵylymı jarıalanymdar emes, sonymen qatar naqty ónimder men servıster jasaý, tehnologıalardy eksportqa shyǵarý. Baǵdarlamanyń basty kórsetkishteri: tehnologıalyq daıyndyq deńgeıi TRL-8 jáne odan joǵary, jeke ınvestısıalardy tartý (búdjetke 1 teńgege keminde 2,5 teńge búdjettik emes qarjy), eksport pen jańa jumys oryndarynyń ósýi.
«Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir». QR Ulttyq ǵylym akademıasynyń mańyzdy jobalarynyń biri – «Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir» bastamasy. 2024 jyldan bastap Akademıa Prezıdıýmy oblystar men iri qalalarda 10 kópsheli otyrys ótkizdi. Ár otyrys jergilikti ekonomıkany damytýǵa arnalǵan ǵylymı ázirlemeler kórmesimen qatar ótti – jańa ósimdik sorttarynan bastap medısınalyq tehnologıalarǵa, qurylys jáne transport sheshimderine deıin.
Óńirlik otyrystyń kún tártibi negizinen qoldanbaly sıpatta boldy. Atap aıtqanda, agrarlyq oblystarda turaqty ósimdik sharýashylyǵy; sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalaný jáne ónimdi qaıta óńdeý máseleleri qaraldy; munaı-gaz salasy damyǵan óńirlerde ekologıa jáne úzdik qoljetimdi tehnologıalardy engizý talqylandy; kaspıı óńirinde teńiz logıstıkasy men shekaraaralyq kólik dálizderi qaraldy; Abaı oblysynda atom energetıkasyn damytý jáne Kýrchatov ǵylym qalashyǵy máseleleri qaraldy. Óńirler úshin forsaıt-sessıalar uıymdastyrylyp, ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń perspektıvalyq senarıleri men basymdyqtary anyqtaldy.
Talqylaýlardyń praktıkalyq jalǵasy retinde Akademıa ákimdikterge metodıkalyq qujattar paketin ázirledi: óńirlik ǵylym keńesteri týraly tıptik ereje, qoldanbaly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar konkýrstaryn ótkizýge arnalǵan usynystar, ǵylymı uıymdarmen ózara is-qımyldyń birizdi tásilderi. Sonymen qatar, óńirlik ǵylymdy damytý boıynsha birlesken josparlar bekitilip, olarǵa ákimder men UǴA Prezıdenti qol qoıdy, Akademıanyń óńirlik fılıaldary ashyldy.
Kópsheli otyrystar qorytyndysy boıynsha Prezıdentke arnalǵan analıtıkalyq jazbalar daıyndaldy. Onda usynystar kelesi baǵyttardy qamtıdy: agrarlyq ǵylymdy damytý jáne Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵyn reformalaý; Ulttyq genetıkalyq bank qurý, bıologıalyq ártúrlilikti jáne genetıkalyq resýrstardy saqtaý; kómirtekti eginshilik júıesin engizý; ıadrolyq energetıkany damytý; Eýropa men Azıa arasyndaǵy kólik-logıstıkalyq hab qalyptastyrý; medısına salasynda salalyq ınovasıalyq ekojúıe qurý.
2025 jyl QR Ulttyq ǵylym akademıasynda jańa halyqaralyq ortalyqtar men ınstıtýttardy iske qosýdyń bastaýy boldy.
· Keńistik‑ýaqyttyq jasandy ıntellekt jáne turaqty damý zerthanasy – Qytaı ǵylym akademıasy, Qytaı ınjenerlik akademıasy, Chjeszán tehnologıalyq ýnıversıteti jáne Qytaıdyń birneshe tehnologıalyq kompanıasymen birlesken joba. Zerthana aıasynda qazaqstandyq DeepBas úlken jasandy ıntellekt modeli jasalyp, tabıǵı resýrstardy, qalalardy jáne ınfraqurylymdy basqarýǵa arnalǵan keńistik‑ýaqyttyq analıtıka damytylady. Joba ekzaflops klasty sýperkompúterlerdi, ıntellektýaldy drondar men robottalǵan júıelerdi qoldanýdy kózdeıdi.
· Kómirtekti polıgon jáne «Ońtústik» men «Soltústik» seleksıalyq-genetıkalyq ortalyqtary – Reseı Ǵylym akademıasynyń ǴZI-men birlesken joba. 3000-nan astam bıońuqa almasýdan basqa, sorttardy beıimdeý alańdary jáne kómirteksiz eginshilik tájirıbesi qurylady.
· Qazaqstan‑Germanıa NEXUS ınstıtýty (QazUAZÝ janynda) – klımat ózgerisi men sý tapshylyǵyna jaýap. Instıtýt «jer – sý – energıa – bıoártúrlilik» aımaǵynda jumys istep, sý sektoryn sıfrlandyrý jáne Ortalyq Azıada transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý modelderin ázirleıdi.
· Jańa materıaldar jáne energetıkalyq tehnologıalar ınstıtýty – atomdyq, sýtekti jáne sıfrlyq energetıka salasynda, sondaı‑aq energıany jınaqtaý júıelerinde kompetensıa ortalyǵy. Maqsaty – Qazaqstanda AES jobalaryn qoldaý, jańartylatyn energıa kózderin damytý jáne kómirteksizdikke ótý.
· Shymkenttegi perspektıvaly kardıologıalyq zertteýler ortalyǵy – «ekokardıologıany» damytý alańy. Munda medısınalyq derekter klımattyq, ekologıalyq jáne áleýmettik faktorlarmen birge taldanady. Júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn erte anyqtaý júıesi men óńirlik densaýlyq monıtorıńi modeli jasalyp jatyr.
Sonymen qatar, ǵylymı ındýstrıalyq platformalar damýda (ǵylymdy beıneleý, komersıalandyrýdy jedeldetý):
· Intensıvti eginshilik boıynsha quzyrettilik ortalyǵy (KMG PetroChem kompanıasymen birlesip);
· «Saryarqa» ÁEZ aýmaǵynda kún energetıkasyna arnalǵan kremnıı klasteri;
· «Almaty jasyl qory» – jasyl aımaqtardyń sıfrlyq tizilimi men orman patologıalyq monıtorıńi;
· Dándi materıal sapasyn sıfrlyq baqylaý júıesi (pılottyq joba – Qostanaı jáne Almaty oblystarynda).
Bul bastamalardyń jalpy prınsıpi – ǵylym tek bilim alý úshin ǵana emes, sonymen qatar qoldanbaly sıpatqa ıe bolýy, naqty nátıjelerdi berýi: tehnologıalar, servıster, jańa jumys oryndary jáne eksporttyq múmkindikter.
Adamdar men ǵylymnyń qundylyqtary. Akademıanyń erekshe baǵyty adam kapıtaly men ǵylymı mádenıet máseleleri. QR Ulttyq ǵylym akademıasy (UǴA) memlekettik ǵylymı syılyqtar men memlekettik ǵylymı stıpendıalar konkýrstaryn úılestirip, prosedýralardyń ashyqtyǵyn Astana Hub bazasynda elektrondyq platforma arqyly qamtamasyz etedi. Mańyzdy fýnksıalardyń biri – Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komısıaǵa usynylatyn ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmalardy saraptaý.
Qoǵamdyq ómirde mańyzdy qadam retinde UǴA jas ǵalymdar keńesiniń qurylýy boldy. Bul formaldy organ emes, kerisinshe, jas zertteýshilerdiń «Ǵylym jáne tehnologıalyq saıasat týraly» zańdy talqylaýǵa qatysýyna, eńbekaqy men mártebe boıynsha usynystar ázirleýine arnalǵan alań. Osy usynystardyń bir bóligi normatıvtik quqyqtyq aktilerde eskerilgen.
Mektep oqýshylary men stýdentter úshin Jas zertteýshiler akademıasy iske qosyldy. Mamyrda alǵash Jas zertteýshiler forýmy ótti, oǵan 400-den astam qatysýshy jınaldy. Qatysýshylar jobalaryn tanystyryp, «Zıatker» konkýrsyna qatysyp, sheberlik synyptaryna jáne akademıktermen kezdesýlerge qatysty. Bilim mınıstrligimen birlesip «Jas zertteýshiler» baǵdarlamasynyń tujyrymdamasy ázirlendi jáne qazaq tilinde «Ál Jábrdiń atasy» atty ǵylymı‑tanymdyq jýrnal shyǵara bastady.
Ǵylymı etıka standarttary da umytylmady. Akademıa Ǵylymı etıka kodeksin jáne IýNESKO janyndaǵy ulttyq komıtetpen birlesip ázirlengen Ǵylymı zertteýler bıoetıka kodeksin bekitti. Osylaısha, álemdik tájirıbelerge jáne óz taldaýymyzǵa súıene otyryp, biz Qazaqstan ǵylymyn jahandyq ǵylymı keńistikke ıntegrasıalaıtyn standarttar júıesin qalyptastyramyz.
Akademıanyń aınalasynda 13 ǵylymı jýrnaldan turatyn jeli qalyptasyp, Redaktorlar keńesi quryldy. Onyń maqsaty – qazaqstandyq basylymdardy halyqaralyq málimettik bazalarǵa shyǵarý jáne jarıalanymdardyń álemdik sapa standarttaryna sáıkestigin qamtamasyz etý.
Bir jyl ishinde Akademıa 52 ǵylymı is-shara uıymdastyrdy – konferensıalar, forýmdar, semınarlar. Medıa keńistiginde Qazaqstan ǵylymy týraly 926 materıal jaryq kórdi, bul zertteýshiler eńbegin qurmetteýge jáne ǵylymı bilimdi tanymal etýge qosqan úles bolyp sanalady.
Bolashaqqa kózqaras. 2025 jyl qorytyndysyn shyǵara otyryp, QR Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademıasy tek óz qurylymdaryn jańartýmen shektelmegenin atap ótken jón. Akademıa ulttyq ǵylymnyń jumys isteý logıkasyn ózgertýge kiristi – josparlaýdan bastap resýrstardy bólý, óńirlik saıasat jáne halyqaralyq seriktestikterge deıin.
Kelesi kezeń – flagmandyq baǵdarlamalardy tereńdetý, resýrstardy serpindi baǵyttarǵa shoǵyrlandyrý, óńirlik tabysty tájirıbelerdi masshtabtaý jáne halyqaralyq ortalyqtardy talantty jastar shoǵyrlandyratyn ortalyqtarǵa aınaldyrý.
Akademıanyń mindeti – ǵylymǵa salynǵan árbir ınvestısıanyń elge naqty paıda ákelýi: jańa tehnologıalar, halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý, qalalar men óńirlerdiń turaqty damýy.