بۇگىن الەمدەگى ەڭ تانىمال ينتەرنەت-ەنسيكلوپەديا "ۆيكيپەدياعا" 25 جىل تولدى. شاعىن عانا ونلاين جوبا رەتىندە باستالعان پلاتفورما بۇگىندە الەمدەگى ەڭ كوپ قارالاتىن ون سايتتىڭ قاتارىنا كىرىپ وتىر. ميلليونداعان ادام كۇندەلىكتى اقپارات الۋ ءۇشىن جۇگىنەتىن بۇل رەسۋرس ءبىر مەزگىلدە ەركىن ءبىلىمنىڭ سيمۆولىنا دا، داۋلى پىكىرلەردىڭ نىسانىنا دا اينالدى. "ۆيكيپەديا" قالاي پايدا بولدى؟ بۇل تاقىرىپتى Aqshamnews.kz ءتىلشىسى تالداپ كوردى.
"ۆيكيپەديا" قالاي پايدا بولدى؟
1990-جىلدارى ينتەرنەتتىڭ قارقىندى دامۋى ادامزاتقا قاجەتتى بارلىق وزەكتى اقپاراتتى ءبىر جەرگە جيناقتايتىن سيفرلىق ەنسيكلوپەديا قۇرۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتتى. وسى يدەيا جەتەگىندە امەريكالىق كاسىپكەر دجيممي ۋەللس 2000 جىلى "نۋپەديا" جوباسىن ىسكە قوستى. بۇل ەنسيكلوپەديادا ماقالالاردى تەك كاسىبي ماماندار جازىپ، ولار مىندەتتى رەداكتورلىق ساراپتامادان ءوتۋى ءتيىس ەدى.
الايدا بۇل ءتاسىل تىم باياۋ بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى 2001 جىلدىڭ قاڭتارىندا كەز كەلگەن قولدانۋشىعا ءماتىن جازىپ، ونى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۆيكي-قوزعالتقىشتى پايدالانۋ يدەياسى ۇسىنىلدى. "نۋپەديا" قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىر بولىگى بۇل باستامانى قولداماعان سوڭ، ۆيكي-نەگىزىندە جاڭا جوبا - "ۆيكيپەديا" قۇرىلدى. ونداعى العاشقى تۇزەتۋ 2001 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا جاسالعاندىقتان، بۇل كۇن جوبانىڭ رەسمي تۋعان كۇنى بولىپ سانالادى.
تىلدىك نۇسقالار جانە قامتۋ اياسى
العاشىندا "ۆيكيپەديا" تەك اعىلشىن تىلىندە بولدى. الايدا 2001 جىلدىڭ ناۋرىزىندا نەمىس جانە كاتالون تىلدەرىندەگى بولىمدەر اشىلىپ، كوپ ۇزاماي باسقا دا تىلدەر قوسىلدى. بۇگىندە "ۆيكيپەديانىڭ" 350-دەن استام تىلدىك ءبولىمى بار.
ەڭ ءىرى ءبولىم - اعىلشىن تىلىندەگى "ۆيكيپەديا". وندا 7 ميلليوننان استام ماقالا جانە ايىنا كەمىندە 100 تۇزەتۋ ەنگىزەتىن 260 مىڭعا جۋىق بەلسەندى رەداكتور بار. ەكىنشى ورىندا فيليپپيندەردە تارالعان سيبۋان تىلىندەگى نۇسقاسى تۇر. مۇنداعى ماقالالاردىڭ باسىم بولىگى بوتتاردىڭ كومەگىمەن جازىلعان.
ورىس تىلىندەگى "ۆيكيپەديا" ماقالالار سانى بويىنشا 8-ورىندا (2،08 ملن)، ال بەلسەندى رەداكتورلار سانى جاعىنان 12-ورىندا.
"ۆيكيپەديانى" كىم باسقارادى؟
"ۆيكيپەديانى" امەريكالىق Wikimedia Foundation باسقارادى. قوردىڭ شتاب-پاتەرى سان-فرانسيسكودا ورنالاسقان، سوندىقتان جوبا اقش پەن كاليفورنيا شتاتىنىڭ زاڭدارىنا باعىنادى.
ماڭىزدىسى - قور ماقالالاردى ءوزى جازبايدى جانە ولاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىنا يە ەمەس. بارلىق ماتەريالدار ەركىن ليسەنزيامەن تاراتىلادى.
"ۆيكيپەديادا" ورتالىق رەداكسيا جوق. ماقالالاردى ەرىكتى قولدانۋشىلار جازادى. ءار تىلدىك بولىمدە اكىمشىلەر بار: ولار ماقالالاردى قورعاۋعا، وشىرۋگە نەمەسە پايدالانۋشىلاردى بۇعاتتاۋعا قۇقىلى. اكىمشىلەر ونلاين داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى.
وسى ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى "ۆيكيپەديا" ءابسوليۋتتى سەنىمدى دەرەككوز رەتىندە قاراستىرىلمايدى، سوندىقتان ونداعى اقپاراتتى قوسىمشا تەكسەرۋ ۇسىنىلادى. سوعان قاراماستان، ونىڭ تانىمالدىعى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.
جانجالدار مەن داۋ-دامايلار
25 جىل ىشىندە "ۆيكيپەديا" بىرنەشە ءىرى جانجالدىڭ ورتاسىندا بولدى. اشىق رەداكسيالاۋ جۇيەسى كەيدە جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا سەبەپ بولدى.
مىسالى، 2007 جىلى تۇرىك تاريحشىسى تانەر اكچام تۋرالى ماقالاداعى جالعان دەرەككە بايلانىستى كانادادا ۋاقىتشا ۇستالدى. ال 2009 جىلى گەرمانيا ءمينيسترى كارل-تەودور گۋتتەنبەرگتىڭ اتىنا قاتە تۇردە قوسىمشا ەسىم قوسىلىپ، بۇل اقپاراتتى ب ا ق جاپپاي قايتالاعان.
2006 جىلى اقش كونگرەسى قىزمەتكەرلەرى ساياساتكەرلەر تۋرالى ماقالالاردان جاعىمسىز دەرەكتەردى ءوشىرىپ وتىرعانى انىقتالىپ، ۇلكەن داۋ تۋىندادى. سول كەزدە بولاشاق پرەزيدەنت دجو بايدەن مەن ۆيسە-پرەزيدەنت مايك پەنس تۋرالى ماقالالار دا وڭدەلگەن.
بۇعاتتاۋلار مەن شەكتەۋلەر
اقپاراتتىڭ ساياسيلانۋى مەن تەكسەرىلمەۋى كەيبىر ەلدەردە «ۆيكيپەديانىڭ» شەكتەلۋىنە اكەلدى. قىتايدا سايت تولىقتاي بۇعاتتالعان. سونىمەن قاتار ءار جىلدارى يران، پاكىستان، ساۋد ارابياسى، سيريا، تايلاند، تۋنيس جانە وزبەكستاندا دا شەكتەۋلەر بولعان.
ەۋروپادا دا داۋلى جاعدايلار كەزدەستى. ۇلىبريتانيادا The Scorpions توبىنىڭ Virgin Killer البومى تۋرالى ماقالاعا تىيىم سالىندى. فرانسيادا 2013 جىلى بارلاۋ قىزمەتى اسكەري نىسان تۋرالى ماقالانى ءوشىرۋدى تالاپ ەتىپ، اكىمشىلەردىڭ ءبىرىن ۋاقىتشا ۇستاعان.
رەسەيدە 2012 جىلدان كەيىن ەسىرتكى مەن سۋيسيدكە قاتىستى بىرنەشە ماقالا بۇعاتتالىپ، 2015 جىلى چاراس تۋرالى ماقالا ءۇشىن "ۆيكيپەديا" ۋاقىتشا جابىلعان.
قازاقشا ۋيكيپەديا: ۇلتتىق ءبىلىم كەڭىستىگى
قازاقشا ۋيكيپەديا (Qazaqşa Uikipediia) - "ۆيكيپەديانىڭ" قازاق تىلىندەگى ءبولىمى. ول 2002 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىنان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل ءبولىمنىڭ بىرەگەيلىگى - ماقالالار ۇزاق ۋاقىت بويى ءۇش الىپبيدە (كيريلليسا، توتە جازۋ جانە لاتىن) قاتار جازىلىپ كەلدى. وسى تاجىريبە باسقا كوپالىپبيلى ۋيكيپەديالارعا ۇلگى بولدى.
2026 جىلعى 15 قاڭتارداعى دەرەك بويىنشا:
- 241 994 ماقالا بار؛
- 172 777 تىركەلگەن قاتىسۋشى
- سوڭعى 30 كۇندە بەلسەندى بولعان 397 رەداكتور
- 16 ادمينيستراتور
- جالپى وڭدەۋ سانى - 3،5 ملن-نان اسقان.
قازاقشا ۋيكيپەديا ماقالالار سانى بويىنشا 49-ورىندا، ال اي سايىنعى قارالىم سانى 26،8 ميلليونعا جۋىق. بۇل كورسەتكىش قازاق تىلىندەگى ونلاين بىلىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.