قازاق قوعامىندا «قارعىس» ۇعىمى ەرەكشە مانگە يە. كۇندەلىكتى ومىردە ۇلكەندەر «قارعىس الما، العىس ال»، «بىرەۋدىڭ نالاسىنا قالما»، «جامان ءسوز ايتپا» دەپ ءجيى ەسكەرتەدى. ال بىرەۋ قاتتى رەنجىسە نەمەسە ادىلەتسىزدىك كورسە، نالا بولىپ، رەنىشىن قارعىسپەن شىعارادى، قارعىستىڭ ەڭ قورقىنىشتىسى – انانىڭ قارعىسى دەپ ەسەپتەلەدى.
نەگە قازاق قارعىستان قاتتى قورقادى؟ بۇل قورقىنىش قايدان شىققان؟
قارعىس – جاي ءسوز ەمەس، رۋحاني كۇش
قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا ءسوزدىڭ كيەسى بار دەپ سەنگەن. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس»، «ءسوز سۇيەكتەن وتەدى» دەگەن ماقالدار سونىڭ دالەلى. ال قارعىس – سول ءسوزدىڭ تەرىس، قيراتۋشى كۇشى.
كوشپەلى ءومىر سالتىندا زاڭ دا، جازباشا ەرەجە دە بولماعان كەزەڭدەردە ءسوز – ءتارتىپ ورناتۋشى قۇرال قىزمەتىن اتقاردى. بىرەۋدىڭ قارعىسىنا قالۋ تەك مورالدىق ەمەس، رۋحاني جازامەن تەڭ سانالدى.
انانىڭ قارعىسىنان نەگە قاتتى قورىققان؟
قازاقتا انانىڭ اق ءسۇتى، انانىڭ رازىلىعى دەگەن ۇعىمدار قاسيەتتى سانالادى. انا – بالاعا ءومىر سىيلاۋشى، تاربيەلەۋشى، ول ءۇشىن دۇعا ەتۋشى. سوندىقتان انانىڭ تىلەگى قابىل بولادى، ال رەنىش، نالاسى وتە اۋىر دەپ ەسەپتەلگەن.
حالىق اراسىندا:
«انانىڭ قارعىسى – وق»، «انا قارعىسىنا ۇشىراعان وڭبايدى» دەگەن تۇسىنىكتەر بەكەر قالىپتاسپاعان. بۇل – بالانى جاۋاپكەرشىلىككە، اتا-انانى قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەيتىن الەۋمەتتىك تەتىك بولدى.
قارعىس – قوعامداعى جازالاۋ فورماسى
ەرتەدە بىرەۋگە قول كوتەرۋ، سوتقا بەرۋ سيرەك بولعان. ال ادام ار-نامىسىنا تيەتىن ءىس جاسالسا، ەڭ اۋىر جازا – قوعام الدىندا قارعىسقا قالۋ ەدى.
قارعىس ايتىلعان ادامنان:
• ەل ىرگەسىن اۋلاق سالدى،
• ابىرويى ءتۇستى،
• «كيەسى ۇرادى» دەپ سەندى.
وسىلايشا قارعىس – ءتارتىپ بۇزعان ادامعا قارسى رۋحاني سانكسيا قىزمەتىن اتقاردى.
قازىرگى پسيحولوگيا تۇرعىسىنان قاراساق، قارعىستىڭ اسەرى كوبىنە:
• ادامنىڭ ىشكى سەنىمىنە،
• ءوزىن-وزى جازالاۋىنا،
• كىنا سەزىمىنە بايلانىستى.
ادام «ماعان قارعىس ءتيدى» دەپ سەنسە:
• ءار ساتسىزدىكتى سوعان بايلانىستىرادى،
• وزىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتادى،
• بەيسانالى تۇردە ساتسىزدىككە ءوزى جول اشادى.
يسلام نە دەيدى؟
يسلامدا نەگىزىنەن جامان ءسوز ايتۋ، قارعىس ايتۋ، بىرەۋگە جاماندىق تىلەۋ قۇپتالمايدى.
پايعامباردىڭ حاديستەرىندە:
«ءمۇمىن ادام قارعاۋشى بولماۋى كەرەك» دەگەن ماعىناداعى سوزدەر بار.
قازاق دۇنيەتانىمىندا دا قارعىستان گورى العىس، باتا جوعارى قويىلعان. «العىسپەن ەل كوگەرەر» دەۋى سونىڭ دالەلى.
نەگە قازاق قارعىستان سەسكەنەدى؟
بۇگىنگى كۇنى دە قازاقتىڭ ساناسىندا «بىرەۋدىڭ نالاسىنا قالدىم با؟» دەپ ويلاۋ، ۇلكەننىڭ رەنىشىنەن قورقۋ، ءبىر ادامنىڭ «كيەسى بار» دەيتىن قورقىنىش ساقتالعان.
بۇل – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەني كود، ۇجىمدىق جاد. ءتىپتى دىنگە نەمەسە عىلىمعا سەنسە دە، قازاق بالاسىنىڭ ىشكى تۇيسىگى قارعىستان ساقتانىپ تۇرادى.
قارعىس پەن باتانىڭ ايىرماسى نەدە؟
قارعىس تەرىس ەنەرگيا، قورقىنىش تۋدىراتىن، رۋحتى السىرەتەتىن جازالاۋ قۇرالى بولسا، باتا ءۇمىت سىيلايتىن، جاقسىلىق سۇرايتىن، رۋحتى كوتەرەتىن وڭ تىلەك.
قازاقتا باتانىڭ قارعىستان الدەقايدا كوپ بولۋى حالىقتىڭ ومىرسۇيگىش، ءۇمىتشىل بولمىسىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ قارعىستان قورقۋى ناداندىق ەمەس، سوزگە، رۋحاني جاۋاپكەرشىلىككە دەگەن تەرەڭ قۇرمەت.
بۇل تاربيە قۇرالى، قوعامدى رەتتەۋ مەحانيزمى، ادامنىڭ ار-ۇجدانىن ساقتايتىن شەكارا.