بۇگىندە ينتەرنەت بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ونلاين ءبىلىم الۋ، قارىم-قاتىناس ورناتۋ، بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىمەن قاتار، سيفرلىق ورتا جاڭا قاۋىپتەردى دە الا كەلدى. سولاردىڭ ءبىرى – كيبەربۋللينگ، ياعني ينتەرنەت ارقىلى قورلاۋ، قوقان-لوققى كورسەتۋ، كەمسىتۋ. بۇل قۇبىلىس سوڭعى جىلدارى اتا-انالاردى عانا ەمەس، پەداگوگتەر مەن پسيحولوگتەردى، مەملەكەتتىك ورگانداردى دا الاڭداتىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى قازاقتان پارلامەنتىندە جانە قوعامدىق ۇيىمدار اراسىندا بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ كەلەدى. زاڭنامالىق باستامالار مەن قوعامدىق تالقىلاۋلار بارىسىندا ءتۇرلى سالا وكىلدەرى ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالۋدا.
قوعامدىق بەلسەندىلەر كيبەربۋللينگتى جەكە مىنەز-قۇلىق ماسەلەسى رەتىندە عانا ەمەس، بالانىڭ قۇقىعىن بۇزاتىن الەۋمەتتىك ءقاۋىپ رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – زاڭنامادا بۇل ۇعىمنىڭ ناقتى ءارى تۇسىنىكتى انىقتاماسىنىڭ بولماۋى. ياعني قانداي ارەكەت كيبەربۋللينگكە جاتادى، قانداي جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىك تۋىندايدى – مۇنىڭ بارلىعى زاڭ جۇزىندە ايقىندالۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار، جابىرلەنۋشىنى قورعاۋدىڭ جەدەل تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ياعني بالا نەمەسە اتا-انا شاعىمدانعان ساتتەن باستاپ، زياندى كونتەنتتى تەز ارادا جويۋ، اگرەسسوردىڭ اككاۋنتىن ۋاقىتشا شەكتەۋ، پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ سەكىلدى شارالار كەشىكتىرىلمەي جۇزەگە اسۋى قاجەت. بەلسەندىلەر الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ دا بۇل ۇدەرىستەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى ماڭىزدى سانايدى.
· الدىن الۋ – ەڭ ءتيىمدى جول
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى كيبەربۋللينگپەن كۇرەستە الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ وتەدى. مۇعالىمدەر مەن ادىسكەرلەر مەكتەپ باعدارلاماسىنا سيفرلىق قاۋىپسىزدىك، ينتەرنەتتەگى ەتيكا جانە ونلاين مىنەز-قۇلىق مادەنيەتىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر. بىلايشا ايتقاندا، بالالارعا تەك تىيىم سالۋ ەمەس، ينتەرنەتتى ءقاۋىپسىز قولدانۋ داعدىلارىن ۇيرەتۋ ماڭىزدى.
سونداي-اق، مەكتەپتەردە كيبەربۋللينگ جاعدايىنا ارنالعان ناقتى ارەكەت ەتۋ الگوريتمى بولۋى ءتيىس. بالا ونلاين قىسىمعا ۇشىراسا، كىمگە جۇگىنەدى، مەكتەپ قانداي شارا قولدانادى، پسيحولوگ پەن اتا-انا ارەكەتى قانداي بولۋى شارت – وسىنىڭ ءبارى جۇيەلى تۇردە بەلگىلەنۋى قاجەت. پەداگوگتەر مۇعالىمدەردىڭ وزدەرىن دە ارنايى دايارلاۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى، سەبەبى بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەردى دەر كەزىندە بايقاۋ كوپ جاعدايدا ماسەلەنىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرمەيدى.
پسيحولوگتەر كيبەربۋللينگتىڭ سىرت كوزگە بايقالمايتىن، ءبىراق تەرەڭ پسيحولوگيالىق سالدارىنا نازار اۋدارتادى. ونلاين قورلاۋ بالانىڭ ءوزىن-وزى باعالاۋىنا، سەنىمىنە، ەموسيونالدىق تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەكتەپتەردە پسيحولوگيالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدى ءارى قۇپيا تۇردە كورسەتىلۋى اسا ماڭىزدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، جابىرلەنۋشىنى كىنالاۋ نەمەسە «ءوزىڭ سەبەپكەر بولدىڭ» دەگەن كوزقاراس جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرادى. سونىمەن قاتار، كيبەربۋللينگ جاساعان بالالارمەن دە تۇزەتۋ باعىتىنداعى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. سەبەبى اگرەسسيا كوبىنە ىشكى كۇيزەلىس پەن شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ كورىنىسى بولۋى مۇمكىن.
ەلىمىزدە بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ماسەلەسى بىرتىندەپ جولعا قويىلىپ كەلەدى. قوعامدىق بەلسەندىلەر قۇقىقتىق تەتىكتەردى كۇشەيتۋدى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماماندارى الدىن الۋ شارالارىن جۇيەلەۋدى، ال پسيحولوگتەر بالانىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى العا تارتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ورتاق پىكىرى «بۇل ماسەلە تەك تىيىم سالۋمەن نەمەسە جازالاۋمەن شەشىلمەيدى» دەگەنگە سايادى.
بالانىڭ سيفرلىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىگى – زاڭ، ءبىلىم جانە پسيحولوگيالىق قولداۋدىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسى ءۇش باعىت ۇيلەسىمدى جۇزەگە اسقاندا عانا ينتەرنەت بالانىڭ قالىپتى دامۋىنا ءقاۋىپ ءتوندىرۋ ەمەس، كەرىسىنشە مۇمكىندىك تۋعىزۋ الاڭىنا اينالماق.