الەمدى ىندەت جايلاپ، جۇرت ۇيىنە قامالعان "كارانتين" ۋاقىتىندا ونلاين ساباق وقىعان بالانىڭ ءبارى كومپيۋتەر مەن سمارتفونعا ءۇيىر بولدى. ونلاين ساباق ەلىمىزدىڭ قىسى سۋىق ايماقتارىندا ءالى كۇنگە بولىپ تۇرادى. وعان قوسا ومىرىنە قاجەت بولار داعدىسىن دامىتسىن، باسقا تىلدەردى مەڭگەرسىن دەگەن قامقورلىقپەن بالاسىنا ونلاين كۋرس ساتىپ الىپ بەرەتىن اتا-انانىڭ دا قاراسى كوپ. وسىنىڭ ءبارى وقۋشىنى كومپيۋتەرگە ماتاپ تاستادى، ساباق وقىپ بولعان سوڭ ورىندىقتان تۇرىپ كەتەتىن بالا بار ما، ولار ءارى قارايعى وتىرىستى ويىنمەن جالعاستىرادى. دەنساۋلىعىن ويلايتىن ساناسى ءالى جەتىلمەگەن بالا وسىنداي ۇزاق وتىرىستان تاۋەلدى بولىپ تا قالىپ جاتىر.
گاميلتون قالاسىندا ورنالاسقان ماكماستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ونلاين ويىندارعا قاتتى تاۋەلدى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا، سونداي-اق سەمىزدىك پەن جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنە بايلانىستى اۋرۋلارعا تاپ بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
PLoS One جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋ بارىسىندا كومپيۋتەرلىك ويىندارعا تاۋەلدى، جاسى 10-نان 17-گە دەيىنگى 94 ءجاسوسپىرىمنىڭ دەنساۋلىعى ساراپتالعان. بۇل بالالاردىڭ بارلىعى ەمحانالاردا ەسەپتە تۇرعان جانە سالماقتى ازايتۋ نەمەسە زات الماسۋ بۇزىلىستارىن تۇزەتۋ باعدارلامالارىنان ءوتىپ جۇرگەن. عالىمدار ونلاين ويىندارعا اۋەستىك پەن ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى، سەمىزدىك جانە جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنىڭ جۇمىسى اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاعان.
زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا ۇيقى ۇزاقتىعىن باقىلاۋ ءۇشىن ارنايى فيتنەس-ترەكەرلەر بەرىلدى. بەلسەندى گەيمەرلەردىڭ ۇيقىسى قاراپايىم بالالارعا قاراعاندا الدەقايدا قىسقا بولىپ شىقتى. بۇل جاعداي قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىمەن، تريگليسەريدتەر دەڭگەيىنىڭ ارتۋىمەن جانە ينسۋلينگە توزىمدىلىكپەن بايلانىستى بولدى.
بۇل زەرتتەۋ بەلگىلى ءبىر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر توبىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون، – دەپ جازعان Science Daily باسىلىمى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى، دوكتور كەترين مورريسوننىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى. – سوندىقتان بۇل دەرەكتەردى بارلىق حالىققا بىردەي قولدانۋعا بولمايدى. دەگەنمەن، گەيمەرلەردىڭ ۇيقىسىنىڭ ۇزاقتىعى ۇشتەن بىرگە قىسقاراتىنى ءبىزدى تاڭعالدىردى. ال ۇيقىنىڭ ساپاسى زات الماسۋ مەن جۇرەك جۇمىسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەمىزدىككە شالدىققان بالالار ەرەسەك جاستا جۇرەك-قانتامىر جانە كورونارلىق اۋرۋلارعا، سونداي-اق ەكىنشى ءتيپتى قانت ديابەتىنە شالدىعۋ قاۋپىنە كوبىرەك ۇشىرايدى. سول سەبەپتى بولاشاقتا دەنساۋلىققا قاتتى زيان كەلتىرمەۋ ءۇشىن دۇرىس ءومىر سالتىن مۇمكىندىگىنشە ەرتە قالىپتاستىرۋ قاجەت.
ال ق ر دسم «ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ» «سانەپيدەكسپەرتيزا جانە مونيتورينگ عىلىمي-پراكتيكالىق ءبولىمى» فيليالىنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق مونيتورينگ باسقارماسىنىڭ سانيتار دارىگەرى كامينا باكەلدىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە مۇنداي بالالار سەمىزدىككە، پسيحيكالىق بۇزىلىستارعا ءجيى شالدىعىپ، كوپشىلىكپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋى دا قيىندايدى. كوپ جاعدايدا ولار اتا-اناسىنان گورى ۆيرتۋالدى قۇرىلعىلارعا كوبىرەك تاۋەلدى بولادى.
بالانىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىر قالىپتا وتىرىپ، سمارتفونعا ەڭكەيىپ قاراۋى نەمەسە مونيتورعا ۇزدىكسىز تەلمىرۋى دەنە قالپىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. سونىڭ سالدارىنان وستەوحوندروز، ومىرتقانىڭ قيسايۋى (اسىرەسە مويىن بولىگى) دامۋى مۇمكىن. گادجەتتى ۇزاق ۋاقىت قولدا ۇستاپ، ساۋساقتارمەن ءبىرسارىندى قوزعالىستار جاساۋ سالدارىنان قول باسىنىڭ پاتولوگيالارى: بايلامداردىڭ سوزىلۋى، ءسىڭىر پروبلەمالارى، اسىرەسە باس بارماققا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. سونداي-اق مي سيگنالدارى مەن قول قيمىلدارىنىڭ ۇيلەسىمى بۇزىلۋى ىقتيمال. ال ومىرتقانىڭ قيسايۋى ىشكى اعزالاردىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتىپ، جالپى دەنساۋلىق پەن ەڭبەككە قابىلەتتىلىككە زيانىن تيگىزەدى. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، مىسالى، امەريكالىق عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، جاتىن بولمەسىندە ينتەرنەتكە كىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن بالالاردا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك 30 پايىزعا ءجيى كەزدەسەدى. ال كەي جاعدايلاردا كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەپ نەمەسە ويىن ويناپ وتىرعان بالا بەرىلىپ كەتىپ، تاماق ءىشۋدى دە، سۋ ءىشۋدى دە ۇمىتادى. سونىڭ سالدارىنان اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى بۇزىلىپ، دارۋمەندەر مەن مينەرالداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى پايدا بولادى. زات الماسۋ پروسەسى زارداپ شەگىپ، ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتتەرى تومەندەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالانىڭ كومپيۋتەر الدىندا ودان دا كوپ ۋاقىت وتكىزۋىنە اكەلەدى. وسىلايشا سەمىزدىككە، ۇيقىسىزدىققا جانە جۇيكە جۇيەسىنىڭ بۇزىلىستارىنا ۇشىرايدى."، – دەيدى دارىگەر.
كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندەگى سانيتارلىق نورمالار
وقۋ ساعاتى بارىسىندا دەربەس كومپيۋتەرمەن، پلانشەتپەن، نوۋتبۋكپەن ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋ ۇزاقتىعى تومەندەگىدەي بولۋى ءتيىس:
1. مەكتەپكە دەيىنگى توپتاردا جانە 1-سىنىپتا – 15 مينۋتتان اسپاۋى كەرەك؛
2. 2–3-سىنىپتاردا – 20 مينۋتتان اسپاۋى كەرەك؛
3. 4–5-سىنىپتاردا – 25 مينۋتتان اسپاۋى كەرەك؛
4. 6–8-سىنىپتاردا – 25 مينۋتتان اسپاۋى كەرەك؛
5. 9–11(12)-سىنىپتاردا – 30 مينۋتتان اسپاۋى كەرەك.
كومپيۋتەر جانە نوۋتبۋكتپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋدىڭ جالپى ۇزاقتىعى 2 ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس. جۇمىس بارىسىندا ءار 20–25 مينۋت سايىن كوزگە ارنالعان جاتتىعۋلار، ال ءار 45 مينۋت سايىن ءۇزىلىس كەزىندە دەنە شىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارى سياقتى الدىن الۋ شارالارى جاسالۋى ءتيىس.
وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن كەڭسە قىزمەتكەرلەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەلەر:
وتىراتىن جۇمىس – بۇل جاي عانا «قيمىلدىڭ ازدىعى» ەمەس. ول دەنساۋلىققا تونەتىن ءبىرقاتار ءقاۋىپ، اسىرەسە سۋىق مەزگىلدە جالپى بەلسەندىلىك تومەندەپ، زات الماسۋ باياۋلاپ، كالورياسى جوعارى تاعامدارعا اۋەستىك ارتادى.
زات الماسۋدىڭ باياۋلاۋى. قيمىل-قوزعالىس ازايعان كەزدە اعزاعا ەنەرگيا از قاجەت بولادى. الايدا جازداعىداي تاماقتانۋ جالعاسا بەرسە، ارتىق كالوريا «قورعا» جينالادى.
سالماق قوسۋ. كۇنىنە قوسىمشا 200–300 ككال قابىلداۋ ايىنا 1،5–2 كگ سالماق قوسۋعا اكەلۋى مۇمكىن. ارتىق سالماق كوبىنە ءىش تۇسىنا جينالىپ، بۇل دەنساۋلىق ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى بولادى.
ەنەرگيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى. جىلدام كومىرسۋلاردان تۇراتىن تىسكەباسارلار قانداعى قانتتى كۇرت كوتەرىپ، كەيىن ءدال سولاي تومەندەتەدى، سونىڭ كەسىرىنەن شارشاۋ، السىزدىك، زەيىننىڭ تومەندەۋى بايقالادى.
اسقازان-ىشەك جولى ماسەلەلەرى. قوزعالىستىڭ ازدىعى مەن دۇرىس ەمەس تاماقتانۋ ءىشتىڭ كەبۋىنە، اۋىرلىق سەزىمىنە، ودان ءارى ءىشتىڭ قاتۋىنا سەبەپ بولادى. جىلدام كومىرسۋلار مەن مايلاردىڭ ارتىق مولشەرى باۋىر مەن جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنە سالماق تۇسىرەدى، قانداعى قانت پەن حولەستەرين دەڭگەيىن جوعارىلاتادى.
وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنە كەڭەس
ەگەر كۇنىنە 6–10 ساعاتتى جۇمىس ۇستەلىندە وتكىزسەڭىز، دۇرىس تاماقتانۋ ءسىز ءۇشىن دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى.
1. تاعامنىڭ كولەمىن ازايتپاي، كالورياسىن تومەندەتىڭىز. سۋىق كەزدە تابەت ارتادى، ال ەنەرگيا شىعىنى ازايادى. شەشىمى – تويىمدى، ءبىراق جەڭىل تاعامدار (مىسالى، كوكونىستەر) جەۋ.
2. كۇردەلى كومىرسۋلار مەن اقۋىزدارعا باسىمدىق بەرىڭىز. تۇتاس ءداندى نان، بوتقالار، بۇرشاق تۇقىمداستار، تاۋىق ەتى، بالىق، جۇمىرتقا، سۇزبە ۇزاق ۋاقىت توقتىق سەزىمىن جانە تۇراقتى ەنەرگيانى قامتاماسىز ەتەدى.
3. جىلدام كومىرسۋلاردى شەكتەڭىز. تاتتىلەر، نان ونىمدەرى، ءتاتتى سۋسىندار قىسقا ۋاقىتقا عانا كۇش بەرەدى، كەيىن ەنەرگيا كۇرت تومەندەپ، قايتادان تاماق جەۋگە قۇشتارلىق پايدا بولادى.
4. ماكرونۋتريەنتتەردىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاڭىز. راسيوندى مايمەن شامادان تىس اۋىرلاتپاۋ ماڭىزدى. 40% كومىرسۋ : 30% اقۋىز: 30% ماي مولشەرىن تۇتىنعان ءجون.
5. راسيونعا تالشىقتى كوبىرەك قوسىڭىز – كوكونىستەر، كەبەك، بۇرشاق تۇقىمداستار، ءتاتتى ەمەس جەمىستەر. تالشىق اس قورىتۋعا كومەكتەسەدى، اشتىق سەزىمىن ازايتادى جانە ىشەك ميكروفلوراسىن جاقسارتادى.
6. تاماقتانۋ رەجيمىن ساقتاڭىز. كەشكە دەيىن اش ءجۇرىپ، بىردەن كوپ جەۋدەن گورى، كۇنىنە 3–4 رەت از مولشەردە تاماقتانعان دۇرىس. تۇراقتىلىق – ەنەرگيانىڭ تۇراقتى بولۋىنىڭ كەپىلى.