بيتبوكسينگ – ادامنىڭ داۋىس اپپاراتى مەن اۋىز قۋىسى ارقىلى ءتۇرلى اۋەندەر مەن ريتمدەر شىعارۋ ونەرى. كوبىنە ول حيپ-حوپ مادەنيەتىمەن بايلانىستىرىلادى جانە مادەنيەتتىڭ "بەسىنشى ەلەمەنتى" اتالادى.
عالامتور دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، بيتبوكسينگ العاش رەت 1980 جىلدارى نيۋ-يوركتە پايدا بولىپ، كەيىن بۇكىل الەمگە تاراعان. ەندى ءبىر دەرەكتەر بويىنشا، ودان ەرتەرەكتە 1960 جىلدارى افريكا تايپالارىندا اسپاپ ورنىنا اۋىز قۋىسى ارقىلى دىبىس شىعارۋ ارقىلى پايدا بولعان كورىنەدى. العاشقى بيتبوكسكەرلەردىڭ قاتارىندا Doug E. Fresh، Biz Markie جانە "Fat Boys" توبىنىڭ مۇشەسى Buffy بار. "بيتبوكسينگ" اتاۋى اعىلشىن تىلىندەگى "beatbox" سوزىنەن شىققان. بۇل ءسوز العاشقى درام-ماشينالاردىڭ (اعىلش. drum machine) اتاۋى بولعان.
بۇگىندە قازاق جاستارى دا بۇل ونەردەن كەندە ەمەس ەكەنىن تانىتىپ ءجۇر. ءقازىر زاماناۋي ورىنداۋشىلار ونى ءتىپتى دومبىرا سىندى ءداستۇرلى اسپاپتارمەن ۇيلەستىرىپ، ەرەكشە ستيل قالىپتاستىرۋدا. بۇل – جاڭا مەن ءداستۇرلى ونەردىڭ توعىسقان تۇسى دەسە بولاتىن شىعار. الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەلگەن بيتبوكس ونەرى كوپتىڭ كوڭىلىنەن دە شىعىپ ءجۇر.
قازاقستاندا بيتبوكس جانرى 2005-2010 جىلدارى كەڭىنەن تانىلا باستادى. Vidmen، Vox Acapella سىندى توپتار وسى ونەردى ەلىمىزدە العاش توپ مەڭگەرگەن.
شەتەلدىڭ حيپ-حوپ مادەنيەتىمەن بايلانىستىرىلاتىن بيتبوكستى "ءوزىمىزدىڭ" ونەر دەۋگە نەگىز بار. ونىڭ وزگەدەن كەلگەن جانر ەكەندىگىنە تالاسپاساق تا، كەيبىر شىعارمالار مەن قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە قاراپ، سونداي وي كەلەدى. بۇل ونەردىڭ قازاققا دا جات ەمەس ەكەنىنە دالەل بولار دەرەك تە جوق ەمەس. قازاق مادەنيەتىندە كومەي ارقىلى اۋەن سالۋى ءداستۇرلى ءاننىڭ قاي-قايسىسىندا دا بار. بيتبوكستا نەگىزىنەن اۋىز بەن جاق قاتىسقانىمەن، نەگىزگى دىبىس كومەيدەن شىعادى. وسى كۇنى كۇيدى ەشبىر اسپاپسىز ورىنداپ جۇرگەن ونەرپازدارىمىزدا سوزىمىزگە تۇزدىق بولارى انىق.
"كومەيمەن شەرتىلگەن كۇي: تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ تاعىلىمى"
بەلگىلى جازۋشى، كۇيشى ءارى سىنشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءوزىنىڭ "ءتالتۇس" رومانىندا ايداۋدا ءجۇرىپ، دومبىراسىز قالعان كۇيشىلەردىڭ كومەيىمەن كۇي شەرتكەنىن جازادى. بۇل كەۋدەسىندە سايراعان كۇي كۇمبىرىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن جاسالعان قادام بولسا كەرەك. ءبىر جاعى، ونەرگە ادالدىقتىڭ، رۋحاني بەرىكتىكتىڭ ايقىن كورىنىسى.
رومانداعى باستى كەيىپكەر سابىت اقساقال دا كۇيدى تەك اسپاپپەن ەمەس، كومەي ارقىلى جەتكىزگەن. وسى تۇستا بۇل ءداستۇردىڭ قازىرگى بيتبوكسپەن ۇندەستىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. دەمەك، ادامنىڭ داۋسىن مۋزىكا قۇرالىنا اينالدىرۋ قازاققا دا جات ەمەس.
شىعارما كەيىپكەرى اجىگەرەي اتاسى سابىتتىڭ اينالاسىنا جينالعان نەبىر ونەرلى ادامداردىڭ كەرەمەتتەي عىپ ايتقان اڭىز اڭگىمەلەرىنە قۇلاعىن ءتۇرىپ وسەدى.
روماندا سابىت اقساقالدىڭ كەلگەن قوناقتاردى دومبىراسىز كۇي ويناپ، ونەرىمەن جۇرتتى تاڭقالدىراتىنى ايتىلادى. يتجەككەندە ايداۋدا جۇرگەن كەزىندە بىلەتىن كۇيلەرىن ۇمىتىپ قالمايىن دەپ، اۋەنىن ىڭىلداپ ايتا بەرىپتى. سودان كەلە-كەلە قاسىنداعى تۇتقىندارعا كومەيىمەن كۇي تارتىپ بەرەتىن بولىپتى. بۇل دا قولىنداعى دومبىراسىن تارتىپ السا تىلىمەن، ءتىلىن كەءسىپ السا كوكىرەگىمەن كۇي شەرتە بەرەتىن كۇيشى تۋرالى اڭىز ىسپەتتى اسەرلى-اق.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ءوزى "ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاسىرەتتىسى ءارى ەڭ مەيىرىمدىسى – كۇي" دەپ جازعان ەدى. ول ءۇشىن ونەر – بابادان بالاعا جەتكەن كيەلى مۇرا، حالىقتىڭ رۋحاني قۋاتى. اسەمقۇلوۆتىڭ "ءتالتۇس" رومانى 2001 جىلى "سوروس-قازاقستان" قورى ۇيىمداستىرعان ادەبي بايقاۋدا جەڭىمپاز اتانىپ، كەيىن اقش-تا جارىق كوردى. امەريكالىق سىنشىلار بۇل شىعارمانى "مۋزىكا تۋرالى جازىلعان ەڭ ۇزدىك رومانداردىڭ ءبىرى" دەپ باعالادى.
وسى كۇنى تابيعاتتاعى سۋدىڭ سىلدىرى، جەلدىڭ ءۋىلى، ءتۇرلى اڭ-قۇستىڭ دىبىستارىن اينا-قاتەسىز كەلىستىرىپ سالىپ جۇرگەن ونەرپازدار جەتەرلىك. سونداي ونەرلى جاستاردىڭ ءبىرى 26 جاستاعى ەتنو-مۋزىكانت - ايزادا كەمەل. 10 جاسىنان بەرى مۋزىكا مەكتەبىندە دومبىرا اسپابىنان ءدارىس العان ول ءقازىر 10 شاقتى اسپاپتا ويناي الادى. كەيىنگى 3-4 جىلدان بەرى بۇل ونەرىنە ءوز داۋىسىمەن قۇستىڭ سايرعانىن، قاسقىردىڭ ۇلىعانىن، جىلقىنىڭ دۇبىرلەپ شاپقانىن سالىپ ءجۇر. بيىل وسى ونەرى رەسەيلىك بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى اندرەي مالاحوۆتىڭ نازارىنا ءىلىنىپ، ونىڭ "پەسني وت ۆسەي دۋشي" باعدارلاماسىنا شاقىرتۋ الىپ، قازاقتىڭ ءتول اسپاپتارىن تانىتىپ كەلگەن جايى بار.
قازاقتىڭ ءداستۇرى ءانى مەن كۇيىن دارىپتەپ جۇرگەن ايزادادان بيتبوكس پەن ءوزى سالىپ جۇرگەن ونەردى نە بايلانىستىراتىنىن سۇراپ، سوزگە تارتىپ كوردىك.
"بارلىق تۇركى تىلدەس ەلدەردە كومەيمەن ءان ايتۋ ءداستۇرى بار. قۇستار مەن اڭداردى داۋىسپەن سالۋ ساحا ەلدەرىندە كوپ تاراعان. قازاقتاردا ەڭ العاش قۇستار مەن اڭداردىڭ داۋىسىن سالۋ اسپاپتاردا ورىندالعان. دومبىرا ، قىل قوبىز، سىبىزعى اسپاپتارىندا اڭىز كۇيلەردىڭ ىشىنەن “اقساق قاز” ، “اقساق قۇلان”، "جالعىز قاز” جانە ت.ب. سياقتى كوپ كۇيلەردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
"نەگىزى بيتبوكس ونەرىنىڭ تامىرى ۆوكالدىق پەركۋسسيانى پايدالاناتىن افريكالىق ءداستۇرلى مۋزىكادا جاتىر. بۇل ويمەن اسا كەلىسپەيمىن. ءبىزدىڭ قازاقتارعا كومەيمەن ءان ايتۋ كوبىرەك جاتادى. كەزىندە جورىقتارعا شىققان كەزدە دە اتا-بابالارىمىز قولدانعان دەيدى. ءبىراق بيتبوكس ونەرىن قازاق ونەرىنە جاتقىزباس ەدىم. نەگىزى ءبىر بىرىنە ۇقساستىعى سول كومەيدى قوسۋ بولماسا ، باسقا ۇقساستىق كورمەدىم"، - دەيدى ول.
ءوزى بۇنى تەك تابيعات، اڭ مەن قۇسقا ەلىكتەۋ دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.
دەسە دە، بيتبوكستا قازاقتىڭ بالاسىنىڭ دا تالاسى بارىن كورسەتىپ، ونەرىمەن تانىتىپ جۇرگەن جاستار جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى - جالعاس سۇلەيمەنوۆ. 12 جاسىنان بەرى بيتبوكسقا قىزىققان ول 15 جىلدان بەرى بۇل ونەرىن وزىنە سەرىك ەتىپ كەلەدى. ءبىر ساتتە 5 بىردەي دىبىستى ورىنداي الاتىن ول الەۋمەتتىك جەلىدە ونەرىمەن ءتانتى ەتىپ ءجۇر.
بيتبوكس - ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن ونەر ەمەس، دەيدى ونى مەڭگەرگەندەر. بۇل جانردى ۇيرەنۋ ءۇشىن كەمىندە 4-5 جىل ۋاقىت كەتەدى ەكەن. تەحنيكاسى اۋىر، تىنىس الۋ جولىنا، اسىرەسە، اۋىزعا كوپ كۇش جۇمسالادى. بيتبوكسشىلاردىڭ ايتۋىنشا، اۋىز ءجيى تالىپ قالا بەرەدى.
قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا بيتبوكس بىزگە باتىستان كەلگەن. دەيتۇرعانمەن، 15-20 جىلدان بەرى بۇل ونەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ونى مەڭگەرگەن قازاق جاستارى بيتبوكستى باعىندىرىپ الدى دەۋگە بولادى. ءتىپتى ونى ۇلتتىق ونەرمەن دە ۇيلەستىرىپ، تىڭدارمانداردى تاڭداي قاقتىرىپ جۇرگەندەرى قانشاما. بۇل – ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە جاڭاشا تۇرلەنىپ، جاڭا تىنىس الىپ كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى.