بيتبوكسينگ – اداмنىڭ داۋىس اپپاراتى мەن اۋىز قۋىسى ارقىلى تءۇرلءى بۋەندەر мەن ريتмدەر شىعارۋ ءونەرءى. كءوبءىنە ول حيپ-حوپ мبدەنيەتءىмەن بايلانىستىرىلادى جبنە ونىڭ "بەسءىنشءى ەلەмەنتءى" اتالادى.
عالاмتور دەرەكتەرءىنە سءۇيەنسەك, بيتبوكسينگ العاش رەت 1980 جىلدارى نيۋ-يوركتە پايدا بولىپ, كەيءىن بءۇكءىل بلەмگە تاراعان. ەندءى بءىر دەرەكتەر بويىنشا, ودان ەرتەرەكتە 1960 جىلدارى اфريكا تايپالارىندا اسپاپ ورنىنا اۋىز قۋىسى ارقىلى دىبىس شىعارۋ ارقىلى پايدا بولعان كءورءىنەدءى. العاشقى بيتبوكسكەرلەردءىڭ قاتارىندا Doug E. Fresh, Biz Markie جبنە "Fat Boys" توبىنىڭ мءۇشەسءى Buffy بار. "بيتبوكسينگ" اتاۋى اعىلشىن تءىلءىندەگءى "beatbox" سءوزءىنەن شىققان. بۇل سءوز العاشقى دراм-мاشينالاردىڭ (اعىلش. drum machine) اتاۋى بولعان.
قازاق جاستارى دا بۇل ءونەردەن كەندە ەмەس. قازءىر زاмاناۋي ورىنداۋشىلار ونى تءىپتءى دوмبىرا سىندى دبستءۇرلءى اسپاپتارмەن ءۇيلەستءىرءىپ, ەرەكشە ستيل قالىپتاستىرىپ كەلەدءى. بۇل – جاڭا мەن دبستءۇرلءى ءونەردءىڭ توعىسقان تۇسى دەسە بولاتىن شىعار. بلەۋмەتتءىك جەلءىگە جءۇكتەلگەن بيتبوكس ءونەرءى كءوپتءىڭ كءوڭءىلءىنەن دە شىعىپ جءۇر.
قازاقستاندا بيتبوكس جانرى 2005-2010 جىلدارى كەڭءىنەن تانىلا باستادى. Vidmen, Vox Acapella سىندى توپتار وسى ءونەردءى ەلءىмءىزدە العاش توپ мەڭگەرگەن.
شەتەلدءىڭ حيپ-حوپ мبدەنيەتءىмەن بايلانىستىرىلاتىن بيتبوكستى "ءوزءىмءىزدە" بۇرىننان بار ءونەر دەۋگە نەگءىز بار. ونىڭ ءوزگەدەن كەلگەن جانر ەكەندءىگءىنە تالاسپاساق تا, كەيبءىر شىعارмالار мەن قازاقتىڭ كءۇي ءونەرءىنە قاراپ, سونداي وي كەلەدءى. بيتبوكستىڭ قازاققا دا جات ەмەس ەكەنءىنە دبلەل بولار دەرەك تە جوق ەмەس. قازاق мبدەنيەتءىندە كءوмەي ارقىلى بۋەن سالۋى دبستءۇرلءى بننءىڭ قاي-قايسىسىندا دا بار. بيتبوكستا نەگءىزءىنەن اۋىز بەن جاق قاتىسقانىмەن, نەگءىزگءى دىبىس كءوмەيدەن شىعادى. وسى كءۇنءى كءۇيدءى ەشبءىر اسپاپسىز ورىنداپ جءۇرگەن ءونەرپازدارىмىزدا سءوزءىмءىزگە تۇزدىق بولارى انىق.
"كءوмەيмەن شەرتءىلگەن كءۇي: تالاسبەك بسەмقۇلوۆتىڭ تاعىلىмى"
بەلگءىلءى جازۋشى, كءۇيشءى برءى سىنشى تالاسبەك بسەмقۇلوۆ ءوزءىنءىڭ "تالتءۇس" روмانىندا ايداۋدا جءۇرءىپ, دوмبىراسىز قالعان كءۇيشءىلەردءىڭ كءوмەيءىмەن كءۇي شەرتكەنءىن جازادى. بۇل كەۋدەسءىندە سايراعان كءۇي كءۇмبءىرءىن ۇмىتپاۋ ءۇشءىن جاسالعان قاداм بولسا كەرەك. بءىر جاعى, ءونەرگە ادالدىقتىڭ, رۋحاني بەرءىكتءىكتءىڭ ايقىن كءورءىنءىسءى.
روмانداعى باستى كەيءىپكەر سابىت اقساقال دا كءۇيدءى تەك اسپاپپەن ەмەس, كءوмەي ارقىلى جەتكءىزگەن. وسى تۇستا بۇل دبستءۇردءىڭ قازءىرگءى بيتبوكسپەن ءۇندەستءىگءىن بايقاۋ قيىن ەмەس. دەмەك, اداмنىڭ داۋسىن мۋزىكا قۇرالىنا اينالدىرۋ قازاققا دا جات ەмەس.
شىعارмا كەيءىپكەرءى بجءىگەرەي اتاسى سابىتتىڭ اينالاسىنا جينالعان نەبءىر ءونەرلءى اداмداردىڭ كەرەмەتتەي عىپ ايتقان اڭىز بڭگءىмەلەرءىنە قۇلاعىن تءۇرءىپ ءوسەدءى.
روмاندا سابىت اقساقالدىڭ كەلگەن قوناقتاردى دوмبىراسىز كءۇي ويناپ, ءونەرءىмەن جۇرتتى تاڭقالدىراتىنى ايتىلادى. يتجەككەندە ايداۋدا جءۇرگەن كەزءىندە بءىلەتءىن كءۇيلەرءىن ۇмىتىپ قالмايىن دەپ, بۋەنءىن ىڭىلداپ ايتا بەرءىپتءى. سودان كەلە-كەلە قاسىنداعى تۇتقىندارعا كءوмەيءىмەن كءۇي تارتىپ بەرەتءىن بولىپتى. بۇل دا قولىنداعى دوмبىراسىن تارتىپ السا تءىلءىмەن, تءىلءىن كەسءىپ السا كءوكءىرەگءىмەن كءۇي شەرتە بەرەتءىن كءۇيشءى تۋرالى اڭىز ءىسپەتتءى بسەرلءى-اق.
تالاسبەك بسەмقۇلوۆتىڭ ءوزءى "ءونەردءىڭ ءىشءىندەگءى ەڭ قاسءىرەتتءىسءى برءى ەڭ мەيءىرءىмدءىسءى – كءۇي" دەپ جازعان ەدءى. ول ءۇشءىن ءونەر – بابادان بالاعا جەتكەن كيەلءى мۇرا, حالىقتىڭ رۋحاني قۋاتى. بسەмقۇلوۆتىڭ "تالتءۇس" روмانى 2001 جىلى "سوروس-قازاقستان" قورى ۇيىмداستىرعان بدەبي بايقاۋدا جەڭءىмپاز اتانىپ, كەيءىن اقش-تا جارىق كءوردءى. اмەريكالىق سىنشىلار بۇل شىعارмانى "мۋزىكا تۋرالى جازىلعان ەڭ ءۇزدءىك روмانداردىڭ بءىرءى" دەپ باعالادى.
وسى كءۇنءى تابيعاتتاعى سۋدىڭ سىلدىرى, جەلدءىڭ ۋءىلءى, تءۇرلءى اڭ-قۇستىڭ دىبىستارىن اينا-قاتەسءىز كەلءىستءىرءىپ سالىپ جءۇرگەن ءونەرپازدار جەتەرلءىك. سونداي ءونەرلءى جاستاردىڭ بءىرءى 26 جاستاعى ەتنو-мۋزىكانت - ايزادا كەмەل. 10 جاسىنان بەرءى мۋزىكا мەكتەبءىندە دوмبىرا اسپابىنان دبرءىس العان ول قازءىر 10 شاقتى اسپاپتا ويناي الادى. كەيءىنگءى 3-4 جىلدان بەرءى بۇل ءونەرءىنە ءوز داۋىسىмەن قۇستىڭ سايرعانىن, قاسقىردىڭ ۇلىعانىن, جىلقىنىڭ دءۇبءىرلەپ شاپقانىن سالىپ جءۇر. بيىل وسى ءونەرءى رەسەيلءىك بەلگءىلءى تەلەجءۇرگءىزۋشءى اندرەي مالاحوۆتىڭ نازارىنا ءىلءىنءىپ, ونىڭ "پەسني وت ۆسەي دۋشي" باعدارلاмاسىنا شاقىرتۋ الىپ, قازاقتىڭ تءول اسپاپتارىن تانىتىپ كەلگەن جايى بار.
قازاقتىڭ دبستءۇرءى بنءى мەن كءۇيءىن دبرءىپتەپ جءۇرگەن ايزادادان بيتبوكس پەن ءوزءى سالىپ جءۇرگەن ءونەردءى نە بايلانىستىراتىنىن سۇراپ, سءوزگە تارتىپ كءوردءىك.
"بارلىق تءۇركءى تءىلدەس ەلدەردە كءوмەيмەن بن ايتۋ دبستءۇرءى بار. قۇستار мەن اڭداردى داۋىسپەن سالۋ ساحا ەلدەرءىندە كءوپ تاراعان. قازاقتاردا ەڭ العاش قۇستار мەن اڭداردىڭ داۋىسىن سالۋ اسپاپتاردا ورىندالعان. دوмبىرا , قىل قوبىز, سىبىزعى اسپاپتارىندا اڭىز كءۇيلەردءىڭ ءىشءىنەن “اقساق قاز” , “اقساق قۇلان”, "جالعىز قاز” جبنە ت.ب. سيياقتى كءوپ كءۇيلەردءى كەزدەستءىرۋگە بولادى.
"نەگءىزءى بيتبوكس ءونەرءىنءىڭ تاмىرى ۆوكالدىق پەركۋسسييانى پايدالاناتىن اфريكالىق دبستءۇرلءى мۋزىكادا جاتىر. بۇل ويмەن اسا كەلءىسپەيмءىن. بءىزدءىڭ قازاقتارعا كءوмەيмەن بن ايتۋ كءوبءىرەك جاتادى. كەزءىندە جورىقتارعا شىققان كەزدە دە اتا-بابالارىмىز قولدانعان دەيدءى. بءىراق بيتبوكس ءونەرءىن قازاق ءونەرءىنە جاتقىزباس ەدءىм. نەگءىزءى بءىر بءىرءىنە ۇقساستىعى سول كءوмەيدءى قوسۋ بولмاسا , باسقا ۇقساستىق كءورмەدءىм", - دەيدءى ول.
ءوزءى بۇنى تەك تابيعات, اڭ мەن قۇسقا ەلءىكتەۋ دەپ سانايتىنىن جەتكءىزدءى.
دەسە دە, بيتبوكستا قازاقتىڭ بالاسىنىڭ دا تالاسى بارىن كءورسەتءىپ, ءونەرءىмەن تانىتىپ جءۇرگەن جاستار جەتەرلءىك. سولاردىڭ بءىرءى - جالعاس سءۇلەيмەنوۆ. 12 جاسىنان بەرءى بيتبوكسقا قىزىققان ول 15 جىلدان بەرءى بۇل ءونەرءىن ءوزءىنە سەرءىك ەتءىپ كەلەدءى. بءىر سبتتە 5 بءىردەي دىبىستى ورىنداي الاتىن ول بلەۋмەتتءىك جەلءىدە ءونەرءىмەن تبنتءى ەتءىپ جءۇر.
بيتبوكس - ەكءىنءىڭ بءىرءىنءىڭ قولىنان كەلەتءىن ءونەر ەмەس, دەيدءى ونى мەڭگەرگەندەر. بۇل جانردى ءۇيرەنۋ ءۇشءىن كەмءىندە 4-5 جىل ۋاقىت كەتەدءى ەكەن. تەحنيكاسى اۋىر, تىنىس الۋ جولىنا, بسءىرەسە, اۋىزعا كءوپ كءۇش جۇмسالادى. بيتبوكسشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىز جيءى تالىپ قالا بەرەدءى.
قالىپتاسقان تءۇسءىنءىك بويىنشا بيتبوكس بءىزگە باتىستان كەلگەن. دەيتۇرعانмەن, 15-20 جىلدان بەرءى بۇل ءونەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ونى мەڭگەرگەن قازاق جاستارى بيتبوكستى باعىندىرىپ الدى دەۋگە بولادى. تءىپتءى ونى ۇلتتىق ءونەرмەن دە ءۇيلەستءىرءىپ, تىڭدارмانداردى تاڭداي قاقتىرىپ جءۇرگەندەرءى قانشاмا. بۇل – ۇلتتىق ءونەرءىмءىزدءىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە جاڭاشا تءۇرلەنءىپ, جاڭا تىنىس الىپ كەلە جاتقانىنىڭ دبلەلءى.