وتكەن عاسىردىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىندە ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىن قورعاپ، جوعىن تۇگەندەۋدى ماقسات ەتكەن زيالىلاردىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى. بۇل زوبالاڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» ابايدى كۇرەسىنگە يتەرە سالۋعا تىرىسقان ارەكەتتەرگە تويتارىس بەرمەك بولعان ازاماتتاردى دا اينالىپ وتكەن جوق. اعىسقا قارسى جۇزگەن سونداي تۇلعانىڭ ءبىرى – قايىم مۇحامەدحان ۇلى ەدى. ءومىرىنىڭ ءبىر قيىن-قىستاۋ شاعىندا عالىمنىڭ ءوزى دە ىشكى ارپالىسىن:
يت بوپ ءۇرىپ، مەن ەشكىمدى قاپپادىم،
قاستىق جاساپ، كىسىگە وق اتپادىم
التىن كورىپ، ادال جولدان تايمادىم،
سۇعاناق بوپ ارام استان تاتپادىم.
مەن كىسىنىڭ قول سوزبادىم باعىنا،
مەن ەشكىمنىڭ تالاسپادىم تاعىنا.
كەڭ دۇنيە، جولىڭ داڭعىل بوپ ءجۇرىپ،
كەز بولىپپىن سۇرىنەتىن شاعىما، – دەپ ولەڭمەن ورنەكتەدى.
بۇل – ءبىر ساتتىك سىر ەمەس، تاعدىردىڭ تالاي قاقپانىنان وتسە دە، ازاماتتىق ۇستانىمىنان اينىماعان قايراتكەر بولمىسىنىڭ ايعاعى.
قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ قالىپتاسۋ قاينارى ەڭ الدىمەن ءوزى تۋعان ورتادان باستاۋ الدى. ول ىنتىماعى جاراسقان، رۋحاني تازا ورتادا ءوسىپ جەتىلدى.
«اكەسى مۇحامەدحان سەيتقۇل ۇلى وزىق ويلى، كوكىرەك كوزى وياۋ جان بولعان. ۇيىندەگى ەرەكشە قازىناسى – ءبىر بولمەنى تۇتاس الىپ تۇرعان باي كىتاپحانا-تۇعىن»، – دەيدى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور عاريفوللا ەسىم.
ونەر-بىلىمگە قۇشتار، اراب، ورىس، تاتار تىلدەرىنە جۇيرىك مۇحامەدحان، ەل اۋزىنان ەسكى داستانداردى جيناعان. جومارتتىعىمەن دە تانىلعان ونىڭ ۇلكەن ءبىر ەڭبەگى – سول ۋاقىتتا سەمەيدە باسىلعان، الاش ءۇنى «سارىارقا» گازەتىنە جانە جۇسىپبەك پەن مۇحتار شىعارعان «اباي» جۋرنالىنا دەمەۋشىلىك ەتۋى بولدى. بۇل جونىندە قايىم اعانىڭ ءوزى: «الاش ارىستارى تۋرالى ءسوز قوزعايتىن بولساق، اكەم مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىن. ...مەنىكى كەيبىرەۋلەر سياقتى كورپەنى وزىمە قاراي تارتۋ ەمەس، دەپ اكەسىنىڭ الاش ارىستارىمەن جاقىن سىيلاس بولعانىن ايتقانى بار.
ايتسا-ايتقانداي، مۇحامەدحاننىڭ ەڭسەلى ءۇيى سول ۋاقىتتا قازاقتىڭ ارداقتىلارى ءجيى باس قوساتىن كيەلى شاڭىراققا اينالعان. سىيلى قوناق تۇسەتىن، بەرەكەلى، مەرەكەلى شاڭىراققا ءاليحان، احمەت، ءمىرجاقىپ، سۇلتانماحمۇت، ماعجان، جۇسىپبەكتەن باستاپ، الاشتىڭ بۇكىل ارداقتىلارى ءجيى كەلىپ تۇرعان. سونداي-اق بۇل – ءوڭىردىڭ دارىندى جاستارى دا باس قوسىپ، تاريح، ادەبيەت، مادەنيەت جونىندە ەركىن وي بولىسەتىن، پىكىر تالاستىراتىن رۋحاني وردا بولدى. ابايتانۋعا دەن قويىپ، جىراۋلار مۇراسىن تىرىلتۋىنە، شاكارىمگە جوقشى، شىعارمالارىنا جاناشىر بولۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆتى دە قايىم بالا كەزىندە وسى اكە شاڭىراعىنان كوردى. زاڭعار جازۋشىنىڭ «ەڭلىك-كەبەك»، «قاراگوز» پەسالارىنىڭ دايىندىق جۇمىستارى مۇحامەدحان ۇيىندە پىسىقتالىپ، قازاق تەاترىنىڭ نەگىزى دە سوندا قالاندى. بالا قايىم، مىنە، وسىنداي ۇلاعاتتى ورتادا وسىپ-جەتىلدى. ونىڭ بولاشاقتا كورنەكتى زەرتتەۋشى، عۇلاما عالىم بولۋىنا مۇنىڭ ۇلكەن سەپتىگى ءتيدى.
«قايىمعا اكەسى مۇحامەدحاننىڭ كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەسى، تاربيەسى ەرەكشە بولعان. ول كىسى بالاسىنا: «سەن الاش ارىستارىنىڭ تىزەسىندە وتىرىپ ءوستىڭ، ەرجەتتىڭ، سوندىقتان سەنىڭ جامان بولۋعا حاقىڭ جوق» دەيدى ەكەن. ال «الاش ۇستازى» اتانعان احمەت بايتۇرسىنوۆ بولسا، «زاماننان زامان وتكەندە ءبىزدىڭ ەسىمىمىزدى جاڭعىرتاتىن وسى قايىم بولادى» دەگەن كورىنەدى. وسى ءسوز ساۋەگەيلىكپەن جۇزەگە استى. 1918 جىلدارى سەمەيدە جۇسىپبەك پەن مۇحتاردىڭ ۇيىمداستىرۋمەن شىققان «اباي» جۋرنالىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىن اتتاعالى جاتقان شاقتا قايتا جاڭعىرتقان دا وسى قايىم بولدى. قاي جاعىنان الساق تا قايىمدى الاش ءىزباسارلارىنىڭ، ابايدىڭ، تىكەلەي اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك، – دەيدى ق.مۇحامەدحان ۇلى جونىندە «ەر قازاق» كىتابىن جازعان داۋلەت سەيسەن ۇلى.
· اۋلەتكە تونگەن اۋىر زوبالاڭ
قىزىل جۇيەنىڭ الاشقا دەگەن ءوش كوزقاراسى مۇحامەدحان شاڭىراعىن دا جايىنا قالدىرمادى. مۇحامەدحاننىڭ ءوز ەڭبەگىمەن تۇرعىزعان ءۇيى 1921 جىلى تاركىلەنىپ، ەكى بولمەسى عانا قالادى. كەيىن «باي، فەودال» دەگەن جەلەۋمەن تۇتقىندالىپ، مال-مۇلكىنەن ايىرىلادى. 1932 جىلى ساتىپ العان ءۇيى دە تارتىپ الىنىپ، اۋلەت سولدات كوشەسىندەگى شاعىن ءۇيدى پانالاۋعا ءماجبۇر بولادى. ال 1937 جىلدىڭ قاراشاسىندا وتاعاسى «سوۆەتكە قارسى ۇيىمعا قاتىسى بار» دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. بۇكىل قاعاز-قۇجاتى، كىتاپحاناسى تىپ-تيپىل ەتىلگەنى سونشا، ءتىپتى ءبىر سۋرەتى دە قالمايدى.
وسى تراگەديا قايىمنىڭ ءوزى: «الەكەڭ 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا، ال ونىڭ قۇرداسى، جولداسى مۇحامەدحان 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا اتىلعان… بۇل جازا ول قاماۋعا الىنعان سوڭ نەبارى 4–5 كۇن ىشىندە ورىندالعان. بىزگە ول كەزدە «10 جىلعا سوتتالدى» دەگەن حابار تيگەن ەدى. نەگىزگى شىندىقتى تاۋەلسىزدىك العان سوڭ، ارادا 55 جىل وتكەننەن كەيىن عانا بىلدىك»، – دەپ ەسكە العان.
اكەسىن ءتورت رەت تاركىلەپ، ماڭداي تەرىمەن جيناعان داۋلەتىن، مال-مۇلكىن تۇگەل قولدى ەتكەنىمەن قويماي، وزبىر ساياسات «بايدىڭ بالاسى» دەپ مەكتەپتەن شىعارىپ، قايىمدى دا الاڭسىز بالالىق شاعىنان ايىردى. ادىلەتسىزدىك پەن وزبىرلىقتى ول، وسىلايشا، باسىنان ەرتە كەشىردى. اكەدەن ايىرىلۋدىڭ سوڭى قايىمنىڭ ينستيتۋتتان قۋىلىپ، «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە ەش جەرگە جۇمىسقا دا قابىلدانباۋىنا نەگىز بولدى. وتباسىنىڭ، تۋعان-تۋىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى موينىنا تۇسكەن جاس جىگىت، جۇمىس تالعامادى: ۆوكزالدا جۇك تە ءتۇسىردى، كومىر دە تاسىدى، اۋىر، جەڭىل دەپ قاراعان جوق.
...وسىلايشا، قايىمنىڭ تالاي سىننان وتۋىنە، تالاي شارۋا اتقارىپ، تالاي تاعدىردى باسىنان كەشىرۋىنە تۋرا كەلدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندارىنىڭ ەكى جىلدىق دايىندىق كۋرسىن ءتامامداعان سوڭ، سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇستى، ءبىراق اكەسىنە تاعىلعان ايىپقا بايلانىستى، ودان دا قۋىلدى. وسى قيىن ساتتە وعان اكەسىنىڭ دوسى مۇحتار اۋەزوۆ ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. «اباي جولىن» جازۋعا دايىندىق ۇستىندەگى قالامگەر، قايىمدى سوعان بايلانىستى ءتۇرلى تاپسىرما ورىندايتىن عىلىمي كومەكشى ەتىپ الادى. ءوزى سول كەزدە الماتىدا بولعان مۇحاڭا شىعارماعا قاجەتتى دەتالداردى انىقتاۋ، اۋىلداعى اقساقالدارمەن اڭگىمەلەسىپ، حابار الماسۋ تۇرعىسىندا قايىم تاپتىرماس قولعانات بولدى. بۇدان بولەك، 30 جىلداردىڭ سوڭىندا اباي مۇراسىنا جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى ءتوندى. كەمەڭگەر اقىننىڭ ولەڭ سوزدەرى بۇرمالانىپ ايتىلا باستادى، شىعارمالارى عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان زەرتتەلمەدى. ۇلى اباي مۇراسىن ساقتاۋ قالۋ ماقساتىندا مۇحتار اۋەزوۆ قايىمعا بىرنەشە مىندەت جۇكتەدى، اباي مۇراجايىن اشۋعا قاتىستى كوپتەگەن جاۋاپتى جۇمىستى دا ول جاس شاكىرتىنە سەنىپ تاپسىردى.
ءسويتىپ، جاس زەرتتەۋشى جيدەبايدان باستاپ تالاي اۋىلدى ارالاپ، ابايدى كورگەن جانداردى ىزدەپ تاۋىپ، ءار دەرەكتى سالىستىرىپ، مۋزەي قورىن تولىقتىردى. ەكسپەديسيا بارىسىندا مۋزەي قورى ابايدىڭ جەكە زاتتارى، تۇرمىستىق بۇيىمدارى، كىتاپتارى مەن قولجازبالارى سياقتى 500-دەن استام قۇندى جادىگەرمەن بايىتىلدى. ءسويتىپ، ابايدىڭ ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش مەملەكەتتىك ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى اشىلدى.
· عىلىمعا قايتا ورالۋ
دەگەنمەن قىزىل جۇيە قايىمنان كۇدىگىن ۇزبەدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ونى «ساياسي سەنىمسىز» ساناپ، ەڭبەك مايدانىنا جىبەرىپ، 1941–1942 جىلدارى سۆەردلوۆسك پەن ماگنيتوگورسك وڭىرىندە قورعانىس شەبىن جاساۋعا جەگەدى. دەنساۋلىعى سىر بەرگەن قايىم ەلگە ورالىپ، وقىتۋشىلىقپەن قاتار عىلىمي ىسكە ءبىرجولا بەت بۇاردى. بۇل جولى دا ول ءوز ارناسى – اباي الەمىنەن تەرىس اينالعان جوق.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ايگۇل ءىسىماقوۆا وسى باعىتتا اتقارىلعان عىلىمي جۇمىستىڭ ءمانىن: «اۋىزەكى تىلدە ءارتۇرلى ايتىلىپ جۇرگەن ولەڭ ماتىندەرىن قالپىنا كەلتىرۋ، جازبا ۇزىندىلەردى مۇقيات زەردەلەۋ، دۇرىس نۇسقاسىن تەكستولوگيالىق تالداۋ ارقىلى انىقتاۋ سياقتى كۇردەلى جۇمىستار كەرەك بولدى. ۋاقىت وتە تىعىز ەدى، قولجازبالار جوعالىپ، ولەڭدەر ۇمىتىلا باستادى»، – دەپ سيپاتتايدى. ادەبيەتتانۋشى پىكىرىنشە، قايىمنىڭ ءىرى ەڭبەگىنىڭ ءبىرى دە – ابايدىڭ ادەبي مەكتەبىن عىلىمي تۇردە تۇڭعىش رەت نەگىزدەۋى دەۋگە بولادى.
بەلگىلى جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي بۇل كۇرەستى كەڭىرەك كونتەكستە ءتۇسىندىرىپ:
«ابايدىڭ ۇلىلىعىن تانىتۋ بارىسىندا قانشاما ابايتانۋشىلار ومىردەن قيامەتپەن ءوتتى. سونىڭ باستى ازابىن كورگەن، ارينە، مۇحتار اۋەزوۆ. سول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇسىرگەن شىراعىمەن اباي الەمىنە جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن ادام – قايىم مۇحامەدحان ۇلى»، – دەيدى.
40-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قايىم ابايدىڭ بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ولەڭدەرىن تاۋىپ، ولاردىڭ اباي قالامىنا تيەسىلىگىن عىلىمي تەكستولوگيا نەگىزىندە دالەلدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1945 جىلى، ابايدىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا شىققان جيناققا اقىننىڭ 9 ولەڭى جاڭادان قوسىلدى. بۇل – جەكە ولجا عانا ەمەس، اباي مۇراسىن «عىلىمي دالدىكپەن» قورعاۋدىڭ ۇلگىسى ەدى.
تۇرسىن جۇرتباي كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ «ابايدى قازاق ۇلتىمەن قوسا قارا تاقتاعا جازۋ» پيعىلى بولعانىن ايتا كەلىپ: « قايىم ءجاسوسپىرىم كەزىنەن باستاپ قاشان كوزى جۇمىلعانعا دەيىن اباي مايدانىنان كەتكەن جوق» دەپ باعالادى. بۇل قايىم ەڭبەگىنىڭ تەك عىلىمي تۇرعىدا عانا ەمەس، ازاماتتىق كۇرەس رەتىندە دە وربىگەنىن كورسەتەدى.
قايىم مۇحامەدحان ۇلى 1947 جىلى اباي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن دە پەداگوگيكالىق قىزمەتتەن كەتكەن جوق. سونىمەن قاتار، كۇن سايىن ارحيۆ اقتارىپ، عىلىممەن اينالىسۋ دا ونىڭ تۇراقتى ءومىر ۇردىسىنە اينالدى. پەداگوگ، عالىم، مۇراعاتشى، ولكەتانۋشى، ابايتانۋشى سياقتى سان الۋان قاسيەت، سان ءتۇرلى قابىلەت ءبىر باسىنا توعىسقان قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ قازاق ۇلتىنا، رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – الاشتانۋ باعىتىندا اتقارعان قىزمەتى بولدى.
الاش ارىستارىن بالا كەزىنەن كوزىمەن كورىپ، احمەت، ءمىرجاقىپ، ماعجان، سۇلتانماحمۇت، شاكارىم شىعارمالارىن جاتتاپ وسكەن قايىم، ولاردىڭ «قاراڭعى قازاق كوگىندە» كۇن بولىپ جارقىرار ءساتى تۋاتىنىنا سەندى جانە ءارقايسىسىنىڭ وزىنە ءمالىم شىعارمالارىن، سۋرەتتەرىن وزگە دە دەرەكتەرمەن قوسىپ جيناپ، كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋمەن بولدى. 70 جىل قۇر قۇدىقتا جاتقان شاكارىمنىڭ اياۋلى بەينەسى دە قايىمنىڭ اكەسى مۇحامەدحان شاڭىراعىندا تۇسىرىلگەنى بەلگىلى بولدى.
· رۋح قايسارلىعى
قايىمنىڭ «ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى» دەگەن تاقىرىپتاعى ديسسەرتاسياسىن قورعاۋى – ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى بولدى. سودان باستاپ اۋەزوۆ پەن مۇحامەدحانۇلىن ايىپتاۋ كۇشەيە ءتۇستى. سول كەزدەگى سوۆەتتىك ادەبيەتتانۋشىلار، «اباي – فەودال، بۇلار تاعى دا فەودالدار مەن سولاردىڭ اينالاسىن كوتەرىپ جاتىر» دەپ سىندى قارشا بوراتتى. مۇنىڭ سوڭى قايىم مۇحامەدحانۇلىن اباي مۇراجايى ديرەكتورى جانە وقىتۋشى قىزمەتىنەن بوساتۋمەن اياقتالدى. كوپ ۇزاماي قايىم مۇحامەدحان ۇلى 1951 جىلى 1 جەلتوقساندا تۇتقىنعا الىنىپ، كارلاگقا جىبەرىلدى.
«قايىمنىڭ ابايتانۋداعى كۇرەس يدەياسى، ەڭ ءبىرىنشى، ونىڭ سول اباي وسكەن ورتادا ءوسىپ، اۋەزوۆتىڭ قان جۇگىرتكەن تامىرىمەن جۇرە وتىرىپ، ابايدى 20 عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن قورعاپ كەلىندە. «ابايتانۋدان باس تارت. ابايتانۋدى ماعان جازدىرعان – مۇحتار اۋەزوۆ» دەپ ايت، ەگەردە باس تارتىپ، اۋەزوۆتى كورسەتسەڭ، ساعان كانديداتتىق اتاعىڭدى دا، ءۇيىڭدى دە، جۇمىسىڭدى دا قايتارىپ بەرەمىز» دەگەن. سونىڭ وزىندە «جوق، ەكى ايتاتىن ادام ەمەسپىن. اباي بىرەۋ، اۋەزوۆ بىرەۋ» دەپ، 25 جىلعا جەر ايدالىپ كەتتى، ىستىق-سۋىق كامەرانى باستان كەشتى، سوندا دا، ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا، «ەي، اللا، ەي، الاشتىڭ يدەياسى، ابايدىڭ يدەياسى، قولداي گور» دەپ ىشىمنەن قاسارىسىپ وتىردىم» دەيدى. مۇنداي قاسارىسقان ءتوزىمدى رۋح كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ينتەلليگەنتىنىڭ باسىندا وتە سيرەك كەزدەسەدى. قازاقتا سونداي قايسار تۇلعانىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى دە – قايىم مۇحامەدحان ۇلى. ونىڭ بۇل قايسارلىعىنا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە تاڭ قالعان»، – دەيدى تۇرسىن جۇرتباي.
تۇرمەدە قايىمدى ابايتانۋ مەن ۇلى اعارتۋشىنىڭ اقىندىق مەكتەبىنە، الاشتانۋعا قاتىستى اتقارعان جۇمىستارىنىڭ بارلىعىنان باس تارتقىزىپ، كىنانى مۇحتار اۋەزوۆكە اۋدارتۋعا تىرىسقان قارا نيەتتىلەردىڭ ارەكەتىنەن تۇك شىققان جوق. تۋمىسىنان تەكتى، قايسار قايىم ۇستازىنا قيانات جاسامادى، «...ولسەم، الاش ازاماتتارىنان جانىم ارتىق ەمەس...» دەپ، ادام ايتقىسىز ازاپتىڭ تۇر-تۇرىنە ءتوزىپ باقتى.
تۇرسىن جۇرتباي قايىمنىڭ ابايتانۋداعى جانە ادام رەتىندەگى ءبىز ۇستاناتىن ۇلى قاسيەتى، ول – رۋح قايسارلىعى ەكەنىن ايتادى. قالامگەر: «رۋح قايسارلىعى بولماسا، ءبىز وزگەنى بىلاي قويىپ، اۋەزوۆتىڭ وزىنەن 51-53 جىلدارى ايىرىلىپ قالعان بولار ەدىك. ال اۋەزوۆسىز قازاق ادەبيەتىن دە، مادەنيەتىن دە، رۋحاني ءومىرىن دە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر قارا تۇنەك جاعدايعا تاپ بولاتىن ەدىك. ەڭ باستىسى، «اباي جولى» ەپوپەياسى اياقتالماي قالاتىن ەدى. ءبىز دۇنيە مادەنيەتىنە ءوزىمىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى ەڭ وزىق شىعارمانى جەتكىزە المايتىن ەدىك. ەگەر اۋەزوۆ «اباي جولىن» جازىپ تانىستىرىپ كەتپەگەندە ءبىز وسى كۇنگە دەيىن «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تاريحىندا مىناداي بار» دەپ تانىستىرىپ جاتار ەدىك، «بۇگىنگى قازاقتا تەرريتورياسى جوق، مەملەكەت جوق» دەگەندەر ول كەزدە «ونەر دە جوق» دەپ، ەڭ ءبىرىنشى قارا تۇنەكتى ءبىزدىڭ جەرىمىزگە عانا ەمەس، جۇرەگىمىزگە دە توگەتىن ەدى. مىنە، وسى رۋحتىڭ ۇشقىنى قالۋىندا قايىمنىڭ ەڭبەگى زور»، – دەپ ەسەپتەيدى.
· ار-ۇجدان مەن ادامگەرشىلىك كەپىلى
جازىقسىز جازاعا ۇشىراعان عالىم اباقتىداعى ازاپتى ءتورت جىلدان سوڭ، اۋپىرىمدەپ ارەڭ دەگەندە ەركىندىككە شىعادى. شاكىرتىنىڭ اقتالىپ ورالعانىنا بالاشا قۋانعان مۇحتار اۋەزوۆ ودان الداعى ۋاقىتتا نە ىستەيتىنىن سۇرايدى. العان بەتىنەن قايتپايتىن، ازاماتتىق ۇستانىمىنان تايمايتىن قايسار قايىم اسپاي-ساسپاي، شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان – ابايتانۋدى جانە ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن زەرتتەۋدى جالعاستىراتىنىن ايتادى.
تۇرسىن جۇرتاي قايىمنىڭ عىلىمداعى قوس ۇلكەن ارناسىن اتاپ: «قايىم «اباي جانە ونىڭ اقىندىق مەكتەبى» دەگەن عىلىمي باعىت قالىپتاستىردى. ەكىنشىسى – اباي پوەزياسىنىڭ تەكستولوگياسى. قازاق ادەبيەتتانۋىندا تەكستولوگيا ءىلىمىن عىلىمي باعىت رەتىندە قالىپتاستىرعان – قايىم. سونىمەن قاتار، ونىڭ حالىق پوەزياسى، جىراۋلار پوەزياسىنىڭ تەستولوگياسى، جەكە اقىنداردىڭ، حالىق اقىندارىنىڭ تەكستولوگياسى جونىندەگى پىكىرلەرى كەشە دە، بۇگىن دە، ەرتەڭ دە قۇنىن جويمايدى. اسىرەسە، شاكارىمنىڭ تەكستولوگياسى جونىندەگى ماقالاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەكتى»، – دەيدى.
«عالىمنىڭ ەسىمى، كەلەشەك ۇرپاعىنا ارناعان سوزدەرى، اباي ارقىلى، «جىلى جۇرەك جانە ىستىق قايراتپەن» ماڭگىلىك ەستە قالۋى ءتيىس. قازاق ينتەلليگەنسياسىنىڭ شىنايى وكىلى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۇراسى – ومىرشەڭدىك، شىنايى اقيقات، ەرىك-جىگەر، بەكزاتتىق، رۋحاني تازالىق، بيىككە ۇمتىلۋ قاسيەتتەرى» دەپ جازعان ەكەن كەزىندە گەرولد بەلگەر.
ال تۇرسىن جۇرتباي سوزىمەن ايتساق، قايىم ءوزىنىڭ ءومىر سۇرۋمەن دە ابايتانۋشىلاردىڭ، قازاق ادەبيەتتانۋشىلارىنىڭ، جالپى، قازاق زياالىلارىنىڭ رۋح سەنىمى، رۋح قايسارلىعى بولدى.
«ول ازامات رەتىندە دە قايسارلىقپەن، قاجىرلىقپەن، قاجىماي ءومىر ءسۇردى. ءتىپتى كوز جۇمارىنىڭ الدىندا دا «جاسىمايمىن، رۋحىم تازا، ادال بولدىم. ماعجان ايتقانداي، «الديلە، ءولىم، الديلە» دەپ، «ءولىم مەنى الديلەسىن، ءولىم ماڭگىلىكتىڭ بەسىگى»، – دەپ مەنىڭ ءوزىمدى قايراپ سالدى. سوندا رۋحى قاجىماعان ادام قايىم قاي ۋاقىتتا دا بولسىن، قايسارلىقتىڭ، ەرلىكتىڭ، وجەتتىكتىڭ، ءبىلىمنىڭ، ار مەن ۇجداننىڭ جانە ادامگەرشىلىكتىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. ول ءوزىنىڭ 10 بالاسىن دا وسى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەدى» ، – دەيدى تۇرسىن جۇرتباي.
قورىتا ايتقاندا، «الدىمدا اقىن اباي – تەمىرقازىق» دەپ، ۇلى حاكىمنىڭ ۇستانعان جولىن، تانىمىن، تۇلعاسىن جادىنا بەرىك توقىعان، تالىمگەرى، اعا-دوسى، ۇستازى مۇحتاردى قادىرلەگەن، جەتە الماي كەتكەن ارمان-مۇراتتارىن وزىنە اماناتتاعان الاش ارىستارى الدىنداعى پارىزىن ادال وتەگەن قايىم مۇحامەدحان ۇلى ومىردە دە، عالىمدىق، تۇلعالىق تۇرعىدا دا ناعىز ەر قازاق بولىپ كۇن كەشتى. سول بيىگىنەن الاسارماعان كۇيى ومىردەن ءوتتى. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن قايىم مۇحامەدحان تۇلعاسى سونىسىمەن بيىك، سونىسىمەن بىرەگەي.
