Balanyń tílín «íshekpen qylǵyndyryp» shyǵaru yrymyn bílesíz be? Odan qandaı qauíp bar? Aqshamnews.kz tílshísí anyqtap kórdí.
Áleumettík jelíde balanyń moınyn tu syrtynan kelíp íshekpen orap, ony bírneshe ret qylqyndyryp jatqan vıdeony kózímíz shalyp qaldy. Beınejazbada eresek adam jylap jatqan 3–4 jastaǵy balanyń moınyna qoı íshegín orap, «yrym» jasaǵany anyq kórínedí. Sóıtsek, kórer kózge oǵash kórínetín būl áreket balanyń tílín shyǵaru maqsatynda jasalǵan delínedí.
Būl vıdeoǵa qatysty áleumettík jelí qoldanushylarynyń píkírí ekíge bólíngen. Bírí būl árekettí «qarańǵylyq», «jabaıylyq» dep sógíp jatsa, ekínshí taraptaǵylar «Būl – eskí yrym, bíz de jasadyq, balamyz sóılep kettí» degen píkírler de bar. Degenmen kóptegen sarapshy mūndaı rásímníń esh ǵylymı negízí joq ekenín aıtyp, balanyń psıhıkasyna zıyan keluí múmkín ekenín eskertedí.
Neıropsıholog: «Būl árekettíń balanyń sóılep ketuíne esh qatysy joq»
Aınūr Aldash, balalar neıropsıhology:
«Mūndaı yrymdardyń qaıdan shyqqany belgísíz. Men būl turaly naqty ǵylymı zertteu ne derek kezdestírmedím. Bíraq anyq aıta alatynym – balanyń sóıleuí mı qyzmetíne tíkeleı baılanysty. Sóıleu — psıhıkanyń joǵary funktsıyasy. Ony íshekpen qylqyndyru arqyly sóıletu ǵylymı tūrǵydan túsíndírílmeıdí», – deıdí maman.
Aınūr hanym ata-analarǵa balanyń sóıleuínde kesheuíldeu baıqalsa, bíreudíń «bízdíń bala da kesh sóıledí» degeníne seníp, uaqyt joǵaltpauǵa keńes beredí:
«Uaqyt emdeıdí dep oılamańyzdar. Kerísínshe, bala ósken saıyn túzetu qıynǵa soǵady. Búgínde árbír 6-shy otbasynda ZPR (psıhıkalyq damudyń tejeluí) nemese ZRR (sóıleudíń damuy tejeluí) dıagnozy bar bala ósíp keledí. Būl kúrdelí problemaǵa aınaluda».
«Yrymmen sóılep ketedí dep oılau» – jańsaq túsíník
Gúldana Nūrbaqqyzy, defektolog-logoped, 7 jyldyq tájírıbesí bar maman:
«Maǵan osyndaı yrym jasap keldík, kómektespedí» dep kelgen ata-ana bolǵan emes. Bíraq óz tuystarymnan estídím. Būl yrymda míndettí túrde mal soıylyp, íshegímen naǵashylary balanyń moınyn baılauy kerek eken. Árí būl rásímdí er adam jasauy kerek deıdí. Bíraq sol rásím bala úshín psıhologıyalyq jan-jara saluy múmkín ekenín ata-analar oılamaıdy», – deıdí maman.
Mamannyń aıtuynsha, keıbír jaǵdaılarda balanyń sóılemeuí fızıologıyalyq, nevrologıyalyq sebepterden bolady. Ondaıda ony zerttep, keshendí dıagnoz qoıyluy qajet. Yrym arqyly balany qorqytu — kerísínshe, onyń sóıleu qabíletín nasharlatuy múmkín.
«Yrymy sondaı dep íshekpen balanyń moınyn bírneshe ret baılap, kúshpen ūstap tūru – balanyń emotsıyasyna, senímíne, psıhıkasyna úlken soqqy. Mūndaı jaǵdaıda bala qorqyp qalyp, būryn aıtyp júrgen 5-6 sózín de aıtpaı qoıyp, motorly sóılemeu damyp ketuí múmkín».
Defektolog-logoped: «Sóılemeıtín bala bolmaıdy, sóılete almaıtyn orta bolady»
Balanyń sóıleuí – ūzaq árí kúrdelí protsess. Sóz shyǵaruy, dybys aıtuy, sóıleudí túsínuí – bárí mı men motorıkaǵa baılanysty damıdy. Būl rette anasynyń rólí asa mańyzdy.
«Sóılemeıtín bala bolmaıdy. Sóılete almaıtyn orta bolady. Sábı tuǵan kúnnen bastap uíldese, anasy onymen sóılesíp, dybysqa jauap beruín qadaǵalap otyruy kerek. 6 aıdan bastap emotsıyasy baıqalmasa, míndettí túrde mamanǵa qaratu qajet», – deıdí maman.
Balany tek 5–6 jasqa kelgende mamanǵa aparyp, «sóıletíp jíberedí» dep úmíttenu – qatelík. Sóıleu mashyǵyn qalyptastyru úshín eń aldymen:
• Jalpy motorıka
• Ūsaq motorıka
• Koordınatsıya
• Kóru jáne estu qabíletí
• Psıhoemotsıyalyq baılanys retínde keshendí túrde damytu qajet.
«Kózí kóretín, qūlaǵy estıtín bala qasyqty ekí ret bír-bíríne ūr degen qarapaıym tapsyrmany oryndaı almasa, būl – mı jūmysyndaǵy kídírístíń belgísí. Sol sebeptí mūndaı balalarǵa yrym emes, júıelí neırokorrektsıyalyq jūmys qajet», – deıdí mamandar.
Mamandar damuynda kedergí joq dení sau bala bír jasynda 10-15, ekí jasynda 300 sózdí anyq aıtuy kerek ekenín eskertedí.