Óner – shynaıylyqty súıedí. Óıtkení akter – adam tabıǵatyn keıípteıdí. Sonyń arqasynda ár kórermen somdalyp tūrǵan beıneden ózín kóredí. Al óner ıesíníń jansaraıy kópke beımálím. Qazaq mádenıetí men órkenıetí qatar damyp bara jatqandaı. Sonymen qatar, ónerpazdyń jolynda quanysh pen qıynshylyq qatar júredí. Aqyn Qadyr Myrza-Álí «kúlgísí kelíp tūrsa da, bíreu bop jylau míndetí» deptí. Būl óleń jyrlary óner adamynyń jan tebírenísín ūqtyryp tūrǵandaı. Búgíngí kıno óneríníń damu zańdylyqtary ózgeríp, jańa trend qalyptasyp, zamanauı kózqaras tūrǵysynda tyń kınokartınalar túsírílíp keledí. Osyǵan oraı qoǵamǵa belgílí akter, telejúrgízushí Táuekel MÚSÍLÍMDÍ áńgímege tartqan edík.
– Qazaq óneríníń damu qarqyny qaı deńgeıde?
– Qazaq óneríníń damu tendentsıyasy qarqyndy júríp jatyr. Naqty sanyn bílmedím. Degenmen, jylyna 50–60 shaqty kıno ekranǵa shyǵady. Būl – Qazaq elíníń kınematografıyasy úshín jaqsy kórsetkísh. Qazír qoǵam, halyq otandyq kınokartınalarǵa den qoya bastady. Eń myqty akterlík qūram, jaqsy stsenarıı jáne óte qyzyqty kıno bolsa, edáuír kassalyq paıda tabady. Qazír qolynda qarjysy bardyń bárí kınoǵa qarjy qūıyp, mol tabys tabuǵa tyrysyp júr. Demek, qazaq kórermeníne otandyq fılmder ūnap jatyr degen sóz. Osylaı qarqyndy túrde íske asyryla berse, damu degen sol.
Qazír bíryńǵaı komedıya emes, basqa janrlar da damu ústínde. Sonyń íshínde melodrama, tarıhı kıno, drama sıyaqty bírqatar salalarǵa kúsh salyna bastady. Sol sebeptí de, qazaq kınosy jańa beleske shyqty, ol qūlashyn keń jaya bermek.
– Áleumettík jelíde komedıya kóp túsíríledí dep synaıdy. Qalaı oılaısyz?
– Onsyz da ómírde problema kóp. Problemasy bar adamdy odan saıyn qınap jíbersek, odan eshkím eshteńe ūtpaıdy. Sol sebepten, komedıya túsíríp, kúndelíktí tūrmys-tírshílíktegí qıyn jaǵdaılardy ūmytsyn degen oı ǵoı. Sonymen qatar, komedıyaǵa jūmsalǵan shyǵyndar, aqysyn qaıtarady. Būdan tabys tabuǵa bolady. Ózíme de komedıya ūnaıdy. Halyq ta kóp keledí. Sondyqtan komedıyalyq janrǵa úlken nazar audarylyp keledí.
Keıíngí 2-3 jyldan berí «qorqynyshty» baǵyttaǵy fılmder túsírílu qolǵa alyndy. Máselen, «Dástúr» fılmíníń kassalyq rekordyn atauǵa bolady. Shyny kerek, bízdíń kórermen ondaı janrǵa kóp barmaıtyn. Eger kıno túsíruge rejısserler, akterlík qūram tıyanaqtylyqpen keletín bolsa, álí talaı janrdy júzege asyra alady. Óz uaqytysymen tyndyrymdy íster oryndalady dep oılaımyn.
– Qazír «vaıner», «ázílkesh», «bloger», «sportshy» sıyaqty ártúrlí mamandyq ıelerí ónerge kele bastady. Būl óner sapasyn túsírmeı me?
– Halqymyzdyń dúnıetanymynda «ónerge árkímníń-aq bar talasy» deıdí. Osydan-aq bíraz astarly oıdy baıqauǵa bolady. Eger sheberlígí kelíp, kastıngten ótíp jatsa, kınoǵa túsíp, obraz somdauyna bolady. Ózím ónerlí jandardyń ónerge keluín qūptaımyn. Onyń ústíne jaqsy dúnıe jaryqqa shyǵyp jatsa, bárímízge quanysh. Men de kásíbı akter emespín. Mamandyǵym – ınjener-mehanık. Ónerge bírer márte bas sūqqannan keıín, óner jolyn qalap, eńbek etíp qalǵan jaıymyz bar. Sol sebeptí, eshkímge shekteu joq dep bílemín. Sonymen bírge, kórermenge ūnap, el-jūrttyń kóńílínen shyǵyp tūrsa, árkímge de óz sheberlígín shyńdauǵa jol ashyq.
– Qazaq kınosynda sheshímín tappaǵan qandaı máseleler bar?
– Bízdíńshe eń ózektísí – akterdíń tólemaqysy. Tek kıno emes, teatr akterleríníń jaǵdaıy alańdatady. Jalpy, akter adamnyń tólemaqysy tómen bop tūr. Kıno mol kassalyq tabys tapsa ǵana, akterlík qūram jaǵdaıy bíraz jaqsaryp qalady. Keı jaǵdaıda kınoǵa shaqyrǵanda byudjettíń azdyǵyn aldyn ala aıtady. Akterdíń dárejesín kóteru qajet. Sondaı ıgí bastama jasap jatqan – Kinopark íshíndegí Tiger Film's. Sol prodyuserlík ortalyq akterlerge óte jaqsy jaǵdaı jasaıdy. Árqaısysyna jítí kóńíl bólíp, ájeptáuír gonorar beredí. Būl – dūrys!
Qazaqstandaǵy óner ıelerí ámbebap bop júr. Kerek bolsa toı basqaryp, asaba atanyp, ártúrlí keshterde júrgízushí bop júr. Osydan 5 jyl būryn jobam bolǵan, sonda reseılíktermen bírlese ís atqardyq. Olarǵa osyndaı jaǵdaıdy aıtqanda tańqaldy. Óıtkení Reseıde ámbebap bop jan baǵu joq. Syrt elderde akter tek óz shyǵarmashylyǵymen aınalysady. Basqaǵa uaqyt ketírmeıdí. Demek, akterlík tólemaqy akterge jetkílíktí. Al bízde múldem olaı emes. Tek qana akterlík jolmen júrseń ash qalasyń. Sonyń úshín de ózge salalardy qatar alyp júremíz. Eger osy atalǵan másele oń sheshímín tauyp jatsa, jón bolar edí.
Álemdegí shyǵarmashylyq protsess múldem basqa. AQSh, Europa sıyaqty damyǵan elderde adam sany, kınoortalyqtar, kınoteatrlar kóp. Sonymen qatar, shetelde álem boıynsha prokat jasalady. Sondyqtan da qarjynyń mólsherí asa úlken. Tabysty bolǵandyqtan akterlerge mol gonorar tóleıdí. Al Qazaqstanda nábárí 20 mıllıon adam sany bar. Soǵan qaramastan kóbírek qarjy tauyp jatady. Bíluímshe, áıgílí óner ıelerí Oljas Abaı men Darıǵa Badyqovanyń «Taptym-au sení» fılmderí 2 mıllıard teńgege deıín tabys tapty. Sondaı tabystar álí de bar. Ol jaǵyn prodyuserler kóríp jatyr. Al akterler mol tabysqa keneldí dep aıta almaımyz. Eger kelísím-shart jasasqanda gonorardan bólek, akterge kınoprokattan 2-3% bólse, dūrys bolar edí. Būl akterlerge zor motıvatsıya beredí. Sondaı-aq, prodyuser úshín de jaqsy. Osyndaı úılesímdí jūmys bolsa kıno sáttí shyǵady.
– Otandyq óner jūldyzdary nege dúnıe júzín baǵyndyrmaıdy?
– Būlaı basyp aıtuǵa bolmaıdy. Bíz būǵan deıín Reseı, Qyrǵyzstan, Ózbekstanmen bírge jūmys ístedík. Eger Amerıka Qūrama Shtattaryn aıtatyn bolsaq, onda aǵylshyn tílín bílu kerek bolady. Al aınalamyzdaǵy memleketterdí aıtar bolsaq, obraz kelíp tūrsa, kastıngke shaqyryp, íríkteıdí. Ózím Ózbekstannyń «Baron-2», «Úsh qaharman» atty fılmderíne tústím. Sol sıyaqty jūmysty baǵalap kóredí, ūnap jatsa shaqyrady. TMD elderíndegí ahual ūqsas. Tek Reseıde jaǵdaı jaqsy. Shetelge tanylu úshín bílgír mamandarmen bírlesíp atqaratyn auqymdy jūmys kerek.
– Sheteldík prokatqa qazaq kınolary nelíkten shyqpaıdy?
– Negízí sheteldíkterdí qyzyqtyru úshín sheteldík tanymal akterlerdí otandyq kınokartınalarǵa qosu kerek. Sebebí sheteldík óz akterín tanyp kınoteatrlarǵa barady. Sonda ǵana Qazaqstan men syrt elderde prokat jasalady.
Hollywood akterlerí dúnıe júzíne tanymal. Olar kez kelgen kınoǵa tússe de, kórermen kóredí. Óıtkení, onyń ataǵy jer jaryp tūr. Bízde sol shetelge tanylu jaǵynan myqty emes. Ortalyq Azıyada sonyń íshínde adam sany 36 mıllıondy qūraıtyn Ózbekstanda kınotearlarǵa kórermen kóp kelmeıdí. Būryn ala shapandy aǵaıyn kınoǵa kóp barǵan desedí. Al Qyrǵyzstanda halyq az bolsa da kórermenníń qyzyǵushylyǵy basym. Sondaı nyuansty túıtkílder bar. Sonymen bírge, sol eldíń mentalıtetíne qatysty dúnıelerdí engízu kerek. Sonda ǵana tartymdy dúnıe shyǵyp, halyqty qyzyqtyrady.
– Óner adamynyń otbasyn saqtauy qıyn desedí. Sízdíńshe solaı ma?
– Būl nársení joqqa shyǵara almaımyz. Ár óner adamy būndaı jaǵdayatty basynan keshíredí. Qazír otbasymda úsh balam bar. Būryn ónerge boıdaq kezde uaqyttyń – 80%-yn arnaı alsaq, búgínde janūyaly bolǵan soń – 30–40% ǵana kóńíl bólemíz. Būl arada óner men otbasyn qatar ūstau kerek bolady. Ózím balaly boludy kóp armandaǵannan keıín, ákelík baqyt pen jauapkershílíktí sezíngím keldí. Úıleníp, balaly bolǵan soń, uaqytymnyń bíraz bólígín bala-shaǵama arnaımyn. Olaı bolatyny, bala kezímde ózíme sol nárse jetpedí. Sondyqtan kóńílímdegí bos quysty toltyraıyn deımín, ūldarymmen oınap, úıge kóńíl bólíp júrmín. Dese de, árkímníń óz tańdauy bar. Kınoǵa, akterlíkke, júrgízushílíkke qatysty jūmystardy uaqytyly ayaqtap, janūyama asyǵyp tūramyn. Osylaı jūmys pen úıdíń arasyndaǵy qarbalasta árí qyzyqty kezeńderde júríp jatyrmyz.
Qazír bír túıtkíldí másele oryn alǵan. Almaty sıyaqty írí qalalarda qazaqtyń balalary qazaqsha sóıleı bermeıdí. Ata-anasymen de oryssha sóılesedí. Tek qana áke-sheshesí qazaqsha tíldesuí múmkín, alaıda bala tílí oryssha shyqqany qynjyltady. Būǵan áser etushí faktor – ǵalamtor. Barsha kontent oryssha. Sol sebepten, balalar orys tílíne beıímdelíp barady. Būl – dūrys emes! Kez kelgen ata-ana míndettí túrde balalaryna qazaqshany úıretuí kerek. Búgín ony eskermeı, úıretpese erteń kesh bolady. Eseıgende ol bala qazaqsha úırenedí degenge senbeımín. Erjetkende tūrmyspen aralasyp júríp uaqyt ta bolmaıdy, qazaqsha kerek emes degen oı paıda bolady. Sondyqtan bala kezden qazaqsha sóıleuge beıímdeu qajet. Bízdíń otbasymyzda míndettí túrde qazaqsha sóıleuge talap qoıylady. Apasy, anasy jáne men ákesí balalarmen qazaqsha sóıleımíz. Megapolıste ómír súrgen soń, orys tílín qoǵamdyq ortadan, smartfonnan-aq úıreníp alady.
– Otbasynda qazaqtyń jígítterí anasy men áıelíníń arasyndaǵy túrlí jaǵdayattarda qalyp qoyady. Mūny qalaı retteuge bolady?
– Qazaq halqynda «ár úıdíń syry basqa» deıdí. Otbasynda túrlí oqıǵa bolady. Árkímníń ózíníń kóńíl kúıí, tárbıesí bar. Būl arada naqty kesíp aıtu qıyn. Er adam - anasy men kelínshegíníń arasyn jalǵaushy kópír. Ortaq mámíle kerek. Bír másele tuyndap qalsa, ózara sóılesíp sheshuge tyrysqan jón bolar. Ana – úlken kísí. Qatty sóılep qalsań, kótere almaı, renjíp qaluy múmkín. Sondaı shaqta kóp nársege mán bermeuge tyrysu kerek shyǵar. Meılínshe, otbasymen bírge uaqyt ótkízíp, quanyshty sátterdí ornatuǵa tyrysqan abzal. Būl jerde naqty metodıka bar dep aıta almaımyn.
– Ónerge kelíp ne kóríp, ne túıdíńíz?
– Óner jolyna 25 jasymda kelíp, kózím ashyldy dep aıta alamyn. Būǵan deıín kím bolarymdy bílmedím. Qandaı mamandyq ıesí bolu kerektígín túsínbedím. Áıteuír balalyq shaqta anamyz ūryspasyn dep mekteptí 4 pen 5-ke oquǵa tyrystyq. Odan keıín unıversıtetke grantqa túsudí kózdedík. Sondaı oımen áreket etkenímíz bar. Eń negízgísí, bala kezden tańdauǵa kómektesu kerek sıqyaty. Balanyń qabíletín, yntasyn, ıkemín eskeru qajet. Osylaısha balany baǵyttaǵan abzal. Eger akter bolatynymdy erterek túsíngende, mektep kezden belsendí bolatyn edím, kóńíldí tapqyrlar keshteríne qatysyp, shyǵarmashylyqty pysyqtap ashar edím. Degenmen, qazírgí jaǵdaıǵa da kópten kóp shúkírshílík etemín!
Ónerde ūqqanym – aldyn ala kím bolatynyńdy túsínu kerek eken. Sol nárse saǵan ūnauy kerek. Al ózíń ūnatqan salany qūshtarlyqpen jaqsy kórseń, nátıje shyǵady. Sonda ǵana óz ísíńde tabysqa jetesíń.