جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا «تۇڭعىش ۇلت تەاترىنا 100 جىل: ءداستۇر، جاڭاشىلدىق جانە كوركەمدىك ترانسفورماسيا» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنسيا ءوتتى.
مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان بۇل جيىن جاي عانا شارا ەمەس، ۇلتتىق تەاتر تاريحىن قايتا پايىمداپ، بۇگىنگى بەينەسى مەن ەرتەڭگى باعدارىن سارالاعان ماڭىزدى رۋحاني الاڭعا اينالدى. كونفەرەنسياعا تەاترتانۋشى عالىمدار، ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى، تەاتر قايراتكەرلەرى، مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ءبىر عاسىر ونەر تاريحى ءۇشىن از ۋاقىت ەمەس. وسى 100 جىل ىشىندە اۋەزوۆ تەاترى قازاق قوعامىمەن بىرگە ءوسىپ، بىرگە وزگەرىپ، بىرگە سىننان ءوتتى. ول تەك سپەكتاكل قوياتىن ساحنا عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن مادەني ينستيتۋت دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
كونفەرەنسيا بارىسىندا عالىمدار ۇلتتىق تەاتردى ادەبيەت پەن عىلىمنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ادەبيەت پەن تەاتر، تاريح پەن ونەر – ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن تۇتاس قۇبىلىس. بۇل ويدى ادەبيەتتانۋشى كەنجەحان ماتىجانوۆ ناقتى مىسالدارمەن نەگىزدەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، دراماتۋرگيا – ادەبيەتتانۋدىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ ءبىرى، ال تەاتر – سول دراماتۋرگيالىق ويدىڭ ساحناداعى ءتىرى كورىنىسى. سوندىقتان تەاتر تاريحىن زەرتتەۋ – تەك ونەردى ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني ەۆوليۋسياسىن زەرتتەۋ دەگەن ءسوز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە تەاترتانۋ عىلىمىن دامىتۋ – ۋاقىت تالابى.
«قازاق تەاترتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان مۇحتار اۋەزوۆ بولسا، بۇل سالانى جۇيەلى تۇردە دامىتقان باعىبەك قۇنداقبايەۆ ەدى. ول مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ تەاترتانۋ ءبولىمىن ءومىر بويى ابىرويمەن الىپ ءجۇردى. قازىرگى تەاترتانۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى – سول كىسىنىڭ شاكىرتتەرى. الايدا بۇل سالادا ماماندار سانى ءالى دە از. جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبى باسقا سالالارعا كەتىپ قالىپ جاتادى. سوندىقتان تەاترتانۋ مەن كينوتانۋ عىلىمىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل باعىتتا ءبارىمىز بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك»، – دەيدى كەنجەحان ءىسلامجان ۇلى.
ۇلتتىق مارتەبە – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك
تەاترعا 2020 جىلى ۇلتتىق مارتەبە بەرىلۋى – ونىڭ تاريحي ءرولىن مەملەكەت دەڭگەيىندە مويىنداۋ عانا ەمەس، بولاشاققا جۇكتەلگەن زور جاۋاپكەرشىلىك. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەكوۆ بۇل ماسەلەگە كەڭىنەن توقتالدى.
جاھاندانۋ، سيفرلانۋ، ينتەرنەت پەن جاساندى ينتەللەكت ىقپالى كۇشەيگەن كەزەڭدە تەاتردىڭ ميسسياسى بۇرىنعىدان دا كۇردەلەنە ءتۇستى. جاس ۇرپاق انا تىلىنەن، ءتول تاريحىنان الىستاپ، بوتەن ءدىني اعىمدار مەن جات مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. تامىرىنان اجىراعان، بولاشاعى بۇلىڭعىر ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋى – بۇگىنگى قوعام ءۇشىن ۇلكەن ءقاۋىپ. وسىنداي جاعدايدا جاس ۇرپاقتى زاماناۋي بىلىممەن قارۋلاندىرا وتىرىپ، ۇلتتىق قاسيەتتەرمەن تاربيەلەۋ، انا تىلىنەن اجىراتپاۋ، وتانشىل، ويشىل، رۋحاني دۇنيەسى تەرەڭ ازامات قالىپتاستىرۋ – ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ باستى مىندەتى بولۋى ءتيىس. بۇل – 100 جىلدىق تاريحى بار ۇلتتىق تەاتردىڭ دا بولاشاق باعدارشامى.
قۋانتاتىنى – بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ناتيجەسىز ەمەس. سوڭعى 5-6 جىلدا سپەكتاكلدەردىڭ تۇراقتى تۇردە انشلاگپەن ءوتۋى كورەرمەننىڭ تەاترعا قايتا ورالعانىن كورسەتەدى. بۇل – ساحنا ونەرىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ، تەاتردىڭ بۇگىنگى قوعامعا قاجەتتىلىگىنىڭ ايقىن دالەلى ەكەنىن ايتا كەلە، ەركىن جۋاسبەك الدا اتقارىلار جۇمىس ۇشان-تەڭىز ەكەنىن جەتكىزدى.
عاسىرلىق جول: ساحناداعى ۇلت تاريحى
ۇلتتىق تەاتردىڭ تاريحى قازاق حالقىنىڭ وتكەن عاسىرداعى تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى. تانىمال اكتەر، كورنەكتى تەاتر قايراتكەرى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ مۇنى ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«XX عاسىردىڭ باسىندا ۇلت اعارتۋشىلارى نەگىزىن قالاعان قازاق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندەگى ورنى ايرىقشا. تەاتر العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اعارتۋشىلىق، تاربيەلىك ءارى مادەني ميسسيانى اتقارىپ كەلەدى. ول سول كەزەڭدەگى قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني ۇدەرىستەرمەن تىعىز بايلانىستا دامىدى، – دەيدى تۇڭعىشباي قادىر ۇلى.
ۇلتتىق جاڭعىرۋ ءداۋىرى حالىقتىڭ اۋىزشا ءداستۇرى مەن فولكلورىن ەۋروپالىق تەاتر ەلەمەنتتەرىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ، جاڭا كوركەمدىك فورمالاردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. تەاتر – حالىقتىڭ جان دۇنيەسىنەن تۋعان، ونىڭ ارمان-تىلەگىن، تاريحىن، تاعدىرلى كەزەڭدەرىن ساحنا تىلىمەن سويلەتكەن قاسيەتتى ونەر ورداسى. الەمدىك تەاتر ونەرىنىڭ ءۇش مىڭ جىلدان استام تاريحىمەن سالىستىرعاندا، قازاق كاسىبي تەاترىنىڭ 100 جىلدىق جولى قىسقا كورىنگەنىمەن، ول ۇلتتىق رۋحاني مۇرانىڭ، ەستەتيكالىق ولشەم مەن تەكتىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ قالىپتاستى. تەاتر – ءتىرى ونەر، قوعامنىڭ جۇرەك قاعىسىن سەزىندىرەتىن ەرەكشە قۇبىلىس.
امىرە قاشاۋبايەۆ، يسا بايزاقوۆ، قالىبەك قۋانىشبايەۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ سىندى الىپتار قالىپتاستىرعان ساحنالىق ءداستۇر كەيىنگى بۋىنعا رۋحاني مۇرا بولىپ قالدى. مۇحتار اۋەزوۆ ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ نەگىزىن سالىپ قانا قويماي، تەاتردى ۇلتتىڭ ويلاۋ كەڭىستىگىنە اينالدىردى.
1929 جىلى تەاتر الماتىعا قونىس اۋدارىپ، اشارشىلىق پەن اۋىر تاريحي كەزەڭدەرگە قاراماستان، ەل ارالاپ ونەر كورسەتتى. بۇل – ونەرگە ادالدىق پەن ازاماتتىق ەرلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى.
كەيىنگى جىلدارى شاكەن ايمانوۆ باستاعان جاڭا بۋىن تەاتردىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىن كەڭەيتتى. ال 1960–1990 جىلدار ارالىعى، ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىك كەزەڭى «قازاق تەاترىنىڭ التىن ءداۋىرى» رەتىندە تاريحتا قالدى. بۇل كەزەڭدە تەاتر الەمدىك دەڭگەيدە تانىلىپ، كوركەمدىك بيىككە كوتەرىلدى. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە دە تەاتر ۋاقىت تالابىنا ساي دامىپ، تاريحي، كلاسسيكالىق جانە زاماناۋي قويىلىمدار ارقىلى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا قىزمەت ەتتى.
ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىز: كورىنبەيتىن ەڭبەكتىڭ سالماعى
تەاتر تاريحىندا ساحناداعى جەتىستىكتەن بولەك، ساحنا سىرتىنداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق ەڭبەك شەشۋشى ءرول اتقاردى. بۇل ماسەلەگە تەاترتانۋشى باقىت نۇرپەيىسوۆا نازار اۋداردى.
ۇلت تەاترىن قۇرۋ جولىندا دىنشە ءادىلوۆتىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. ول قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ونەرپازداردى جيناپ، كاسىبي ترۋپپا قالىپتاستىردى. جۇمات شانين تەاتردى كاسىبي جۇيەگە تۇسىرسە، تەمىربەك جۇرگەنوۆ ۇلتتىق كادر دايارلاۋ ءىسىن جولعا قويدى. مۇنىڭ ءبارى ونەر ورداسىنىڭ بۇگىنگىدەي بيىككە قول جەتكىزۋىنە العىشارت بولدى.
«قورىتا ايتقاندا، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى – ۇلىلىق پەن ۇلاعاتتىڭ ورداسى. ءبىر عاسىرلىق تاريحىندا ول قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسىن ساحنا ارقىلى الەمگە تانىتتى. بۇگىندە بىرنەشە بۋىننان تۇراتىن اكتەرلەر ۇجىمى تەاتردىڭ شامشىراعىن سوندىرمەي، جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلىپ كەلەدى. وسى قاسيەتتى قارا شاڭىراقتىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا ءتوزىپ جۇرگەن بارشا اكتەرلەرگە، رەجيسسەرلەرگە، سۋرەتشىلەرگە، ساحنا قىزمەتكەرلەرىنە شىنايى العىس بىلدىرەمىز. ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىنە قوسىپ جاتقان ەڭبەكتەرىڭىزگە تولاعاي تابىس تىلەيمىز، – دەيدى باقىت نۇرپەيىسوۆا.
كونفەرەنسيا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ عاسىرلىق جولىن عىلىمي تۇرعىدان قايتا پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەردى. سپيكەرلەردىڭ پىكىرلەرى ۇلتتىق تەاتردىڭ تەك ونەر ورداسى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني جادى مەن مادەني كودى ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ساباقتاستىرعان ىرگەلى ونەر ورداسى قاشاندا قازاق مادەنيەتىنىڭ جەتەكشى رۋحاني ينستيتۋتى بولىپ قالا بەرمەك.
